गुलजार!

महान कवी, गीतकार गुलजार यांचा १८ ऑगस्ट हा वाढदिवस! गुलजार यांच्या प्रतिभेबद्दल आणि शब्दप्रभूत्त्वाबद्दल मी काय लिहिणार? पण त्यांच्याबद्दल आधी धागा येऊन गेला की कसे याबद्दल माहिती नाही. म्हणून त्यांच्या वाढदिवसाच्या निमित्ताने त्यांच्या गीतांबद्दल, त्यांच्या काही आठवणी प्रतिसादांमधूनही वाचायला मिळतील म्हणून हा धागा काढत आहे. खरे तर माझ्या बालपणातली बरीच वर्षे मी फक्त त्याच काळातली गाणी ऐकणे, पाठ करणे यातच रमले होते. आईबाबांना जुन्या गाण्यांची आवड असली तरी ठराविकच गाणी ऐकण्यात आली. केबल तर आमच्याकडे नव्हतीच, रेडिओही फार काही चालू नसायचा. नगरच्या साहित्य संमेलनात गुलजार प्रमुख पाहुणे म्हणून आले होते - मला वाटते बहुतेक समारोपाच्या कार्यक्रमात. तेव्हाही मला त्यांच्या गाण्यांपेक्षा फक्त गुलजार हे खूप ख्यातनाम गीतकार म्हणूनच माहीत होते. त्यावेळी आम्हां मैत्रिणींमध्ये ऑटोग्राफ बूकचे चांगलेच फॅड आले होते. साहित्य संमेलनाच्या तीनही दिवशी आम्ही तिकडेच पडीक तर होतोच, पण साहित्यिक काय सांगत आहेत हे जाणून घेण्यापेक्षा त्या वहीत सही मिळवायचीच आम्हांला उत्सुकता असायची. मला आठवते त्याप्रमाणे समारोपाचा कार्यक्रम संपण्याआधीच गुलजारांना निघावे लागले. स्टेजच्या मागच्या बाजूने ते बाहेर पडत होते. कुठून कुठून वाट काढून, जोरात पळत जाऊन एकदाचे मी आणि मैत्रिणीने त्यांना गाठले आणि सही मागितली. बर्‍यापैकी वैतागून त्यांनी "I don't give it... I don't give it" असे म्हटले, आम्ही "प्लीज,प्लीज" म्हणत आहोत, ते "नो नो" म्हणत पुढे जात आहेत असा काही वेळ आम्ही त्यांचा पाठलाग केला. बघणार्‍यांनाही गंमत वाटत होती. शेवटी ते गाडीत बसून निघाले आणि सही नाहीच दिली. हिरमोड होऊन मी पुन्हा माझ्या जागी जाऊन बसले. त्या वयातले माझे तुटपुंजे ज्ञान आणि (अ)समज यांना अनुसरुन मी त्यांना "शिष्ट" लोकांच्या यादीत बसवून टाकले. तर अशी ही माझी त्यांच्याबरोबरचे प्रत्यक्ष भेट. त्यानंतरही त्यांच्या गाण्यांपासून मी दूरच. म्हणजे, गाणी माहीत असली तरी फक्त ते गाण्यापुरतेच बोल माहीत करुन घ्यायचे. त्यातला अर्थ-बिर्थ समजून घ्यायचा काही प्रयत्न केला नाही. हळूहळू डायरीत गाणी लिहून काढणे, सिनेमाचे नाव, गायक, गायिका, त्यानंतर संगीतकार माहीत करुन ते लिहिणे हे सुरु झाले. पण एकंदरीत गाण्याच्या बोलांचा, अर्थाचा, त्यामागच्या घटना, प्रसंग आणि गीतकारांचा विचार असा बरीच वर्षे कधी केला नाही. इंजिनीअरिंगला असताना गाणी जमा करण्याचा सपाटाच लावला होता आणि जुन्या सिनेमांतली गाणी सरसकट "ओल्डीज" म्हणून जमवण्यात यायची. पण पुढे लग्न झाल्यावर नवर्‍याकडे असलेली गाणी शोधताना एकदा गुलजारांची गाणी असलेले एक फोल्डर सापडले. गीतकाराच्या नावाने बनवलेले हे पहिलेच फोल्डर पाहिले आणि तेव्हा पहिल्यांदाच एका वेगळ्याच दृष्टीकोनातून ही गीते समजून घ्यायला सुरुवात केली, आणि मग मी हरखूनच गेले. नंतर परदेशात वर्षभर राहायची संधी मिळाली. तिथली लायब्ररी - त्यातले भारतीय भाषांमधले साहित्य सिनेमे गाणी यांचा संग्रह, घरच्या इंटरनेटचेही भारताच्या मानाने असलेले प्रचंड स्पीड आणि माझ्याकडे हाताशी वेळ असणे या गोष्टी माझ्या चांगल्याच पथ्यावर पडल्या. मग अशी जुनी वेगवेगळी गाणी, त्यांचे बोल समजून घेणे, त्यावर चर्चा करणे यात माझा बराच वेळ सत्कारणी लागला. नंतर ऑर्कुटवर त्या कम्युनिटीज असायच्या त्यात गुलजारांची जॉइन केली, मग इतर लोकांबरोबर त्याबद्दल चर्चा "जिहाले-मस्की" गाण्याचा अर्थ समजून घेतला होता, "एकसो सोलह चांद की रांते.." मागची कल्पना समजली होती. "नाम गुम जायेगा", "मेरा कुछ सामान" अशी कितीतरी गाणी किती वेळा ऐकली त्याची गणतीच नाही. मुलांना आता "टप टप टोपी टोपी" आणि "टकबक टकबक" शिकताना तर काय मजा येते! त्यांच्या गाण्यांबद्दल मी इथे वेगळं काय लिहिणार, या सगळ्या बाबतींत मला अजूनही फार काही गती नाही. पण गुलजारांबद्दल आणखी माहिती शोधताना, वाचताना, त्यांच्याबद्दलचा आदर वाढतच गेला. त्यांना मी "शिष्ट" म्हणून लावलेले लेबल किती बालिश होते आणि माझा राग किती पोकळ होता हेही समजून गेले. काही वर्षांपूर्वी एकदा इथल्या भारतीय सामानाच्या दुकानातून बाहेर पडताना, माईक, कॅमेरा लावून एका ग्रुपमधले काहीजण येणार्‍या जाणार्‍या काही लोकांची मुलाखत घेत होते. चौकशी केल्यावर कळले की गुलजारांच्या वाढदिवसानिमित्त एक व्हिडिओ बनवणार आहेत, आणि या मुलाखती त्यात असतील. मग नवर्‍यानेही मला प्रोत्साहित केले. मुलाखत घेणार्‍याला बहुतेक मी लहानपणी कशी होती ते माहीत असावे, कारण तो आम्हांला गुलजारांची ओळख सांगू लागला आणि त्यात फक्त "बिडी जलाईले", "कजरारे" याच गाण्यांबद्दल सांगू लागला. मग आम्ही त्याला आमच्याकडची जास्तीत जास्त माहिती त्या दोन मिनिटांत द्यायचा प्रयत्न केला. तोही प्रभावित झाला असेल. याचा व्हिडीओ १८ ऑगस्टला अमुकअमुक वेबसाईटवर टाकण्यात येईल अशी माहिती त्याने आम्हांला दिली. १८ तारखेला आठवणीने मी व्हिडिओ पाहायला लिंक उघडली. व्हिडीओ होता, पण इथल्या एका हिंदू मंदिराबाहेर घेतलेल्या मुलाखतींचा. त्यांनी दोन ठिकाणी मुलाखती घेतल्या होत्या, पण व्हिडिओ बहुतेक एकाच ठिकाणच्या मुलाखतींचा बनवला! गुलजारांचा विषय निघाला की ही आठवण येते आणि त्याचे हसूही येते. त्या साहित्य संमेलनाला आता दोन दशके होत आली. आता कधी संधी मिळाली तर मी सही मागण्याआधी गुलजारांना नमस्कार करेन. कशीही असो, त्यांची प्रत्यक्ष भेट झाली याचा आनंद आहेच, आणि त्यांची जादू मनावर जी आहे ती कमी होण्याऐवजी वाढतच जात आहे. या असाधारण गीतकाराला वाढदिवसाच्या शुभेच्छा!