धर्म आणि हिंसा

धारयति इति धर्म: असे म्हणतात. धर्म हा सर्वांना बरोबर घेऊन जाणारा आहे. सर्वव्यापी आहे. पण धर्म आणि पंथ यात आपण गल्लत करतो असे वाटते. पंथ म्हणजे संप्रदाय - हा केवळ आपल्यापुरते पाहणारा असतो. आमचा पंथ मानणारे किंवा इतर अशी जगाची विभागणी पंथवाले करतात. पंथ संकुचित असतो. धर्म व्यापक असतो. आमच्यात आलात तरच सद्गति मिळेल, भले होइल हा भाव धर्मात नसतो. तो भाव पंथात असतो. धर्म या शब्दाचे भाषांतर कोणत्याच भाषेत नाही असे भारतरत्न पां वा काणे म्हणतात. पंथामधे पवित्र म्हटलेल्या गोष्टी पंथाच्या दृष्टीने फायद्याच्या असतील पण खर्‍या अर्थाने पवित्र असतीलच असे नाही. पंथ हा पंथाबाहेरील लोकांविषयी ममत्व बाळगत नाही. धर्म हा आपला हा परका हा भेद करीत नाही त्यामुळे धर्म हिंसेला प्रोत्साहन देत नाही त्यामुळे धार्मिक हिंसा इ. गोष्टींना अर्थच उरत नाही. हिंसा रक्तपात या गोष्टी पंथात शक्य आहेत आपण धर्म आणि पंथ यामधे गल्लत करतो नि फसतो.