निसर्गाला काही फरक पडत नाही!!!!!!!!!!!!!

हं!
एक वेगळाच दृष्टीकोण.
धागा अतिशय रोचक पद्धतिने मांडला आहे.
प्रतिसाद वाचायला मजा येइल.

आपण बांधलेली इमारत 'मानव-निर्मित' आणि मुंग्यांनी बांधलेली मोठीच्या मोठी वारुळं मात्र निसर्गाची किमया?? का?? आपल्या बिल्डिंग्ज, टॉवर्स, इतर सर्व वास्तू, ही निसर्गाचीच किमया आहे.

इतक्या स्पष्टपणे हा विचार मांडल्याबद्दल अभिनंदन.

निसर्ग आणि आपण असं कृत्रिम द्वैत तयार झाल्यामुळे प्रचंड वैचारिक गोंधळ निर्माण होतो. आपण इतर प्राण्यापेक्षा काहीतरी वेगळे आहोत, आपल्यावर निसर्गाने किंवा देवाने काहीतरी विशेष जबाबदारी टाकलेली आहे वगैरे गृहितकं सत्य असल्याप्रमाणे मिरवली जातात. आणि कोणी त्यांबाबत विचारही करत नाहीत.

आपण ज्याला सर्वसाधारणपणे निसर्ग म्हणतो - ही पृथ्वी, जमीन, हवा, पाणी, झाडं, फळं, फुलं, प्राणी.... हे सगळे भौतिकीय नियमांनी आणि उत्क्रांतीतून निर्माण झालेले आहेत. या 'निर्मिती'मागे कोणाचा हात नाही. कोणीच ठरवलेलं नाही की मानवाचा जन्म व्हावा म्हणून हा सगळा पसारा आहे. मुंग्या तयार झाल्या तशीच माणसंही तयार झाली. देवमाशाला प्रचंड आकार असतो तशी मानवाला बुद्धी असते.

आपण जे काही करायचं ते आपल्या आणि आपल्या मुला-नातवंडांच्या आणि त्यांच्या मुला-नातवंडांच्या भल्यासाठी.

मात्र या पार्श्वभूमीवर खालचं विधान पटत नाही. (ते तिरकस विधान असेल तर गोष्ट वेगळी)

जग नेहमी समतोल राखून असतं. त्यामुळे जशी माझी शक्ती आणि माझं क्रौर्य वाढत गेलं, तशी माझी बुद्धी त्या प्रमाणात कमी कमी होत गेली.

माणसाची बुद्धीजीवी वागणुक वाढत चालली आहे आणि क्रौर्य कमी होत चाललं आहे असं स्टीव्हन पिंकर म्हणतो...

बुद्धी, शक्ती आणि क्रौर्य यांनाच अनुक्रमे सत्व, रज, तम (हे तीन गुण) असे म्हणता येईल,
प्रकृती ही 'अष्टधा' असून पाच तत्व, तीन गुण यांनी बनलेली आहे, असे म्हणतात.
पाच तत्वे अर्थात पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश.
यापैकी पृथ्वी, आप, वायु महणजे 'मॅटर' (solid, liquid, gas), तेज म्हणजे 'एनर्जी', तर आकाश म्हणजे 'स्पेस' असे म्हणता येईल, तर तीन गुण हे 'चित्त' अथवा ' कॉन्शसनेस' या सर्वांतून 'निसर्ग' बनलेला आहे.
सध्या येवढेच सुचवतो.

दृष्टिकोन पूर्णपणे पटला. काही महिन्यांपूर्वी एका TED Talk मध्ये असाच मुद्दा ऐकला होता. Save Mother Earth ह्या घोषवाक्याची टिंगल करणारा. पृथ्वीनी ह्यापेक्षा कितीतरी भयंकर स्थित्यंतरं पाहिली आहेत. माणसाचं आयुष्य हे काळाच्या पडद्यावर एक ठिपका आहे. एका प्लॅस्टिक बॅगेनी पृथ्वीला काही फरक पडणार नाहिये. फरक पडणार आहे तो मनुष्यजातीला. म्हणूनच तो वक्ता म्हणतो "Save Mother Earth??? @$#%# you. Save yourselves!"

खूप छान लेख! एकदम आवडला !

जे.पी.

माणसात आणि इतर प्राण्यात मूळ फरक हाच की (१) माणूस सारासार विचार करून आताच्या कृतीचे भविष्यावर होणार्‍या परिणामांचा अंदाज बांधू शकतो आणि (२) आपले ज्ञान पुढच्या अनेक पिढ्यांसाठी जतन करू शकतो... बस इतकेच... पण इतकेच केले तरी तो त्याच्या सगळ्यात जवळच्या प्राण्याच्या (चिंपँझीच्या) फार पुढे गेला आहे... फरक इतकाच की काही मानव खूप पुढे जातात तर काही अजून चिपँझीच्या जवळच राहतात... प्रत्येकाला आपापला निर्णय घेण्याची मुभा निसर्गात आहे !

अगदी असेच विचार आणखी जरा खोलात मांडणी करुन लिहीलेला राजीव सानेंचा लोकसत्तामधल्या सदरातला हा लेख आठवला. विशेषतः काही खास उल्लेखांवरुन:

https://www.loksatta.com/sampadkiya-news/nature-exactly-a-pure-nonsense…

काही वाक्ये क्वोट करतो. खरंतर वेगळ्या धाग्यातही चर्चा होऊ शकेल.

निसर्गसौंदर्य हासुद्धा मानवी संवेदनांनी आणि कल्पनांनी घातलेला 'घाट' असतो. क्रौर्य व विध्वंस नको वाटणे, सुसंवाद व सौंदर्य हवेसे वाटणे या निखळ मानवीच भावना आहेत. निसर्गनियमांत त्यांना तसूभरसुद्धा स्थान नाही. मनुष्याचा मुख्य स्वभावधर्म, अंतर्बाहय़ कृत्रिमता निर्मिणे हाच आहे. कृत्रिमतेला हीनार्थ चिकटविणे, म्हणजे संस्कृती (आंतरिक) व समृद्धी (बाहय़) या दोन्हींना नाकारणे होय. त्यातूनच माणूसघाणे निसर्गप्रेम उद्भवते.

अशा सुयोग्य पर्यावरणवादाला आपण 'मानवकेंद्री व प्रबुद्ध-आíथक पर्यावरणवाद' असे म्हणू. परंतु काही पर्यावरणवादी प्रवाह, ही सीमा ओलांडून व गूढवादाचा आश्रय घेऊन, 'स्वत:ला 'सम्यक' (नॉर्मल) राखण्यासाठी धडपडणारा निसर्ग नावाची गोष्ट अस्तित्वात आहे व त्याची हाक फक्त 'आम्हालाच' ऐकू येते,' अशा थाटात प्रचार करतात.

मुख्य मुद्दा असा की, 'खुद्द निसर्गाला एक सम्यक अवस्था असते व ती मानवामुळे ढळते,' ही चक्क एक अंधश्रद्धा आहे. खोल (डीप) व जहाल (रॅडिकल) पर्यावरणवादी, कोणत्या मखलाशा करून ही अंधश्रद्धा पसरवतात, हे आपण आज पाहणार आहोत. प्रथम निसर्ग म्हणजे जणू आदर्शच ही समजूत तपासून पाहू या.

अशा बहुविध आघाडय़ांवर चाललेले तुंबळ युद्ध, असे जीवसृष्टीचे वर्णन करता येईल. त्यात माणसाला क्रौर्य व किळस वाटेल असे बरेच काही असते. भक्ष्याला फक्त पॅरालाइझ करून जिवंतपणी पोखरले जाते. स्वत:चे दुबळे पिल्लू खाऊन त्या अन्नातून सशक्त पिलांसाठी दूध बनविले जाते, तर कुठली मादी अ‍ॅडव्हान्स डोहाळजेवण म्हणून नरालाच खाऊन टाकते. पहिले अंडे फोडून बाहेर आलेले पिल्लू, इतर अंडी घरटय़ातून ढकलून फोडून टाकते. जर भूक भागवण्याचाच प्रश्न असेल तर, मांजर हे उंदराला खेळवून छळून का मारते? खरे तर मूल्यदृष्टय़ा, आपण निसर्गापासून 'काय शिकावे' यापेक्षा काय 'शिकू नये', हेच भरपूर आहे.

खरे तर मनुष्याची एन्ट्रीच झालेली नसताना, भयानक नसíगक आपत्ती, जसे की पृथ्वीतील लाव्हय़ाची उलथापालथ, हिमयुग, उल्कावर्षांव इत्यादींमुळे, जीववैविध्याचे प्रचंड विनाश होऊन गेलेले आहेत. अशा घटना यापुढे होणार नाहीत याचीही शाश्वती नाही. मोठय़ा पीछेहाटी झेलूनही उत्क्रांती, पुन:पुन्हा तिच्या मंद वेगाने चालू राहून, येथवर पोहोचली आहे. मोहेंजोदरो, हडप्पा येथे गाळाखाली बुडालेली शहरे सापडली. त्या काळी दर माणशी दर वर्षी २४ टन कार्बन-डाय-ऑक्साइड सोडणारी अमेरिका, अस्तित्वातच नव्हती. कृष्णाची द्वारका बुडाली तेव्हा 'पापे' वाढली असतीलही, पण ज्वलन वाढल्याचा उल्लेख भागवत पुराणात नाही.

मुळात, शुद्ध कॉसमॉसच असते, पण मानवी स्वार्थाद्वारेच 'कली' शिरावा तसा केऑस शिरतो, हे खरे नाही. उलट कॉसमॉस बांधण्याची ओढ ही मानवी 'ऋतेषणा' (रॅशनॅलिटी-हंगर) होय.

लेख वाचून त्यावर चर्चा व्हावी अशी इच्छा..

माणूस पशू आहे तर बलात्कार नैसर्गिक समजायचा का?
केवळ आपला उपभोग अबाधित राहावा म्हणून काय काय सबबी काढल्या जाणार आहेत कोण जाणे?
हे असले युक्तिवाद करून आपल्याच पुढच्या पिढ्यांना लुटायचे असेल तर किमान मुला-बाळांच्या प्रेमाचे उमाळे तरी काढू नयेत. निसर्गाला काही फरक पडत नाही पण आपल्याच पुढच्या पिढ्यांना पडतो हे कळण्याएवढे ज्ञान असूनही कष्ट नको म्हणून पशुत्वाचे कातडे पांघरायचे याला काय म्हणावे? बॅक्टेरियात आणि आपल्यात काहीच फरक नाही तर कशाला त्या संस्कृतीच्या वायफळ गप्पा? मालकी हक्काची कशाला एवढी पाठराखण?
पशूसुद्धा भूक असेल तेवढेच खातात, मरण आलं तर न कुरकुरता स्विकारतात.
मुंग्या लाखो वर्षे वारूळं न बांधता राहिल्या आणि गेल्या दहा-हजार वर्षांमध्ये वारुळं बांधायला लागल्या असं आहे का?
घासूगुर्जींचा प्रतिसाद वाचून कळायचं बंद झालं आहे.
वर म्हणायचं की इतर प्राण्यांमध्ये आणि आपल्यात काही फरक नाही. खाली म्हणायचं की माणूस बुद्धीजीवी आहे.
चालू द्या.

या विश्वात जे जे काही घडते, ते ते नैसर्गिकच (वा निसर्गनियमांनी बाधितच) असे एक मत आहे. हे बरेचदा स्वतःचे कृत्य वा विचार 'नैसर्गिक' असल्याने समर्थनीय आहे, हे ठसवण्यासाठी वापरले जाते. उदा. समलिंगी संबंध.
एक विचारसरणी अशी, की मानवचे सहोदर प्राणी उदा. चिंपॅन्झी इ. जे करतात, ते नैसर्गिक समजायचे. त्याहून वेगळे असणारे मानवी वर्तन अनैसर्गिक.
या कल्पनेनुसार बलात्कार, आत्महत्या, समलिंगीत्व, कंटाळा, देव पूजा, ध्यान, जप-तप, कलानिर्मिती, साहित्यिक रचना, संगीत, इ. शेकडो गोष्टी अनैसर्गिक ठरतील.

सर्व्हायव्हल ऑफ द फिटेस्ट!!

+१

लेख आवडला.

तुमच्या भावना जॉर्ज कार्लीन चे शब्द किंवा उलटसुलट :)

हे पहाच

जगदंब जगदंब! जे जे होईल ते ते पहावे असे नशीबी आले आहे.

चे गाणे आठवल
उंचेसे उंचा बन्दा पोटी पे बैठे नंगा फिर काहे की सोसाईटी साली काहे का पाखंडा.
भेजेसे कलेजेसे कलेजेसे कलेजेसे, मिट जाए दम मारोगे तो जिओगे दम मारोदम...

निसर्गाची चिंता आहे कोणाला? मानव फिकिर फ़क्त स्वत:ची करतो. अन अक्षम्य दुर्लक्षहि

आणि

अप्रतिम प्रतिसाद...

वादे वादे जायते संवादः

काहीतरी वेगळा विचार मांडल्याने लेख आवडला.
पण

शिकार काय फक्त माणूसच करतो?

हौसेसाठी शिकार माणूसच करतो ना? मान्य आहे मांजर उंदराला खेळवते आणि मग मारते. पण शेवटी उंदीर हे तिचे भक्ष्य आहे. शोभेची वस्तू नाही. समोरच्या प्राण्याकडून काहीही अपाय नसताना, भूक नसताना, साठवण करण्याचा कोणताही उद्देश नसताना, माणूस सोडून दुसरा एखादा प्राणी शिकार करत असेल तर उदाहरण द्या. मला तेवढं ज्ञान नाही.

माणूस झाडं तोडतो, तोडत असेल, पण त्यांचा काहीतरी वापर करतो.

खरंच? रस्तारुंदीकरणासाठी तोडल्या जाणार्‍या झाडांचा हिशोब काय?

आपण बांधलेली इमारत 'मानव-निर्मित' आणि मुंग्यांनी बांधलेली मोठीच्या मोठी वारुळं मात्र निसर्गाची किमया?? का??

मुंग्या, इतर प्राणी ज्यावेळी वसाहत करतात, तेव्हा दुसर्‍याच्या निवासस्थानावर (कमीतकमी मोठ्या प्रमाणावर) घाला घालत नाहीत. माणूस आपल्या सोयीसाठी इतर सगळ्या प्राण्यांचं निवासस्थान नष्ट करुन टाकतो. आपल्या आसपास दुसर्‍या निरुपद्रवी प्राण्याचं अस्तित्व एवढं नकोसं का होतं माणसाला? वाटेत न येणार्‍या गोष्टीकडे दुर्लक्ष करणे हा निसर्गाचा नियम नाही का?

प्रश्न क्रौर्याचा नाही आहे; विनाकारण क्रौर्याचा आहे. निसर्गाला काही फरक पडत नाही, अगदी मान्य. माणसाला नसत्या गोष्टींचा फरक का पडतो याचं आश्चर्य वाटतं.

लेखात काय सांगायचे आहे तेही समजले. पण ननिंशी बर्‍याच अंशी सहमत आहे.

जर माणुस नैसर्गीक आहे आणि माणसाला फरक पडतो तर त्याअन्वये निसर्गाला देखील फरक पडतो. मानवी जीवन वाचवणं हे निसर्गाचं आरोग्य वाचवणच आहे... आणि मनुष्याकरवी ते काम निसर्गच करतोय. निसर्ग भुकंप घडवतो म्हणुन त्याचे इस्पीतळ बांधण्याचे कार्य अनाठायी वा दुय्यम ठरत नाहि. सतत बदल करत राहाणे हा त्याचा, पर्यायाने माणसाचा धर्म आहे.