धुम्रपान , चित्रपट्जगत आणि सरकार : एक समाजविग्घातक दाम्भि़क्पणा

करेक्ट. "बीडी जलईले जिगर से पिया" किंवा "कॉलर को थोडा सा ऊपर चढा के, सिगरेट के धुए का छल्ला बना के" किंवा "मैं जिंदगी का साथ निभाता चला गया, हर फिक्र को धुएं में उडाता चला गया" वगैरे गाण्यांवरही बंदी घालावी.

या निमित्ताने काही गोष्टी लिहितो. या विषयाला अनेक कंगोरे आहेत. सिगरेटींवर बंदी हा इकॉनॉमिस्ट आणि त्यातही पोलिटिकल इकॉनॉमिस्टचा मोठ्याच चर्चेचा विषय असतो. मी हे लिहित आहे ते त्यांच्या दृष्टीने लिहित आहे. जोपर्यंत इतर कोणाचे स्वातंत्र्य हिरावून घेत नाही तोपर्यंत काहीही करायचा हक्क प्रत्येकाला असला पाहिजे असा एक मतप्रवाह आहे. फ्री मार्केटच्या तत्वाला अनुसरूनच फ्री टू चूज हे पण एक तत्व मानले जाते.आणि या फ्री टू चूज या तत्वालाच अनुसरून सर्व प्रकारचे ऑप्शन हाताशी असणे* गरजेचे आहे असे यामध्ये मानले जाते. आणि सर्व प्रकारचे ऑप्शन हाताशी असणे यात खरोखरच सर्व ऑप्शनचा अंतर्भाव होतो-- म्हणजे समजा एखाद्याने आपल्या आरोग्याचे वाटोळे करायचा चंगच बांधला असेल तर तो पण ऑप्शन त्याच्या हातात असला पाहिजे.प्रत्येक ठिकाणी--तू हे करू नकोस, तू ते करू नकोस अशी इतर कोणत्याही घटकाची लुडबूड नको. म्हणजेच सिगरेट पिऊ नको असे इतर कोणीही (पक्षी सरकारने) सांगायचे काम नाही. एखाद्याला सिगरेटचे दुष्परिणाम माहित असूनही तो दिवसाकाठी पॅकेटच्या पॅकेट सिगरेट रिचवत असेल तर तो त्याने स्वत: खड्ड्यात जायचा निर्णय घेतला आहे आणि असा निर्णय घ्यायचे त्याला स्वातंत्र्य असले पाहिजे. हा सर्वात उजवा दृष्टीकोन झाला. अर्थातच मी बराच उजवा असलो तरी माझ्या भारतीय मनाला हा टोकाचा उजवा दृष्टीकोन मान्य होत नाही.कोणताही माणूस हे एक बेट नसल्यामुळे आपण केलेल्या आणि न केलेल्या सर्व गोष्टींचे परिणाम इतरांवर कुठल्या ना कुठल्या प्रकारे होतच असतात. म्हणजे समजा एखाद्याने आपल्या आरोग्याचे वाटोळे करायचा चंग बांधला असेल तर त्यामुळे त्याच्या कुटुंबियांवर कुठल्या ना कुठल्या प्रकारे परिणाम होणारच-- वाढत्या वयात मुलांना बापाचीही गरज असते आणि कदाचित ती पूर्ण होणार नाही आणि त्याचा कुठल्या ना कुठल्या प्रकारे त्यांच्यावरही परिणाम होणार!! असे करायचा अधिकार आणि ऑप्शन एखाद्याकडे असावा का? माझ्यामते नसावा. पण टोकाचे उजवे म्हणतात असावा. मी हे लिहिले आहे त्यावर काही काऊंटर-आर्ग्युमेन्ट आहेतच. १. अंमली पदार्थ आणि नार्कोटिक्सवर जगातील सर्व सुसंस्कृत देशांमध्ये कायद्याने बंदी आहे. पण सिगरेटवर नाही. मग टोकाचे उजवे असे म्हणत असतील की एखाद्याला खड्ड्यात पडायचेही स्वातंत्र्य असले पाहिजे तर मग ते स्वातंत्र्य सिगरेटपुरते का? नार्कोटिक्स त्या स्वातंत्र्याचा भाग का होऊ शकत नाही? त्यावर उत्तर असे की नार्कोटिक्स हे निसंशय वाईट आहे पण सिगरेट पिणे तितक्या प्रमाणावर वाईट नाही. याचाच अर्थ एक कुठेतरी रेषा आखली जात आहे-- रेषेच्या एका बाजूला ’वाईट’ आणि दुसऱ्या बाजूला ’चालण्याजोगे’. ती रेषा नक्की कुठे आखायची आणि ती आखणार कोण? कुठल्या आधारावर? २. जर खड्ड्यात जायचा ऑप्शन कोणाकडेच नसावा तर मग सिगरेटवरच का थांबावे? पेप्सी-कोकही तसे वाईटच. फास्ट फूडही वाईट. एका मनुष्याने महिनाभर दररोज मॅकडॉनल्डचेच बर्गर आणि फ्रेंच फाईस खाल्यावर कोलेस्टेरॉल इत्यादी सर्व गोष्टी नियंत्रणाबाहेर गेल्या असे मी अमेरिकेत असताना वाचल्याचे आठवते. तीच गोष्ट गोड पदार्थांची. ज्या न्यायाने सिगरेटींवर बंदी घालायचे समर्थन केले जात आहे त्याच न्यायाने मग बर्गर, फास्ट फूड, श्रीखंड-बासुंदी यावर बंदी का नको? या दोन प्रश्नांची उत्तरे माझ्याकडे नाहीत.त्यामुळे सिगरेटी वाईट असे वाटत असले तरी त्यावर बंदी आणावी का या प्रश्नाचे उत्तर मला देता येणार नाही. तरीही एक गोष्ट वाचली आहे की बहुतांश वेळी सिगरेटचे व्यसन हे लहान वयात सुरू होते-- अशा वयात जेव्हा मुलांना चांगले-वाईट काय याची जाणही आलेली नसते. अशावेळी एकदा व्यसन सुरू झाले की मग ते सोडता येणे हे फारच कठिण बनून बसते. अवांतर: अमेरिकेत २१ राज्यांमध्ये एखाद्या कंपनीला एखादा उमेदवार सिगरेट पितो या एका कारणावरून नोकरी नाकारायचे स्वातंत्र्य आहे. याविषयी इथे वाचता येईल. *: अधिक ऑप्शन हाताशी असणे हे दरवेळी चांगले असतेच असे नाही याविषयी लेख वेळ मिळेल तेव्हा.

आपला क्लिंट ईस्टवुड एकदमच पुचाट दिसणार राव. मी स्वतः धूम्रपान करत नाही. (पाईंट टू बी नोटेड)

Is Nicotine Addictive? Yes. Most smokers use tobacco regularly because they are addicted to nicotine. Addiction is characterized by compulsive drug seeking and abuse, even in the face of negative health consequences. It is well documented that most smokers identify tobacco use as harmful and express a desire to reduce or stop using it, and nearly 35 million of them want to quit each year. Unfortunately, more than 85 percent of those who try to quit on their own relapse, most within a week. http://www.drugabuse.gov/publications/research-reports/tobacco/nicotine… १) आता प्रश्न हा आहे कि पेप्सी कोक बर्गर फ्राईज पण व्यसन आहे का जे सुटता सुटत नाही? याचे उत्तर नाही असेच आहे. काही मनोरुग्ण वगळता. म्हणून सिगरेटचा नियम या अन्न पदार्थाना लागू होत नाहीत. २) एक कोक किंवा एक बर्गर ने नुकसान होते का? बहुतांशी नाहीच. एक सिगारेटने नुकसान होते का? हो नक्की. जन्म न झालेल्या बाळाच्या मेंदूवर एक सिगरेटचाही वाईट परिणाम दिसून आला आहे. तो अगदी कमी असला तरीही. मग सिगारेट आणि फास्ट फूड एका तराजूत तोलणे बरोबर आहे का? सिगारेट हा एक पदार्थ असा आहे कि जो बनवणार्या कंपनीने "सांगितलेल्या" डोस मध्ये घेतला तरी सेवन करणार्याला अपायच होतो.

Passive smoking kills http://www.thehindubusinessline.com/catalyst/2002/07/04/stories/2002070… http://www.bbc.com/news/health-11844169

होस्टेलला असतांना एक पाकिट फोरस्क्वेअर रोज फुकायचो. इतकी बकवास सिगरेट पितो म्हणून कोणी मागायला यायचे नाही. मग नोकरीला लागल्यावर क्लासिक माइल्ड प्यायला लागलो. दिवसाला चार सिगरेट. ऑफिस होते ना? शिवाय चार रुपयाला एक यायची. पुढे जास्त कमवायला लागल्यावर गुडंग गरम प्यायला लागलो. तेव्हा दहा रुपयाला एक यायची (आज पंधरा रुपये आहे.) ही दिवसाला दोन प्यायचो. सकाळ आणि रात्री. ओरिजिनल मिळायची बोंबाबोंब. काही विशिष्ट ठिकाणंच असायची ओरिजिनल मिळायची. मग कुठे मिळाली की अक्खं पाकिट विकत घेऊन ठेवायचो. लग्न झाल्यावर सिगरेट बंद. दोन आठवड्यातून एखादी. मुलगा झाल्यावर सिगारेट पूर्ण बंद... महिना, वर्ष, चार-पाच वर्षे झाली. हे सगळं रामायण लिहायचे कारण की सिनेमा-फोटोंमधे कुणी सिगरेट ओढतांना दिसला की तलफ येते. मन जागृत असल्याने ध्यानात येते. पण ट्रीगर म्हणून ग्लॅमरस प्रेझेंटेशन कारणीभूत ठरते. पण कुणी दुसरा मनुष्य माझ्या अवतीभवती पित असेल तर घृणा वाटते. एवढे उद्योग करून घ्राणेंद्रिये विलक्षण तीक्ष्ण आहेत हा चमत्कारच! ;-)

धुम्रपान कडून धागा अलगद उम्रपान कडे ढकलण्यात आला आहे.

नमस्ते.

चालु द्या परस्पर परमार्थ कुंथन!

धागा तुमच्या हातून निसटून चाललाय, आता तो मूळ विषयावर येणे कठीण तरी त्रास करून घेऊ नका, आपल्या नावाला जागा आणि शांतिला धरा. ओम शांति शांति शांति: