मराठी कविता

ओळखलतं का सर मला, पावसात आला कुणी कपडे होते कर्दमलेले, केसावरती पाणी क्षणभर बसला नंतर हसला बोलला वरती पाहून गंगामाई पाहुणी आली, गेली घरट्यात राहून माहेरवाशीण पोरीसारखी चार भिंतीत नाचली मोकळ्या हाती जाईल कशी, बायको मात्र वाचली भिंत खचली, चूल विझली, होते नव्हते गेले प्रसाद म्हणून पापण्यांमध्ये पाणी थोडे ठेवले कारभारणीला घेऊन संगे, सर आता लढतो आहे पडकी भिंत बांधतो आहे, चिखलगाळ काढतो आहे खिशाकडे हात जाताच हसत हसत म्हणाला पैसे नकोत सर जरा एकटेपणा वाटला मोडून पडला संसार तरी मोडला नाही कणा पाठीवरती हात ठेवून नुसतं लढ म्हणा… - कुसुमाग्रज

रंगरंगुल्या, सानसानुल्या, गवतफुला रे गवतफुला; असा कसा रे सांग लागला, सांग तुझा रे तुझा लळा. मित्रासंगे माळावरती, पतंग उडवित फिरताना; तुला पाहिले गवतावरती, झुलता झुलता हसताना. विसरुनी गेलो पतंग नभिचा; विसरून गेलो मित्राला; पाहुन तुजला हरवुन गेलो, अशा तुझ्या रे रंगकळा. हिरवी नाजुक रेशिम पाती, दोन बाजुला सळसळती; नीळ निळुली एक पाकळी, पराग पिवळे झगमगती. मलाही वाटे लहान होऊन, तुझ्याहुनही लहान रे; तुझ्या संगती सडा रहावे, विसरून शाळा, घर सारे.

"पण आपण चालावे. दरवेशी नसलो तरी. सोबत घेऊन आपली सावली. शोधावा नवा रस्ता. पायांना जर फुटल्याच आहेत दिशा आणि जर आहेतच गावे प्रत्येक रस्त्यावर, तर सापडेलही एखादे आपल्यासाठी थांबलेले. नाही तर आहेच रस्ता रस्त्यांना मिळणारा आणि ते रस्ते दुसरया रस्त्यांना मिळत जाणारे" प्रभा गणोरकर यांची ही कविता. या कवितेमुळे भटकंतीबाबत एक सखोल जाण माझ्यात निर्माण व्हायला मदत झाली. शोधाची अपरिहार्यता, त्यातली वेदना, त्यात असलेली अनिश्चितता, त्यातील अर्थहीनता ... आणि तरीही एक अथांग आशावाद फार ताकदीने हे शब्द आपल्यापर्यंत पोचवतात. आपणच आपल्याला आधार द्यायचा असतो हेही अटळ सत्य या शब्दांनी मला दिले. रस्ते असतातच .... ते आपण शोधायचे असतात... ते मिळतात.... हे लक्षात येऊन माझा जगण्यावरचा विश्वास बळावतो.. दुसरा रस्ता शोधण्याची ऊर्मी ही कविता माझ्यात जागी करते!

सुरेख कविता आणि तुमचं विवेचनपण.

संग्रहणीय धागा ! आतापर्यंत अनेक कविता वाचल्या, काही आवडल्या. मात्र इथे टंकता येण्याइतपत लक्षात राहत नाहित. माझे वाचन गाढवासारखं. उकीरड्यावर सोडलं की चरत जायचं. काही चांगले, बरेच खराब. दाताखाली चांगल लागलं की तेवढ्यापुरतं आवडतं पण चव दीर्घकाळ जीभेवर रेंगाळत नाही. बर्‍याच कवितांच्या एक दोन ओळी संदर्भ / दाखले / देण्याइतपत / टाळ्या, वाहवा मिळविण्याइतपतच लक्षात राहतात. ऐन संभाषणात त्या एक दोन ओळीच भाव वाढवून जातात. असो. धागाकर्त्याला अनेक शुभेच्छा.

कोणाला शंका असेल पण मला निश्चित माहीत आहे, की माझे नाते नऊ नक्षत्रांच्या मध्यावर त्यांना आधार आणि प्रकाश देत असलेल्या त्या वैश्विक जाळाशी, सूर्याशी आहे- पण केव्हा अंधारल्या घडीला मीही विसरतो हे नाते आणि उकिरड्याच्या कडेला बसलेल्या भिका​र्‍याप्रमाणे मी हातात कटोरा घेऊन बसतो लज्जास्पद, येत्याजात्या पांथस्थाच्या अनुदानासाठी. एखाद्या शेवाळलेल्या क्षणाला मीही विसरतो ते नाते आणि भुताटकी वाड्यातील अमावास्या पीत बसलेल्या विहिरीप्रमाणे उबवीत बसतो अंत:करणात द्वेषमत्सराच्या हिरव्या सर्पाची चिकट लगदाळी. एखाद्या विसकटलेल्या दिवशी मीही विसरतो ते नाते आणि माझ्या अंगावर ओघळणा​​र्‍या हलकटपणावर मात करण्यासाठी होतो इतका हलकट इतका की माझ्या मुखावर चढतो मी कधीही न मागितलेला एक भयाण विद्रूप दिर्गंधी मुखवटा. पण हे सारे सूर्यद्रोह मी करीत असताना, केल्यावर, माझ्या काळजाच्या आंतरदेशात धगधगून पेटून उठते एक विराट जंगल, आणि प्रकाश न देणा​​र्‍या भाजून काढते मला नि:संगपणाने. आणि त्याने दिलेले आश्वासनही. - कुसुमाग्रज.

आज इथे दोन कवियत्रींच्या कविता द्यायचा मोह होत आहे. फडताळात एक गाठोडे आहे त्याच्या तळाशी अगदी खाली जिथे आहेत जुने कपडे कुंच्या टोपडी शेले शाली त्यातच आहे घडी करुन जपून ठेवलेली एक पैठणी नारळी पदर जरी चौकडी रंग तिचा सुंदर धानी माझी आजी लग्नामध्ये हीच पैठणी नेसली होती पडली होती सा-यांच्या पाया हाच पदर धरून हाती पैठणीच्या अवतीभवती दरवळणारा सुष्म वास ओळखीची.. अनोळखीची.. जाणीव गुढ़ आहे त्यास धूर कापूर उदबत्यांतून जळत गेले किती श्रावण पैठणीने जपले एक तन.. एक मन.. माखली बोटे पैठणीला केव्हा पुसली शेवंतीची चमेलीची आरास पदराआडून हसली वर्षामागुन वर्षे गेली संसाराचा सराव झाला नवा कोरा कडक पोत एक मऊपणा ल्याला पैठणीच्या घडीघडीतून अवघे आयुष्य उलगडत गेले सौभाग्य मरण आले आजीचे माझ्या सोने झाले कधीतरी ही पैठणी मी धरते ऊरी कवळुन मऊ रेशमी स्पर्शामध्ये आजी भेटते मला जवळुन मधली वर्षे गळुन पडतात कालपटाचा जुळतो धागा पैठणीच्या चौकड्यानो आजीला माझ्या कुशल सांगा - शांता शेळके नको नको रे पावसा असा अवेळी धिंगाणा घर माझे चंद्रमौळी आणि दारात सायली; नको नाचूं तडातडा असा कौलारावरुन, तांबे सतेलीपातेलीं आणू भांडी मी कोठून? नको करु झोंबाझोंबी माझी नाजूक वेलण, नको टाकू फुलमाळ अशी मातीत लोटून; आडदांडा नको येउं झेपावत दारांतून, माझे नेसूचे जुनेर नको टांकू भिजवून; किती सोसले मी तुझे माझे एवढे ऐक ना, वाटेवरी माझा सखा त्याला माघारी आण ना; वेशीपुढे आठ कोस जा रे आडवा धावत, विजेबा, कडाडून मागे फिरव पंथस्थ; आणि पावसा राजसा नीट आण सांभाळून, घाल कितीही धिंगाणा मग मुळी न बोलेन; पितळेची लोटीवाटी तुझ्यासाठी मी मांडीन, माझ्या सख्याच्या डोळ्यांत तुझ्या विजेला पूजीन; नको नको रे पावसा असा अवेळी धिंगाणा घर माझे चंद्रमौळी आणि दारात सायली…. - इंदिरा संत बाकी समग्र बोरकर आणि गदिमा इथे आले तर पळतीलच :)

बोरकरांचं नाव काढलं आणि ही कविता आठवली.शब्दांमधल्या तालामुळे शाळेपासुन लक्षात राहिलेली. गदड निळे गडद निळे जलद भरुनी आले शीतल तनु चपल चरण अनिल गण निघाले दिन लंघुनी जाय गिरी, पद उमटे क्षितिजावरी पद्मराग वृष्टी होय माड भव्य नाचे गदड निळे गडद निळे जलद भरुनी आले धुंद सजल हसीत दिशा, तृणपर्णी सज्ज तृषा तृप्तीचे धन घनात बघुनी मन निवाले गदड निळे गडद निळे जलद भरुनी आले उतट बघुनी हरी करुणा हरित धरा हो गहना मंदाकिनी वरुनी धवल विहगवृंद डोले गदड निळे गडद निळे जलद भरुनी आले रजत नील ताम्र नील स्थिर पल जल पल सलील हिरव्या तटी नावांचा कृष्ण मेळ खेळे गदड निळे गडद निळे जलद भरुनी आले मीन चमकुनी उसळे, जलवलयी रव मिसळे नवथर रस रंग गहन करिती नयन ओले गदड निळे गडद निळे जलद भरुनी आले धूसर हो क्षितिज त्वरित, घोर पथी अचल चकित तृण विसरूनी जवळील ते खिळवी गगनी डोळे गदड निळे गडद निळे जलद भरुनी आले टप टप टप पडती थेंब मनी वनीचे विझती डोंब वत्सल ये वास, भूमी आशीर्वच बोले गदड निळे गडद निळे जलद भरुनी आले शीतल तनु चपल चरण अनिल गण निघाले

एकाहून एक सरस कविता! आवडत्या कविता म्हणून कोणाचे नाव घेऊ? कुसुमाग्रज आणि बाकीबाब हे तर आमचे देव. आणखीही खूप आहेत. एकेक कविता त्या त्या वेळी आपल्याशी अगदी जवळून संवाद साधते, इतका की ते सगळे शब्दात सांगता न येण्याजोगे. जशी आता शांताबाई शेळके यांची पैठणी वाचून आत्ता दोन्ही आज्यांची आठवण अस्वस्थ करते आहे!

वाचतोय. -दिलीप बिरुटे

कवितेतलं फारसं कळत नाही, पण ही आवडली खूप. घाई प्रत्येक अनोळखी झाडाला काटेरी ठरवण्याची आपल्याला केवढी घाई आपल्याला वाटतं, फुलं वाटणं ही फक्त आपलीच पुण्याई तसे, आपणही कुणाला खुपलेले असतो काट्यासारखे कोणी आपल्यामुळे झालेले असते फुलांना पारखे थरथरते आपली हिशेबी फुलपाकळी जेव्हा ‘काटेरी’ ठरवलेल्या अनोळखी झाडातून होतो पुष्पवर्षाव आणि.. फुलांचा खच आपल्या पायतळी .... ---मुकुंदराज कुलकर्णी

रणी फडकती लाखो झेंडे अरुणाचा अवतार महा विजयश्रीला श्री विष्णूंपरी भगवा झेंडा एकची हा ॥ धृ.॥ शिवरायांच्या दृढ वज्राची सह्याद्रीच्या हृदयाची दर्या खवळे तिळभर न ढळे कणखर काठी झेंड्याची तलवारीच्या धारेवरती पंचप्राणा नाचविता पाश पटापट तुटती त्यांचा खेळे पट झेंड्यावरचा लीलेने खंजीर खुपसता मोहक मायेच्या हृदयी अखंड रुधीरांच्या धारांनी ध्वज सगळा भगवा होइ अधर्म लाथेने तुडवी, धर्माला गगनी चढवी, राम रणांगणी मग दावी ॥१॥ कधी न केले निजमुख काळे पाठ दावुनी शत्रुला कृष्ण कारणी क्षणही न कधी धर्माचा हा ध्वज दिसला चोच मारण्या परव्रणावर काकापरी नच फडफडला जणु जटायु रावणमार्गी उलट रणांगणी हा दिसला परलक्ष्मीला पळवायाला पळभर पदर न हा पसरे श्वासांश्वासांसह सत्याचे संचरती जगती वारे गगनमंदिरी धाव करी, मलीन मृत्तिका लव न धरी, नगराजाचा गर्व हरी ॥२॥ मुरारबाजी करी कारंजी पुरंदरावर रुधिरांची झुकली कुठली दौलत झाली धर्माच्या ध्वजराजाची संभाजीच्या हृदयी खवळे राष्ट्रप्रेमाचे पाणी अमर तयांच्या छटा झळकती निधड्या छातीची वाणी खंडोजी कुरवंडी कन्या प्रेमे प्रभुचरणावरुनी स्वामी भक्तीचे तेज अतुल ते चमकत राहे ध्वज गगनी हे सिंहासन निष्ठेचे, हे नंदनवन देवांचे, मूर्तीमंत हा हरी नाचे ॥३॥ स्मशानातल्या दिव्य महाली निजनाथासह पतीव्रता सौभाग्याची सीमा नुरली उजळायाला या जगता रमा-माधवा सवे पोचता गगनांतरी जळत्या ज्योती चिन्मंगल ही चिता झळकते ह्या भगव्या झेंड्यावरती नसूनी असणे, मरूनी जगणे, राख होउनी पालविणे जीवाभावाच्या जादुच्या ह्या ध्वजराजाला हे लेणे संसाराचा अंत इथे, मोहाची क्षणी गाठ तुटे, धुके फिटे नव विश्व उठे ॥४॥ या झेंड्याचे हे आवाहन "महादेव हर हर" बोला उठा हिंदुनो अंधारावर घाव निशणीचा घाला वीज कडाडुनि पडता तरुवर कंपित हृदयांतरी होती टक्कर देता पत्थर फुटती डोंगर मातीला मिळती झंजावाता पोटी येउनी पान हलेना हाताने कलंक असला धुवूनी काढणे शिवरायाच्या राष्ट्राने घनचक्कर या युद्धात, व्हा राष्ट्राचे राऊत , कर्तृत्वाचा द्या हात.. ॥५॥ __वि. स. खांडेकर बर्‍याच दिवसांनी ही कविता सापडली. लहान असताना ग्राउंडवर सगळे मिळून जोरजोरात म्हणायचो. आताही मनातल्यामनात जोरात म्हणुन पाहीली, तेवढीच मजा आली पैजारबुवा,

टप्‌ टप्‌ पडती अंगावरती प्राजक्‍ताची फुले भिर्‌ भिर्‌ भिर्‌ भिर्‌ त्या तालावर गाणे अमुचे जुळे ! कुरणावरती, झाडांखाली ऊन-सावली विणते जाळी येतो वारा पाहा भरारा, गवत खुशीने डुले ! दूर दूर हे सूर वाहती उन्हात पिवळ्या पाहा नाहती हसते धरती, फांदीवरती हा झोपाळा झुले ! गाणे अमुचे झुळ-झुळ वारा गाणे अमुचे लुक-लुक तारा पाऊस, वारा, मोरपिसारा या गाण्यातुन फुले ! फुलांसारखे सर्व फुला रे सुरात मिसळुनि सूर, चला रे गाणे गाती तेच शहाणे बाकी सारे खुळे !

कोमेजून निजलेली एक परी राणी, उतरलेले तोंड, डोळां सुकलेले पाणी रोजचेच आहे सारे काही आज नाही, माफी कशी मागू पोरी मला तोंड नाही झोपेतच घेतो तुला आज मी कुशीत, निजेतच तरी पण येशील खुशीत सांगायाचे आहे माझ्या सानुल्या फुला.. दमलेल्या बाबाची ही कहाणी तुला ! आटपाट नगरात गर्दी होती भारी, घामाघूम राजा करी लोकलची वारी रोज सकाळीस राजा निघताना बोले, गोष्ट सांगायचे काल राहुनिया गेले जमलेच नाही काल येणे मला जरी, आज परी येणार मी वेळेतच घरी स्वप्‍नातल्या गावामध्ये मारू मग फेरी, खर्‍याखुर्‍या परी साठी गोष्टीतली परी बांधीन मी थकलेल्या हातांचा झुला.. दमलेल्या बाबाची ही कहाणी तुला ! ऑफिसात उशिरा मी असतो बसून, भंडावले डोके गेले कामात बुडून तास-तास जातो खालमानेने निघून, एक-एक दिवा जातो हळूच विझून अशा वेळी काय सांगू काय काय वाटे, आठवांसोबत पाणी डोळ्यांतून दाटे वाटते की उठुनिया तुझ्यापास यावे, तुझ्यासाठी मीही पुन्हा लहानगे व्हावे उगाचच रुसावे नी भांडावे तुझ्याशी, चिमुकले खेळ काही मांडावे तुझ्याशी उधळत, खिदळत, बोलशील काही, बघताना भान मला उरणार नाही हासुनिया उगाचच ओरडेल काही, दुरूनच आपल्याला बघणारी आई तरी सुद्धा दोघे जण दंगा मांडू असा, क्षणा क्षणावर ठेवू खोडकर ठसा सांगायची आहे माझ्या सानुल्या फुला.. दमलेल्या बाबाची ही कहाणी तुला ! दमल्या पायाने जेव्हा येईल जांभई, मऊमऊ दूधभात भरवेल आई गोष्ट ऐकायला मग येशील ना अशी, सावरीच्या उशीहून मऊ माझी कुशी कुशी माझी सांगत आहे ऐक बाळा काही, सदोदित जरी का मी तुझ्या पासनाही जेवू-खाऊ न्हाऊ-माखू घालतो ना तुला, आई परी वेणीफणी करतो ना तुला तुझ्यासाठी आईपरी बाबा सुद्धा खुळा, तो ही कधी गुपचूप रडतो रे बाळा सांगायची आहे माझ्या सानुल्या फुला.. दमलेल्या बाबाची या कहाणी तुला ! बोळक्यामध्ये लुकलुकलेला तुझा पहिला दात, आणि पहिल्यांदाच घेतलास जेव्हा तोंडी मऊ भात आई म्हणण्याआधी सुद्धा म्हणली होतीस बाबा, रांगत रांगत घेतलास जेव्हा घराचा तू ताबा लुटूलुटू उभं राहत टाकलंस पाऊल पहिलं, दूरचं पहात राहिलो फक्‍त, जवळ पहायचंच राहिलं असा गेलो आहे बाळा पुरा अडकून, हल्ली तुला झोपेतच पहातो दुरून असा कसा बाबा देव लेकराला देतो, लवकर जातो आणि उशिरानं येतो बालपण गेले तुझे गुज निसटून, उरे काय तुझ्यामाझ्या ओंजळी मधून जरी येते ओठी तुझ्या माझ्यासाठी हसे, नजरेत तुझ्या काही अनोळखी दिसे तुझ्या जगातून बाबा हरवेल का ग ? मोठेपणी बाबा तुला आठवेल का ग ? सासुराला जाता-जाता उंबरठ्यामध्ये, बाबासाठी येईल का पाणी डोळ्यांमध्ये ?

सदर धाग्यात (पुस्तकमित्र) खंड पडलेला दिसतो.पुन्हा सुरु व्हावा असे मनापासून वाटते.

सदर धाग्यात (पुस्तकमित्र) खंड पडलेला दिसतो.पुन्हा सुरु व्हावा असे मनापासून वाटते.

सदर धाग्यात (पुस्तकमित्र) खंड पडलेला दिसतो.पुन्हा सुरु व्हावा असे मनापासून वाटते.

सदर धाग्यात (पुस्तकमित्र) खंड पडलेला दिसतो.पुन्हा सुरु व्हावा असे मनापासून वाटते.

सदर धाग्यात (पुस्तकमित्र) खंड पडलेला दिसतो.पुन्हा सुरु व्हावा असे मनापासून वाटते.

अशाच एका तप्त दुपारी रोजच उठणाऱ्या अगणित प्रश्नांच्या मोहोळातून एक प्रश्न अल्लाद निसटला आणि तरंगत तरंगत एका निवांत पहुडलेल्या उत्तराशेजारी जाऊन विसावला (अपूर्ण) हा धागा वाचता वाचता सहज सुचलं. कोणाला पूर्ण करायचं असल्यास स्वागत . :-)