जनलोकपाल आणि मिपासंपादक

आज च्यायला, आयला, (e.g. bloody, fuck etc) इ. शब्द घासून गुळगुळीत झाले आहेत (आणि हे वाक्यही!) की त्याचा मूळ अर्थ प्रमाण मानावा का आजच्या वापरातला?

वरील शब्दप्रयोग हे 'घासून गुळगुळीत झाले आहेत' या विधानाशी तितकासा सहमत नाही. कार्यालयीन सेटपमध्ये किंवा अन्य काही प्रसंगी असे शब्द वापरल्यास गोत्यात येणे शक्य आहे. शिवाय, सार्वजनिक असलेल्या अथवा पूर्णतः खाजगी नसलेल्या अशा सर्वसामान्य सेटपमध्येसुद्धा एखाद्याने - मग भले ही तो तिर्‍हाईत असो - या शब्दांच्या वापरास आक्षेप घेणे हे अगदीच अशक्य नाही. उदाहरणार्थ, आपल्या आजी त्यांच्या स्वतःच्या लेकरांना 'रांडेच्या'/'रांडीचे' म्हणत असणे भलेही शक्य असेल - हे आपल्या आजी आणि त्यांच्या लेकरांमधील खाजगी (आणि खाजगी सेटपमध्ये घडलेले) संभाषण असल्याकारणाने तो आपल्या आजी आणि त्यांची लेकरे यांचा वैयक्तिक मामला आहे, सबब उपस्थित नसलेल्या कोणा त्रयस्थास यात आक्षेप घेण्याचा अधिकार असण्याचा प्रश्न उद्भवत नाही. मात्र, आपल्या कार्यालयात आपल्या एखाद्या सहकर्मीस अथवा आपल्या वरिष्ठांस आपण यांपैकी कोणते संबोधन वापरल्यास त्यास कदाचित आक्षेप घेतला जाण्याची शक्यता अगदीच नगण्य नाही. आणि असा आक्षेप घेतला गेल्यास त्यास आपल्या आजी त्यांच्या लेकरांस उद्देशून असे संबोधन वापरत असत हे समर्थन कितपत उपयुक्त ठरू शकेल, याबद्दल साशंक आहे. मात्र, 'शब्दांचा मूळ अर्थ प्रमाण मानावा की आजच्या वापरातला' हा युक्तिवाद कदाचित वापरून पाहता येईलही, अशी आशा आहे. वाटल्यास करून पहावा. हीच गत आपण वर उद्धृत केलेल्या इतर शब्दांचीही. याच दृष्टिकोनातून पाहायचे झाल्यास 'आयला'/'च्यायला' हा शब्दप्रयोगदेखील तितकासा घासून गुळगुळीत झाला आहे, असे वाटत नाही. (अतिअवांतर: असे शब्दप्रयोग स्वतःच्या मुलांस उद्देशून वापरणे हे कदाचित माझ्याही आजीच्या काळात आणि समाजात आम असणे अशक्य नाही; मात्र माझ्या वडिलांनी मला उद्देशून असेच शब्दप्रयोग करणे हे मला खटकण्यासारखे असू शकते आणि मी असे शब्दप्रयोग स्वतःच्या मुलाच्या बाबतीत वापरणे मला स्वतःला आक्षेपार्ह वाटू शकते. मात्र, मी असे शब्दप्रयोग माझ्या अतिनिकटच्या मित्रांस उद्देशून खाजगीमध्ये करणारच नाही, असेही म्हणता येत नाही. दोहोंमध्ये काय परस्परसंमत प्रोटोकोल आहे, त्यावर अवलंबून आहे.) (अतिअतिअवांतर: आमच्या एका तमिळभाषक हॉस्टेलमित्राने सुटीचा घरी गेल्यावर प्रभातकालीन नाश्त्याचे वेळी धाकटी बहीण डोक्याशी काही भुणभुण लावत असता हॉस्टेलच्या सवयीने हॉस्टेलमधील मित्रांसमवेत अशाच प्रसंगी वापरण्याच्या सवयीतला एक सणसणीत शब्दप्रयोग आपण कोठे आहोत याचे भान न राहिल्याने आपल्या बहिणीस उद्देशून चुकून वापरला होता, आणि सुटी संपवून हॉस्टेलला परत आल्यावर ही कथा आम्हांस ऐकवली होती, हे अजूनही आठवते. असाच काहीसा प्रसंग आमच्या आणखी एका - पुन्हा तमिळभाषक - हॉस्टेलमित्रासमवेत रेल्वेच्या तिकिटचेकरच्या संदर्भात घडला असल्याचेही आठवते. दोन्ही गोष्टींचे तपशील आता कालौघात विस्मरणात गेलेले आहेत, परंतु दोन्ही प्रसंगी परिणाम फारसे सुखद अथवा वांच्छनीय नव्हते, असे अंधुकसे आठवते. थोडक्यात, 'घासून गुळगुळीत होणे' वगैरे प्रकार हे स्थलकालव्यक्तिसापेक्ष असू शकतात, एवढेच म्हणणे आहे.) बाकी,

know याचा एक (archaic) अर्थ to have sexual intercourse with (जनन -> जन -> ज्ञान अशी काहीशी etymology) असाही आहे...

याबद्दल कल्पना आहे. ('I know!' हा वाक्प्रयोग करण्याचा मोह मोठ्या कष्टाने आवरता घेतला.) नेमके संदर्भ आठवत नसले, तरी बायबलात असे अनेक संदर्भ सापडतात असे आठवते. 'अमक्यातमक्याने आपल्या पत्नीस जाणले आणि तिने त्याला दोन/पाच/दहा/जितकी असतील तितकी मुले दिली' वगैरे वगैरे.

...तर मग तोच जुनाट अर्थ घेऊन आता know हे क्रियापद वापरावं का?

वापरण्यास फारशी हरकत नसावी. शक्यता मनोरंजक आहेत. विशेषतः असा अर्थ होऊ शकतो हे ऐकणाराच्या गावी नसल्यास. 'Hey, I know you from somewhere, some time' हे वाक्य उदाहरणादाखल चटकन सुचते. (वाक्य युनिसेक्स असण्यास मला प्रत्यवाय दिसत नाही.)

तर मी तरी पुराणकाळातले, archaic अर्थ आजच्या काळात प्रमाण मानत नाही. त्याचप्रमाणे शौर्य, धैर्य इ. गुण मर्दानी गुण असतात हे ही मानत नाही.

व्यक्तिशः माझा कोणत्याच शब्दाला फारसा आक्षेप नाही. शब्दामागील भावनेला (किंवा खरे तर पर्सीव्ड भावनेला) केस-बाय-केस तत्त्वावर असू शकतो. 'खूब लड़ी मर्दानी'मधून मला तरी 'मर्दानी म्हणजे पुरुषासारखी शूर' हा अर्थ प्रतीत होत नाही, केवळ 'मर्दानी म्हणजे शूर' एवढाच अर्थ प्रतीत होतो. मग त्यापुढे त्या शब्दाच्या एटिमॉलॉजीत (ती माहीत असूनही) पडण्याची गरज मला वाटत नाही. (खुद्द श्रीमती सुभद्राकुमारी चौहान यांना वाटली असावी का, किंवा श्रीमती सुभद्राकुमारी चौहान यांनी तो शब्दप्रयोग पुरुषांच्या अशा तथाकथित खास गुणांची भलावण करण्याच्या हेतूने आणि स्त्रियांना डेरॉगेटरी अर्थाने केला असावा का, किंबहुना अप्रत्यक्षरीत्या आपण असे काही करतो आहोत असे श्रीमती चौहान यांच्या मनास तरी चाटून गेले असावे का, याबाबत मी अ‍ॅट बेस्ट साशंक आहे. केवळ तत्कालीन व्होगमध्ये असलेला एक शब्द त्यांनी फारसा विचार न करता वापरला असावा, अशी शंका आहे. अर्थात याचा अर्थ तो आजही वापरला गेला पाहिजे असा मुळीच नाही.) बाकी, 'साक्षीदारांतील/देशातील एकमेव मर्द' यावरील आक्षेप मी समजू शकतो. मात्र, तो 'हा शब्द घासून गुळगुळीत झालेला नाही' म्हणून नव्हे, तर उलट 'एके काळी तत्कालीन विचारसरणीस अनुसरून तो कदाचित मुळातच ('घासून' नव्हे!) गुळगुळीत मानला जात असेलही, पण आजच्या आपल्या नव्या जाणिवांतून त्याची जी धार आपणास दृग्गोचर (काय शब्द आहे!) होत आहे, तिच्या प्रकाशात असा शब्द वापरणे उचित ठरू शकत नाही' या कारणामुळे. वरकरणी पाहता 'खूब लड़ी मर्दानी' आणि 'साक्षीदारांतील/देशांतील एमकेव मर्द' यांच्या या भिन्न ट्रीटमेंटमध्ये विरोधाभास जाणवू शकेल. मात्र, या दोहों केसिसमध्ये फरक आहे, असे नम्रपणे सुचवू इच्छितो. पहिल्या केसमध्ये 'पुरुषांची भलावण आणि स्त्रियांचा उपमर्द(!)' हा जाणूनबुजून करण्याचा कोणताही उद्देश वरकरणी दिसून येत नाही - सबब तो तसा नसावा हे मानावयास जागा आहे - तर दुसर्‍या केसमध्ये तो तसा उघडउघड दिसून येतो, हा या दोहों केसिसमधील महत्त्वाचा आणि ठळक फरक आहे, असे वाटते. बाकी, कशावर कोणता आक्षेप हा कोणी, कोठे आणि कसा घ्यावा (किंवा घेऊ नये), हा ज्याचात्याचा/जिचातिचा वैयक्तिक प्रश्न आहे. फक्त, हाच नियम सर्वपक्षी लागू होतो, एवढेच नव्हे, तर आक्षेपाचा तोच मुद्दा क्वचित्प्रसंगी अनपेक्षितरीत्या उलटपक्षीही परतवला जाऊ शकतो, एवढेच दाखवून द्यायचे होते. (अन्यथा या विशिष्ट केसपुरता माझा व्यक्तिशः कोणताही आक्षेप नाही.)