आर्किटेक्चर आणि मी !

संजय क्षीरसागर,

एकूण व्यावसाय काय आहे याची पूर्ण माहिती असल्याखेरीज, आधी डीग्री घेण्याचा सल्ला देणं निर्बुद्धपणाचं आहे.

व्यवसायाचा एकंदरीत आवाका ध्यानी येण्यासाठी पदवीचा उपयोग पडेल असा अंदाज मी बांधला होता. तर पदवीऐवजी प्रत्यक्ष काम करून तो अनुभवून घ्यावा असं तुमचं म्हणणं पडलंय. हाही एक सुयोग्य मार्ग आहे. मला वास्तुविशारदशास्त्रातलं फारसं काही ठाऊक नसल्याने तुमचा सल्ला शिरसावंद्य. मात्र हे करतांना काही दिवस (दोनेक वर्षे?) काम करावं लागेल आणि नंतरच पदवीचा विचार करता येईल. हातात प्रमाणपत्र यायला उशीर होईल. तितका वेळ आर्थिक नियोजन ताणलं जाईल. आ.न., -गा.पै.

तोच उशीरा नाव मिळालेला मित्र म्हणाला " माझा मुलगा न नापास होता सलग पाच वर्षे पास झाला .... हे काही विशेष नाही ..हल्ली नापास होणे वा करणे ही बाब तंत्र शिक्ष्णात राहिलेलीच नाही." पण १९७० ते १९८० या काळात एम डी होण्यापेक्षाही आर्किटक्ट होणे अवघड होते ही बाब सत्य आहे. तोच माझा मित्र कसाबसा ५ वर्षे सलग पास होऊन जी डी आर्क झाला पण त्याला एम ई होणे सोपे गेले. यात बी ई सिव्हील पेक्षा त्याकाळी अर्किटेक्ट होणे कठीण होते असे दिसून येईल. फार पूर्वी सीए होणे ही असेच कठीण होते. दुसरे अर्किटेक्चर ह्या करियरचे असे आहे की याचे क्लासेस नसतात त्यामुळे दुय्यम दर्जाच्या शिक्षकांची भर बाहेर होत नाही. मेडीकल मधे पॅथलॅब डॉ चे जसे वेगवेगळे स्तर असतात तसेच आर्किटेक्चरल प्रॅक्टीस मधेही. म्हणजे बंगले स्पेशालिस्ट यात डिझाईन ला भरपूर वाव कारण थेट मालकाशी संपर्क. मग १ बीच के टू बी एच के च्या पाट्या टाकणारे- बिल्डरच्या कृपेखाली काम करणारे..... तिसरे फक्त प्लान पास करून आणणारे.. काही व व्हॅल्यूअर पण सर्वात उच्च कोटी म्हणजे अगदी मोठी सुंदर प्रमाणबद्ध , फिनिशेशवर तुफान खर्च केलेली प्रोजेक्ट करणारे. आर्किटेक्ट होऊन हे इन्टेरिअर चेच काम करतात त्यांच्या करीयरला माझा सलाम नाही. मलाही आर्किटेक्चर चे आजही आकर्षण आहे पण मी या करीयरला सुटेबल नव्हतोच असा माझा दावा आजही आहे. आवड व अभिक्षमता दोन गोष्टी भिन्न आहेत. एखाद्याला सी ए व्हायचे आहे पण आकडेमोडीचा कंटाळा आहे. एखाद्याला वकील व्हायचे आहे पण फारसे बोलायला आवडत नाही . अशी आपली केस आहे का हे पडताळून पहावे. नुसत्या सौंदर्याने उत्तम नटी होता येत नाही त्यासाठी अभिनयाची एक नैसर्गिक अदा आपल्यात असायला लागते. काहीही होण्यासाठी नैसर्गिक अभिक्षमता, मेहनत व नशीब या तिन्ही गोष्टी लागतात या सर्व एकत्र येतात त्यावेळी यश चालत येते.

खुप चांगली माहितीपुर्ण चर्चा आणी प्रतिसाद . "आयुष्यात काहि दोर हे कापावेच लागतात ." असे एका महान लेखकाचे वाक्य आहे . अर्थात तरिही शक्य तेवढे प्रयत्न करणे हे आपल्या हातात आहे .

गळक्या इमारती बांधल्या म्हणून हफीज कॉन्ट्राक्टरला पुण्यातल्या एका मोठ्या संस्थापनाने हाकलले हे खरे आहे का ? वर कुठेतरी हा उल्लेख आला आहे म्हणून विचारले.

ह्या सगळ्या वर्षात मला architecture करायचा राहूनच गेल.पण अजूनही मन स्वस्थ बसू देत नाही.मला अजूनही त्या क्षेत्राची ओढ वाटते. आत्ताही मी निवांत वेळेस डिजाईन करतो ,फ्लोर प्लॅन्स आखतो.ती ओढ मला स्वस्थ बसू देत नाही,मानसिक रित्या सुद्धा. साहेब, आयुष्यात सगळ्याच गोष्टी आपल्या मनासारख्या होत नाहीत. तुम्ही कष्ट करुन एमसीए केले आहे आणि कित्येक वर्षे कामाचा अनुभव आहे. डेटा एन्ट्री ऑपरेटर चे टीम लीड झालात. ते कष्ट आणि तो अनुभव वाया जाउ देउ नका. या क्षेत्रात तुम्ही नक्कीच खूप पुढे जाल. इतक्या वर्षांनंतर आर्किटेक्चर पूर्ण जरी केले तरी आत्ता मिळवता तशी सॅलरी मिळायला किती वर्षे जातील हा व्यवहार्य विचार नक्कीच करा. एकदम ५०-६० % सॅलरी डेप्रिसिएशन खूप मानसिक त्रास देते. 'थ्री इडियट्स' चित्रपट एक करमणूक म्हणून पाहणे वेगळे आणि रोजचे जगणे वेगळे. चित्रकला छंद वगैरे साठी जोपासणे नक्कीच शक्य आहे.

भंपक वास्तुविद्या म्हणजे दिशा, मालकाचा व्यवसाय ई. अतर्क्य गोष्टी चा पाया धरून केलेली रचना. मग त्यात पूर्वाभिमुख व्हरांडा ई आचरट पणा असतो. खरी वास्तुविद्या म्हणजे ,भूगोलावरील योजित वास्तूचे स्थान, स्थानिक मालाची उपलब्धता, प्लॉटचा आकार व उंचसखल पणा, जमीनीचे काठिण्य, वर्षभरातील वायुची दिशा व आवेग, हवामान दमट की कोरडे ? वास्तुचा उद्देश खाजगी की सर्वजनिक ? वर्षभराततील सूर्यभ्रमणाचा तपशीलवार अभ्यास, ई ई घटक तर असतातच पण ग्राहकाची धार्मिक पार्श्वभूमी, ग्राहकाची रंगाची आवड निवड, त्याचे घरातील इतर सदस्यांशी असलेले नातेसंबंध यांचाही डिझाईनवर परिणाम होतो. ग्राहकाचे स्वतःचे व्यक्तिमत्व या सर्वाचा विचार प्राथमिक बैठकीत करावा लागतो. आता आहे की नाही माहीत नाही पण त्याकाळी टाईम सेव्हर स्टॅन्डर्ड नावाची एक ज्ञानेश्वरी, शुक्ला ग्रेवाल किंवा ग्रेज अनॉटोमी या धर्तीवर मिळत असे. त्यात चमच्या पासून लिमोसिन पर्यन्त सर्व गोष्टीची मापे दिलेली असत. मानवी शरीर , त्यातील डोके धड व मांडी इ, च्या मधील प्रमाणाला वास्तूशास्त्रातच काय सर्व प्रकारचा वस्तूंच्या डिझाईन मधे फार महत्व आहे .त्या अर्थाने त्या पुस्तकाचा उपयोग होत असे. कारण खर्‍या वास्तुविद्यत असे तत्व आहे की गरज- आकार -अंतर्गत भाग- बाह्य भाग असा प्रवास डिझाईनचा झाला पाहिजे. आधी रूम १० बाय १० असे ( अर्थात दहा बाय दहा या आकराला ही तर्क आहे ) ठरवायची मग इनटेरिअर वाल्याला त्यात डिझाईन कोम्बायला भाग पाडायचे हा उलटा प्रवास झाला. मला वाटते मानवी शरीरात अवयव पहिले तयार झाले मग डोके धड दोन हात दोन पाय असे झाले.व आता दिसते तशी मानवी ठेवण तयार झाली. यातून मग पुढे स्टक्चरल डिझाएनर चा रोल सुरू होतो. आमचे एक सर म्हणत बीमचा स्पॅन काय पुणे ते लोणावला असाही करता येईल तिची उंची किती होईल याचा विचार केला का ? म्हण्जेच समजा वास्तूविदाने ठरविले की मला ४० फूट स्पॅन हवाच तर इंजिनिअर तो करून देइलही पण मालक म्हणेल 'एवढे पैसे मला स्टील व कॉन्क्रीट मधे हे घालायचे नाहीत डिझाईन मधे तडजोड झाली तर चालेल. एकेक खाम्ब वीस फुटावर आला तरी चालेल. सध्या मी ज्या सोसायटीत रहात आहे त्या आर्किटक्टची २०० एक प्रोजेक्टस चालू आहेत तरी आमच्या येथील दोन बिल्डिंगचे डिझाईन भंगार आहे असे माझे मत आहे. त्याच्याशी बोललो असता त्याने एकच शब्द उच्चरला " जसे पैसे तसे डिझाइन" अर्थात तडजोड.

स्वतन्त्र यांचा धागा आणि त्यावरच्या खूप रंजक प्रतिक्रिया वाचून प्रतिसाद दिल्या वाचून राहवत नाहीय. गेली १० वर्ष architecture ह्या क्षेत्रात काम करत आहे आणि काही नामवंत महाविद्यालयात त्या विषयाचे अध्यापन (visiting faculty) देखील करत आहे म्हणून हा प्रतिसाद द्यायच धाडस दाखवतो. धाग्यावर आलेल्या प्रतिसादांवर बोलण्या आधी धाग्याच्या गाभ्यावर प्रतिक्रिया देतो. @ स्वतंत्र : आधी तुम्हाला architecture ची का आवड आहे ह्याचा विचार करा. बर्याच वेळेला मला drawing ची आवड आहे/होती किंवा माझ drawing चांगला आहे म्हणून लोक architecture ची निवड करतात. पण architecture हे फक्त drawings किंवा प्लान्स एवढाच सीमित नाही आहे. architecture हि वास्तु / बिल्डींग्स (वास्तूशास्त्र वाला वास्तू नव्हे) निर्माण करण्याची कला (art) आणि विज्ञान (science) आहे. त्यामुळे एकच वेळी आर्किटेक्टला ती कला आणि त्यामागचे शास्त्र अवगत करावे लागते. फक्त चांगली चित्रे / drawings काढता आली म्हणून बिल्डींग्स उभ्या राहू शकत नाहीत आणि फक्त शास्त्र आले म्हणून बिल्डींग्स सुंदर दिसू शकत नाहीत. आर्किटेक्ट हा त्या बिल्डींग्स बनवण्याच्या तंत्राचा वापर करून एका कलाकृतीचा निर्माण करत असतो. त्यामुळे जर तुम्हाला खरच शास्त्र आणि कला दोन्ही शिकायच्या असतील तर औपचारिक शिक्षणाला पर्याय नाही. आता औपचारिक शिक्षणाची कल्पना देतो. architecture चे औपचारिक शिक्षण ५ वर्षांचे पूर्णवेळ आहे. ह्यात जवळपास दरवर्षी १० -१२ असे एकूण ४०-४५ विषय शिकवले जातात. ह्या विषयात अगदी visual आर्ट्स पासून applied mechanics, बिल्डिंग constructions, हवामान शास्त्र, काही social sciences चे भाग ते अगदि history ऑफ architecture पर्यंतचे अनेक विषय शिकवले जातात. बऱ्याच वेळेला फक्त drawings ची आवड आहे म्हणून आलेल्या विद्यार्थ्यांना हे बाकीचे इंगीनीरिंग शी निगडीत किन्व इतर विषय खूप अवघड जातात. परविशाय्स्।सर्व विषय शिकल्याशिवाय चांगला architect designकरू शकत नाही कुणाही architect च्या office मध्ये part time काम करून हे सगळे विषय शिकणे अशक्य आहे. एक चांगला architect उपलब्ध तंत्रद्यानाचा वापर करून, त्या ठिकाणच्या हवामानाचा, समाज जीवनाचा, आर्थिक निकषांचा, तेथील संस्कुतीचा मेळ घालून एक सुंदर वास्तु निर्माण करेल. अर्थात पुन्हा हि एक कला असल्यामुळे ती व्यक्तीसापेक्ष आहे. एखादी वास्तू मला आवडली म्हणून ती सगळ्यांनाच आवडेल असे नाही. architects चा आणखी एक प्रकार म्हणजे बिल्डर्स साठी फक्त FSI ची गणिते जमवून ती सरकार दरबारी सम्मत करून आणणारा त्या वर्गाबद्दल मी काहीच बोलत नाही. दुसरा भाग म्हणजे हा ५ वर्षांचा कोर्स प्रचंड workload असणारा आणि खर्चिक आहे. त्यामुळे architecture हि खरच passion असेल आणि तो ताण (आर्थिक आणि शारीरिक) झेपणार असेल तर नक्की चांगल्या महाविद्यालयात दाखल व्हावे. कारण architecture चा, निर्मितीचा आणि त्या मागच्या तत्वज्ञानाचा आनंद खूप वेगळा आहे.

त्यामुळे architecture हि खरच passion असेल आणि तो ताण (आर्थिक आणि शारीरिक) झेपणार असेल तर नक्की चांगल्या महाविद्यालयात दाखल व्हावे. कारण architecture चा, निर्मितीचा आणि त्या मागच्या तत्वज्ञानाचा आनंद खूप वेगळा आहे. +१०० ज्जे बात

इतक्या पॅशनेटली धागा काढून मदत मागणाऱ्या खुद्द लेखकाचा मात्र संपूर्ण लेखावर एक सुध्दा प्रतिसाद नाही !

एक सांगतो... 1. पुढे जायचे असेल तर, योग्य ते शिक्षण हवेच आणि ते पण अहोरात्र कष्ट करायची तयारी असेल तरच... 2. तुम्ही जे शिक्षण घेणार आहात, त्याचा एक फायदा म्हणजे, तुम्ही मनांत असे पर्यंत काम करू शकता... वकील, डाॅक्टर, सीए, गुरू, ह्या सारख्या ज्ञानी मंडळींना, निवृत्तीसाठी वयाची अट नाही. कधीही व्यवसाय उत्तमच असतो.. त्यामुळे, तुमचा निर्णय अतिशय योग्य आहे. हे माझे वैयक्तिक मत आहे... दुर्दैवाने, B. Arch. साठी उत्तम काॅलेज कोणते? हे माहीत नाही. तुमची धडपड पाहता, आज नाही तरी उद्या, नक्कीच यशस्वी व्हाल, याची खात्री आहे...