संजयजी, तुमच्या त्या लेखावरच्या प्रतिक्रियेशी सहमत याच विषयावर मागे एक चर्चा वाचली होती त्यातले काही मुद्दे इथे देतोय. १) अ‍ॅरिस्टॉटल म्हणतो बदल हा विश्वाचा नियम आहे. बदल आहे म्हणून काळ आहे. विश्वातील प्रत्येक गोष्ट सतत बदलत असते. आधीची स्थिति आणि नंतर यात बदल आहे आणि त्या दरम्यान काळ आहे. तो पुढे असे ही म्हणतो की ह्या बदलाचे निरीक्षण करणारा निरीक्षक असेल तोवरच काळ आहे. जेव्हा निरीक्षक नसेल तेव्हा काळाचे प्रयोजनच उरणार नाही. म्हणजे निरीक्षक नष्ट झाल्यावर विश्व आपल्या बदलत्या स्थितीनुसार कोणत्यातरी स्थितीत अस्तीत्वात असेलच असेल, पण निरीक्षक नसल्याने काळाचे प्रयोजन उरणार नाही. काळाची गरज निरीक्षकाला आहे. २)माणसाला त्याच्या जगण्याची मर्यादा कळाल्यामुळेच काळ ही संकल्पना उदयाला आली. १०० वर्षाची आयुर्मर्यादा नसती आणि माणूस अमर असता तर काळाचे एवढे महत्त्व उरले नसते. अवकाशाला मर्यादा नाही. ३)मग वैस्विक स्तरावर सर्वांसाठी काळाचि अशी एकच व्याख्या करता येत नसली तरि, मानसिक स्तरावर प्रत्येकाची काळाची स्वतःची मोजमापे असतातच. व्यक्तीनिहाय अशा मानसिक काळाची मांडणी, गरज आणि अपेक्षा बदलतच असतात.मानसिक काळाच्या बाहेर येणे एवढे सोपे नाही. तसे करणे म्हणजे केंन्द्र सोडणे. म्हणजे वैयक्तिक अस्तित्व नाकारणेच..माझ्यानंतर सगळे असेल मी नसेन..मग ह्यात महत्त्वाचे कोण? मी की सगळे? ४)काळ हा निरीक्षकसापेक्ष असतो. काळ माहीत पडणे(भूतकालीन गोष्टी) आणि काळाचा अंदाज बांधणे (येणारा भविष्यकाळ बहुदा मृत्यूनंतर) यापेक्षा आपण जन्मल्यापासून मरेपर्यंतचा काळ महत्वाचा कारण तो अमर्यादित असतो. गटे म्हणतो 'every second has an infinite value.' काळाच्या मर्यादेबद्दल आपण केवळ अंदाज बांधू शकतो पण आपण काळाची मर्यादा कधीच अनुभवू शकत नाही. मृत्युनंतर काळ समजून घेणारी आणि आपल्या अस्तित्वाचा विस्तार जोखणारी आपली बुद्धी नष्ट होते. त्यामूळे science च्या दृष्टीने जरी काळाला मर्यादा आली तरी ती मर्यादा काहीकेल्या अनुभवता येणं अशक्य आहे. till death we all are infinite. तरी नसलेल्या मर्यादा आपण मान्य करत आयुष्य जगत रहातो.