मोहरम : माहिती हवी आहे

मोहरम फक्त भारतातच नव्हे तर इराणातही साजरा केला जातो. सुन्नीबहुल देशांत तितकासा होत असावासे वाटत नाही कारण हा प्रकार बरेच लोक गैर इस्लामिक समजतात.

अल्जीरिया मध्ये मुहर्रम म्हणजे हिजरी नवीन वर्षाची सुरुवात एवढंच ठाऊक आहे. इतर ठाऊक नाही.

ते मातम का काय इकडे भारतातच होतं काय? रक्ताने माखलेल्या झुंडी बघितल्यात मुंबैत...

ही स्टोरी वडिलांनी सांगितली होती. हसन आणि हुसेन आणि दुसरा गट (शियागट बहुतेक) यांच्यात युद्ध चालु होते तर त्या दुसर्‍या गटाने हसन आणि हुसेन नमाज पढत असताना त्यांना मारले. म्हणुन या गटाचे लोक त्या चुकिचे प्रायश्चित्त म्हणुन दर वेळेस ताबुतासमोर स्वतःला मारुन घेतात. ताबुत बहुतेक हुसेनच्या स्मरणार्थ बसवतात. ताबुताचे विसर्जन करुन आल्यावर लोक 'अल्विदा रे अल्विदा' असे काहीतरी गाणेही म्हणयाचे. वडीलांना गाणे आठवत असेन तर सांगते विचारुन. मला मात्र ताबुत म्हणल्यावर त्यावेळेस मिळणारे सब्जा घातलेले सरबर आठवते फक्त.

इस्लामी पंचांगातला पहिला महिना म्हणजे मुहर्रम. या महिन्याच्या दहा तारखेला शिया लोक मातम मनवतात. अरबी भाषेत दहाला आशरा म्हणतात. म्हणून या मातमच्या प्रसंगाला आशुरा असेही म्हणतात. (आपण जसे एकादशीच्या उपासालाही एकादशीच म्हणतो तसे.) आता हा शोक कसला? कुणासाठी? हे समजून घेण्याकरता आपल्याला इस्लामच्या सुरूवातीच्या काळात जावे लागेल. मुहम्मदाच्या मृत्यूनंतर लगेचच काही वाद सुरू झाले होते. यात प्रामुख्याने, मुहम्मदाचा उत्तराधिकारी कोण? हा मुद्दा होता. काहींच्या मते, मुहम्मदाचा चुलत भाऊ आणि जावई, अली, हा त्याचा खरा उत्तराधिकारी होता. मुहम्मदाच्या अंत्ययात्रेची तयारी सुरू असतानाच, मदिनेतील काही प्रमुख मुस्लिम धुरीणांशी संगनमत करून अन्य काही मुसलमानांनी मुहम्मदाचा एक सासरा अबू बकर याला वारस म्हणून निवडले आणि त्याला खलिफा म्हणून घोषित करून टाकले. मुसलमानांची एकी टिकून राहावी म्हणून अली व अन्य कुटुंबियांनी अबू बकरच्या नियुक्तीला पाठिंबा दिला व रशिदून खिलाफतीची सुरूवात झाली. अबू बकर नंतर अजून दोन खलिफा झाले. पण बर्‍यापैकी अनागोंदी पसरली होती. अस्थैर्य माजले होते. खलिफाचा खून झाला. म्हणून, अलीला खलिफा केले गेले. पण त्याच्याविरूद्धही उठाव होत राहिले. सतत युद्धं होत राहिली. या यादवी युद्धाला 'पहिला फितना' म्हणतात. फितना म्हणजे, दुही. या सर्वा भानगडीत अलीची बाजू ज्यांनी घेतली ते शिया. अरबीत शिया म्हणजे 'सामिल असलेले'. जे अलीला सामिल होते, ते शिया. पुढे अलीचा नमाज पढत असताना, सज्दा केलेला असताना, खून केला गेला. त्यानंतर त्याच्या खुनात सहभागी असणारा मुआविया खलिफा झाला. पण अलीचा मोठा मुलगा हसन इब्न अली याने बंडाचा झेंडा उभारला. पण कालांतराने काही शर्तींवर त्याने मुआवियाशी असलेले भांडण थांबवले. पण कालांतराने मुआवियाने त्याचा खून करवला. त्यानंतर अलीचा धाकटा मुलगा हुसेन हा उभा राहिला. इकडे मुआवियाही वारला आणि त्याने खिलाफत आपला मुलगा याझिद याच्या हाती सोपवली. शियांची अशी अपेक्षा होती की मुआवियानंतर खिलाफत अलीच्या वंशावळीत परत येईल. पण तसे झाले नाही व त्यामुळे हसन व त्याच्या साथीदारांनी याझिदच्या पायी निष्ठा वाहाण्यास नकार दिला. हुसेन आपल्या कुटुंबीय आणि साथीदारांना घेऊन मदिनेहून कुफा नामक गावी निघाला. रस्त्यात, करबला जवळ, याझिदच्या मोठ्या सैन्याने त्यांची वाट अडवून त्यांन घेरले. इथेच ती प्रसिद्ध आणि निर्णायक करबलाची लढाई झाली. तारीख होती, १० मुहर्रम. या लढाईत हुसेनचा पराभव झाला. त्याच्या साथीदारांची कत्तल झाली. अली असगर नामक त्याच्या सहा महिन्यांच्या मुलाचीसुद्धा हत्या केली गेली. या लढाईच्या वेळी हुसेनच्या सैन्याला पाण्यावाचून तडफडावे लागले. अतिशय हाल झाले. या सर्व घटनाक्रमाबद्दल शोक व्यक्त करण्याकरता शिया आजही मातम मनवतात. आजच्या दिवशी शोक व्यक्त करणे, रडणे वगैरे कार्यक्रम सामुहीक पद्धतीने चालतात. त्यावेळी हुसेन व इतर शियांना झालेल्या जखमांप्रित्यर्थ आजचे शियाही स्वतःला जखमा करून घेतात. तलवारीने स्वतःला कापून घेतात. धारदार लोखंडी साखळ्यांनी स्वतःला (कडकलक्ष्मीसारखं) मारून घेतात. हा दिवस सणाचा नाही तर दु:खाचा आहे. पाण्याचे वाटप करणे हा ही एक फार महत्त्वाचा प्रकार असतो. सुन्नींच्या तुलनेत शिया कमी आहेत. इराण हा सर्वात मोठा शिया देश. (इराण शिया कसा झाला याचीही हकिकत मनोरंजक आहे.) शियांची लक्षणिय संख्या असलेले अनेक देश आहेत. बाहरीनसारख्या देशांत शिया बहुसंख्यही आहेत. पण राजवट शिया असलेला इराण हा एकमेव देश. आजही शिया-सुन्नी भांडण हिरिरीने चालू असते. 'एकवेळ हिंदू परवडले, ते उघडपणे काफिर आहेत. पण शिया एक नंबर ह_मी. मुस्लिम असल्याचं सोंग घेऊन धर्म भ्रष्ट करतात.' हे वाक्य मी अनेकदा ऐकले आहे.

मोहर्रम हा सण नसून तो शोकाचा काळ आहे. अधिक माहितीसाठी - https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Karbala

महंमद पैगंबराच्या मृत्युनंतर त्याच्यासमर्थकांनी इराणच्या वाळवंटात हुसेन आणि त्याच्या काही अनुयायांचा निर्घृण खुन केला.

हे तितकंसं खरं नाही . सुन्नी आणि शिया पंथीयांच्या लढाईत इमाम हुसेन मारला गेला . शियांमध्ये माणूस मेल्यानंतर ४० दिवस दुखावटा पाळला जातो . ह्या ४० दिवसांमध्ये शिया जेवढा शोक व्यक्त करता येईल तितका करतात . मशिदीत जावून रडतात . छाती पिटून घेतात . मिरवणुकांमध्ये शिया पुरुष एका लयीत छाती पिटून घेताना बघितले असतील . काही कट्टर धार्मिक लोक अंगावर जखमा करून घेतात . एक घाव वाळला कि रक्त वाहतं राहावं म्हणून नवीन घाव करून घेतात . १४०० वर्षांपूर्वी लढाईत गेलेल्यासाठी आत्ता इतका शोक करणं उचित आहे का ?

माझ्या एका मित्राने सांगितले कि या दिवशी धर्म प्रस्थापनेसाठी मुसा/ मोझेस ने इजिप्तवर विजय मिळवला.

मोझेस ला देवाने promised land म्हणून इजिप्तला जायला सांगितलं . पण इजिप्तमध्ये पोच्यापुर्वीच त्याचा जॉर्डन मध्ये मृत्यू झाला . पण जॉर्डन च्या भूमीवरून त्याने इजिप्तला डोळे भरून बघून घेतलं होतं .

बिपीन कार्यकर्ते यांनी बरीच विस्तृत माहिती दिली. महंमद पैगंबरांनी इस्लामची सुरुवात आणि प्रसार केला. पण त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटी वार्धक्यामुळे त्यांना इकडे तिकडे फिरुन धर्मप्रसार करणे जमेनासे झाले. त्यामुळे ती धुरा त्यांनी त्यांचा जावई हुसेन याच्यावर सोपवली.- सौंदाळा सौंदाळाजी, जिथे ही माहिती तुम्ही वाचली ती एकदम चुकीची माहिती वाचलीत. यातील पहिले वाक्य प्रेषित मोहम्मद यांनी इस्लाम चा प्रसार आणि प्रचार केला ही माहिती एकदम खरी आहे. मात्र ते पैगंबरांचे जावई होते हे चूक आहे. हजरत हसन आणि हजरत हुसेन हे पैगंबराचे नातू (मुलीचे पुत्र ) होते. ज्यांच्यावर यांचे खूप प्रेम होते. हदीद (हदीस ) मध्ये असा उल्लेख येतो कि, हे नातू त्यांना खूप प्रिय होते. पारंपरिक इस्लामच्या धारणेनुसार हजरत मुहम्मद (सल्ल.) हे अल्लाहचे अंतिम प्रेषित होते. इस्लामच्या धारणेनुसार अल्लाहने त्यांच्यामार्फत कुराण हा धर्मग्रंथ लोकांपर्यंत पोहोचवला, त्यामुळे त्यांना नबी, रसूल इत्यादि नावांनीही संबोधित केले जाते ज्यावेळी अनाचार फोफावला होता, एक ईश्वराची (अल्लाहची ) भक्ती करणाऱ्यांना मारले जात होते, आणि स्वतःला देव म्हणवून घेण्यात, सर्वश्रेष्ठ म्हणवून घेण्यात धन्यता मानली जात होती अश्या वेळी त्यांनी इस्लाम चे धोरण आणि एकेश्वरवाद याचा प्रसार केला. यामुळे जे लोक बुतपरस्त होते, जे आपल्या सोयीनुसार देव आणि धर्म मानत आले होते ते पैगंबर आणि त्यांच्या अनुयायांना विरोध करू लागले, त्यांना त्रास देऊ लागले, यातील काही लोक एकेश्वरवाद मानून सुद्धा स्वतःला पैगंबरांचे खरे वंशज समजत होते आणि आपल्या धोरणांना विरोध करणाऱ्या बरोबर युद्ध करू लागले. याचाच परिपाक म्हणजे करबलाची लढाई ! करबला च्या लढाईमध्ये शत्रूंनी याच मोहरम महिन्यामध्ये हजरत इमाम हुसेन यांना शहीद केले आणि त्यांच्या देहाचे पंजे, डोळे पाय काढून त्याची विटंबना केली. म्हणून हा मोहरम महिना मातम किंवा दुःख व्यक्त करण्याचा, मृतात्मासाठी प्रार्थना करण्याचा महिना म्हणून पाळला जातो. आता काही ठिकाणी या महिन्यामध्ये बांबू/कळक यापासून ताबूत बनवला जातो, ताबूत सोबत हाताचे पंजे आणि इतर अवयव यांची मिरवणूक काढली जाते. आमच्या सांगली जिल्ह्यामध्ये कडेगाव येथे खूप मोठी ताबुतांची मिरवणूक निघते आणि जशी पालखी उचलण्याचा मान असतो तसाच कडेगाव मध्ये हिंदू समाजसुद्धा हा मोहरम डोले (ताबूत ) बनवून साजरा करतात. नंतर ताबुतांच्या भेटीचा कार्यक्रम असतो. हा सोहळा दूरदर्शन आणि सर्व न्यूज चनेल वरती दाखवला जातो. https://www.youtube.com/watch?v=mMWMG073YWc आता काही ठिकाणी एक श्रद्धा असावी कि ज्यामध्ये काही लोक इमाम हसन आणि इमाम हुसेन यांना जी शारीरिक तकलीफ (त्रास ) दिली गेली म्हणून स्वतःला शारीरिक इजा करून घेतात, विस्तवावरून चालतात, शरीर टोचून जखमी करतात. मोहरम हा मुस्लिम नववर्ष सुरु करणारा महिना आहे.

त्या दिवशी ईद मुबारक म्हनायचं नसत एवढच माहीत होतं राव. बाकी एक शंका आहे भारतीय मुस्लिमामच्या जातीच्या दाखल्यावर जात कशी ऊल्लेखलेली असते याबद्दल कोणाला माहीती आहे का?