विहिरींत पाव

पेशवाईत पहिले ग्रामण्य दैवज्ञ (सोनार) जातीविरुद्ध करण्यात आले. त्यांचा वेदोक्ताचा अधिकार काढून टाकण्यात आला. दुस-या ग्रामण्याच्या वेळी पुण्यातील प्रमुख दैवज्ञांच्या घरांवर गारद्यांनी धाडी घातल्या. दैवज्ञांना बेड्या ठोकून त्यांच्या घरातील धार्मिक विधीच्या चीजवस्तू जप्त करण्यात आल्या. मग दैवज्ञांना खरपूस मारहाण करून कोठड्यात कोंडले. दोन-दोन दिवस अन्नोदकही त्यांना नाकारले. या भयंकर शिक्षेचे कारण काय तर दैवज्ञ आपणास ब्राह्मण म्हणवीत आणि वेदोक्त पद्धतीने स्वज्ञातियांच्या वृत्ती चालवीत. त्यांच्या मुसक्या बांधून नाना फडणीसासमोर सुनावणी झाली. कित्येक दिवस त्यांना कोठडीत ठेवून प्राणांतिक मारहाण चालू ठेवण्यात आली. पंडीत बोलावण्यात आले. काहींच्या मते त्यांना ब्रह्मकर्म करायचा अधिकार आहे, असा कौल झाला. इतर काहींनी विरोध केला. अय्याशास्त्री यांनी विरोधी कौल देऊन वेदोक्त नाकारले. ताबडतोब गारद्यांनी दैवज्ञांची जानवी तोडविली, धोतरे फाडून पंचे करवून नेसविले व गंध पुसून टाकून पुन्हा कोठडीत डांबले. प्रबोधनकार म्हणतात की, दैवज्ञ सोनारांनी वेदोच्चार करू नये, देवळात जाऊ नये, वेदोच्चार केल्यास जिव्हा छेदून काढावी. संध्या केल्यास शेंड कापावी, आडवे उभे गंध लावू नये, मौजीबंधन केल्यास हद्दपार करावे, वरात मिरवू नये, असे केल्यास सहा महिने दारिद्र्य येईल. ज्या गावात मिरवेल तिथे महामारीची साथ येईल, अशी अनेक क्षेपके धर्मग्रंथात घुसडलेली आहेत. परशुरामभाऊ पटवर्धन तासगावला देवळात गेले असता दैवज्ञ ब्राह्मण तेथे अनुष्ठानास बसलेले पाहताच त्यांनी आपल्या सैनिकांकडून त्यांना मरमरेतो मारविले. त्यांचे प्राण कासावीस झाले. पण त्यांनी परशुरामभाऊंच्या हातचे पाणी पिण्यास नकार देताच त्यांनी त्या सर्वांस ठार मारण्याचा हुकूम देऊन सर्व इसमांस ठार मारण्यात आले व आजुबाजूच्या गावातील सोनारांच्या जिभा कापून टाकण्यात आल्या. पंढरपूरच्या ग्रामण्यात सोनार ब्राह्मण म्हणवितात म्हणून त्यांची गाढवावरून धिंड काढण्यात आली व हत्तीच्या पायाशी बांधून त्यास ठार मारवावे अशी शिफारस करण्यात आली. श्रीमंत नाना शंकरशेट कृष्णेच्या स्नानाकरिता वाईस गेले असताना तेथच्या भटांनी त्यांना शूद्र शूद्र म्हणून त्यांचा फार उपमर्द केला व कृष्णा नदीत उतरू देणार नाही, असा दम भरला. नानांनी सातारच्या प्रतापसिंह महाराजांपाशी फिर्याद दाखल केली. महाराजांनी या प्रकरणाची चौकशी करून आरोपींना शिक्षा ठोठावल्या व नंतर मोठा दरबार भरवून नानांना भरजरी शाल देऊन त्यांचा गौरव केला. नानांवर असाच प्रसंग नाशिकमध्येही आला. नानांनी हत्यारी पोलिस पार्टी आणून भटांचा बंदोबस्त केला. वसई व साष्टी प्रांतात चित्पावन पेशव्यांचा अंमल बसताच हजारो चित्पावन स्थायिक झाले व त्यांनी शुक्ल यजुर्वेद्यांच्या वृत्त्या बळकविण्यास प्रारंभ केला. स्वतःचे ब्राह्मण्य हिणकस असताही हे शुक्ल यजुर्वेदी ब्राह्मणच नव्हेत अशा उलटा शंख फुंकण्यास त्यांनी सुरुवात केली. १७४२मध्ये वसई येथील चित्पावन ब्राह्मणांनी अग्निहोत्र उच्छेद करून श्रौताग्नी कुंडांचा उच्छेद केला. पळशीकर आदी शुक्ल यजुर्वेद्यांना श्रौताग्नी अग्निहोत्राचा अधिकार नाही, असे सांगून कुंडाचा विनाश केला. १७६५मध्ये अग्नहोत्राचा दुसरा खटला झाला. चित्पावन नारायण जोशी याने, यजुर्वेदी अनंत जोशी यांची हौत्राग्नीकुंडे विच्छिन्न केली. १७७५साली श्री त्र्यंबकेश्वराच्या नव्या देवालयाच्या प्रासाद प्रतिष्ठेत दक्षिणद्वार यजुर्वेदास देण्याऐवजी चित्पावनांस देण्याचा पेशव्यांचा मानस होता. त्यावरून मोठा दंगा झाला. तेव्हा सुमारे शे-सव्वाशे शुक्ल यजुर्वेद्यांस कैद करून कर्नाटकात रवाना करण्यात आले.

खेदाची गोष्ट अशी की जे दलित जातिभेदाला कंटाळून ख्रिस्ती झाले त्यांना धर्मांतरानंतर अधिकच खडतर जातिभेदाचा अनुभव आला.