चार आणे

काही गोष्टी असतात छोट्या, त्यांच्या असण्याने किंवा असताना फारसा फरक पडलेला नसतो / पडत नाही. मात्र तरीही त्या गेल्या / नसल्या कि मात्र चुकल्यासारख होतं. मागे टाइपराइटरने शेवटचे कडकटट केले आणि आज 'चार आणे' बंद होत आहेत. माझ्या लहानपणी (म्हणजे वीसेक वर्षांपूर्वी) ह्या चार आण्याला किंमत होती. माझ्या घरापासून शाळा चालत जाण्याच्या अंतरावर असली तरी उशीर झाल्यावर बसने जाताना अर्धे तिकीट चार आण्याला मिळत असे; त्यामुळे 'अडीअडचणीला' असावेत म्हणून खिशात चार आणे नेहमी असायचे. शिवाय चार आण्यात दोन गोळ्या, WWFची कार्डे, पेप्सीकोला, शाळेच्या गेट बाहेरची बोरं, बडीशेपेच्या काड्या वगैरे अनेक मौल्यवान जिनसा मिळत असत. याशिवाय दारावर येणार्या नंदीबैलाला, आमावस्येच्या बाईला, वासुदेवाला हातावर देण्यासाठी आजीकडून 'चवली'च मिळे. थोडा मोठा होईपर्यंत चार आण्याची किंमत घसरल्यावर त्याचा उपयोग रेल्वेच्या रुळावर ठेऊन त्याची धारधार चपटी करणे (व ती पतंगाच्या मांज्याला बांधणे), देवळात पेटीत सहज टाकणे, सव्वा रुपयांची दक्षिण इतपतच सीमित झाला. आता तर चार आण्यांचा उपयोग केलाही जात नाही. पंचवीस पैशापेक्षा, 'चार आणे' हे चलनाप्रमाणेच भाषेतही रुळले होते. 'चार आणे हरवलेत का तुझे?', 'पावली कम', किंवा बातमीत म्हटल्याप्रमाणे "मी कुणाचं चार आण्याचं देणं लागत नाही" वगैरे वाक्प्रचार सहज वापरले जातात. जसे अनेक जुने म्हणी, वाक्प्रचार आम्हालाही कळत नाहीत कारण त्यात उल्लेखलेल्या वस्तू बघितलेल्या नसतात (जसं, पोतेरं, मातेरं यातील फरक काय सांगायचा?) तसंच पुढल्या पिढीला 'चवन्नी' हि फक्त वाक्प्रचारातच ऐकू येईल असं दिसतय. आर्थिक दृष्ट्या भारतातील महागाई आणि चलन फुगवटा यांचे प्रतिबिंब या 'चवली' च्या काळाच्या पडद्याआड जाण्याने पडलेले आहे. चार आणे बंद झाल्याचे दु:ख असे नाही. हे कधीतरी होणारच होते. मात्र त्याबरोबर एक आवडता, हवाहवासा, रम्य काळ फार मागे सरल्याची जाणीव हुरहूर लावून जाते. चार आण्याच्या नाण्यावर बंदी आजपासून सुरु होईल मात्र आठवणींच्या कप्प्यातल्या मळक्या चड्डीच्या खिशातून डोकावणारे, बोली भाषेत रुतलेले चार आणे मात्र काही पिढ्या सरेपर्यंत तरी रद्द करता येणार नाहीत. चार आण्याची वेगवेगळी नाणी: १९५२ चांदिचे नाणे: १९६५: १९८१ जागतिक अन्न दिवस: १९८२ एशियाड : १९८५ वन दिवस: १९८८ - २०११ :