...वरना इक और कलंदर होता

अगदी नेहमीसारखाच दिवस होता. नेहमीसारखाच प्रवास; नेहमीच्याच दोन ठिकाणांमधला. घर ते कामाचं ठिकाण. तोच ट्रॅफिक, तेच सगळं. पण कधीकधी अशी एखादी छोटीशी गोष्ट, तीही नेहमीचीच, अगदी नव्याने समोर येते आणि बाकी सगळ्या नेहमीच्या गोष्टींवर हळुवार फुंकर मारून जाते. आणि दीर्घकाळ मग तो गारवा पुरतो. तर, गाडीतल्या स्टिरिओवर हरिहरनची एक ग़ज़ल लागली. तसा ग़ज़ल हा मुळातच हळुवार विषय आणि त्यात ग़ुलाम अली, मेहदी हसन, किंवा तसे नव्या पिढीचे हरिहरन असतील तर मग आवाजाबररोबर शब्दांचा अर्थही अ‍ॅम्प्लिफाय होऊन तुमच्यापर्यंत येतो. काश ऐसा कोई मंज़र होता, मेरे कांधे पे तेरा सर होता इस बलंदी पे बहोत तनहा हूं, काश मैं सबके बराबर होता जमाकर ताजोमें आए हुए संग, सर छुपानेके लिए घर होता उसने उलझा दिया दुनियामें मुझे, वरना इक और कलंदर होता.. वरना इक और कलंदर होता... गाणी पुढे सरकत राहिली पण माझी कॅसेट इथेच अडकली. वरना इक और कलंदर होता. आणि आजवर भेटलेल्या 'वरना एक और...' म्हणाव्या अशा कलंदर व्यक्ती डोळ्यापुढे यायला लागल्या. शीघ्रकवी असलेला कोपर्‍यावरचा वाणी, कॅरममधे स्टार्ट टू फिनिश मारणारे आमच्या शेजारचे काका, एकदा एका बसमधे भेटलेले सुरेख गाणं म्हणणारे कंडक्टर, उत्तम क्रिकेट खेळणारा एक सहकर्मचारी, चित्र काढण्यात रमणारा पण आता नोकरी करणारा एक मित्र, अ‍ॅक्टिंग सोडून अर्थार्जनासाठी नोकरीला लागलेले एक स्नेही, असे किती कलंदर फुकट येऊन जात असतील या जगात हे जेंव्हा जाणवलं तेंव्हा विचित्र वाईट वाटायला लागलं. जवळात जवळच्या व्यक्तींपासून नावही माहीत नसलेल्या पण एखाद्या खुबीमुळे लक्षात राहिलेल्या अनोळखी व्यक्ती या यादीत मोडत होत्या. यादी संपतच नव्हती. माणसं खरंच काहीतरी होण्याच्या नादात वाया जातात. परवाच नेटवर एक लेख वाचला होता ज्यात एका माणसाने त्याचा स्वानुभव लिहिला होता. त्याचा मुलगा जो अतिशय हुशार होता, नोकरी करत होता आणि कामाच्या स्ट्रेसमुळे त्याच्यावर शारिरिकच नव्हे मानसिक परिणाम झाला आणि त्या अनुषंगाने त्याने लिहिलं होतं की when you start measuring yourself in terms of money and belongings, your mental health deteriorates. शंभर टक्के खरं आहे हे. आणि याची जाणीवही अनेकांना होत नसेल. पैसा अनेक जाणिवा मारतोच म्हणा. मी आजवर अशी अनेक माणसं बघितली आहेत, की ज्यांनी आपल्या व्यक्तिमत्वातला स्वयंप्रकाशी भाग एका आभासी प्रतिमेने झाकून ठेवलेला असतो. त्याला हुडकून त्या विषयाला हात घातला की ती माणसं वेगळीच भासायला लागतात. 'अरे तुला काय सांगू.....', 'आता जमत नाही रे...', 'खरं तर मी....' अशी वाक्य आली की समजावं; हा 'वरना इक और...' वाला प्रकार आहे. खरं तर आपण प्रत्येक जण, अगदी काही अपवाद सोडले तर असेच असू. कारण समाज नावाच्या एका अस्तित्वात नसलेल्या कायद्याचे आपण गुलाम होतो, जन्मतःच. आणि मग त्याच्या तरतुदीच पुढे आपल्या अपेक्षा आणि ध्येय बनतात. म्हणजे, 'चित्र काढून पोट भरणारंय का?...' किंवा 'जग फिरायचंय, मग लाईटची बिलं कशी भरणार??...' अशा काय काय विचारणा आपल्या आजूबाजूचे वकील लोक करतात आणि मग आपण एका दुष्टचक्रात स्वतःला अडकवून टाकतो. एक छान संदेश वाचनात आला होता, ज्यात एक महत्वाकांक्षी मित्र आपल्या फिशिंग करत बसलेल्या मित्राला म्हणतो की तू पैसे कमवायला हवेस. त्यावर तो दुसरा मित्र विचारतो, 'कशाकरता?'. तेंव्हा पहिला मित्र म्हणतो, 'म्हणजे मग तुला जे हवं ते करता येईल'. हे ऐकून फिशिंग करणारा मित्र म्हणतो, 'मग मी आत्ता काय करतोय?' त्या फिशिंग करणार्‍या मित्रासारखे लोक बघितले की फार असूया वाटते खरंच. सहा महिने पैसे साठवून, सहा महिने भटकत बसणारे, आली लहर म्हणून असलं नसलं विकून बाईकने जगाची सफर करणारे, किंवा हाडाचे कलाकार, खेळाडू मंडळी या सगळ्यांबद्दल वाचलं की आतल्या आत जळफळाट होतो. त्यांच्याबद्दल वाईट विचार येणारा जळफळाट नव्हे; स्वतःची कीव वाटणारा जळफळाट. मग असा विचार येतो की ही लोकं नसतील तर जग कसं असेल? म्हणजे एखाद्या फॅक्टरीत जशा वस्तू असेंबल होतात तशी माणसं असेंबल होतील, जगात येतील, आणि वस्तू जशा एकेका लॉटमधे फिट होतात तशी एकेका व्यवसायधंद्यात फिट होतील. आयुष्य एखाद्या कन्व्हेअर बेल्टसारखं एका लयीत चालत राहील. सगळे समान, एकसारखे. नथिंग डायनॅमिक. जन्म - लहानपण - तरूणपण - मोठेपण - म्हातारपण - मृत्यू अशी सगळ्यांची युनिफॉर्म लाईफसायकल. पण तसंही होत नाही ना. चढाओढीचं गणित आड येतं. आधीच दुष्टचक्र असतं त्यात चढाओढ आली की पार वावटळ होते आणि मग जो काय भरकटतो माणूस, त्याला उपमा नाही. इथे तुम्हाला एक दुसरी संधी असते खरं तर. पण इतकं पुढे आल्यावर मागे फिरायचं धैर्य फार जण दाखवू शकत नाहीत, आणि मग पुढे गेल्यावर मागे फिरायचा मार्ग बंद होणार हे कटुसत्य कवटाळलं जातं. आणि एक खून होतो. आयुष्यातल्या या क्षणी, 'वरना इक और....' वाल्या प्रत्येकाने एक खून केलेला असतो. स्वतःचाच. आणि मग 'त्या' स्वतः ची भेट, पुस्तकं, गाणी, खेळ, पिक्चर, अशा असंख्य माध्यमातून किंवा खाणं, फिरणं, हसणं, रडणं, अशा विविध कृतींमधून किंवा मुलं, नातवंड, मित्र, नातेवाईक, अनोळखी माणसं अशा अनेक व्यक्तींमधून आपल्याला अखेरपर्यंत होत रहाते. माझ्या मते, the most unprofitable transaction in the world is when one trades who he/she is, for who he/she does the world see becoming. आणि मग अशा कुड बी कलंदर व्यक्तिमत्वांनी फार पिंगा घातला मनात. चुकलं कोण सांगणं कठीण आहे, पण मुकले मात्र सगळेच, अशा कलंदरांना. मग कँटीनमधला बनित आठवला, जो नोकरी सोडून पिक्चरमधे काम करण्यासाठी गेला, मग भीमसेन जोशी आठवले ज्यांनी प्रचंड कष्ट करून अतिशय कठीण परिस्थितीतून जाऊन गाणं शिकलं, मग पेले आठवला जो मोज्यात कपटे भरून त्याने फुटबॉल खेळायचा, सावरकर, टिळकांसारखे क्रांतिकारक आठवले, रामानुजन, कलामांसारखे वैज्ञानिक, गणिती आठवले, विझनेसमनही आठवले, राजकारणीही आठवले. जे व्हायचे ते कलंदर होतातच असं जाणवल्यावर जरा बरं वाटलं. पण नाही; जे नाही होऊ शकत त्यांचं काय? सामान्यत्वाच्या लाटेत ज्यांचं असामान्यत्व त्यांच्या हातातून निसटून जातं, त्यांचं काय? म्हणजे जग अशा कलंदरांसाठी बनलेलं नाही म्हणावं की ते कलंदर या जगासाठी बनलेले नाहीत असं म्हणावं? विधात्याचा पत्ता चुकतो की माणसं पत्ता विसरतात? उत्तर काही मिळालं नाही, प्रश्न अनेक पडत राहिले. अशा प्रत्येक हरवलेल्या कलंदराला त्याचं कलंदरत्व कधीतरी योग्य वाटेवर आणूदे अशी प्रार्थना मात्र मनापासून केली मी. गाणं पुन्हा लावलं. मनात घुमत होतंच...वरना इक और कलंदर होता...