पर्बतो के पेडो पर शाम का बसेरा है, सुरमई उजाला है चम्पई अंधेरा है. पहलगाम मध्ये पर्वत पण आहेत, झाडे पण आहेत आणि सुर्य जेव्हा मेघांशी पाठशिवणीचा खेळ खेळत खेळत अस्तंगत होत असतो तेव्हा काजळीच्या स्पर्षाने मोहरुन उठलेल्या नशील्या नेत्रांमध्ये जो सुरमई भावाविष्कार कुठल्याही प्रियकराला मोहवुन टाकतो तिच आणि अगदी तशीच जादू पहलगाममधला निसर्ग करत असतो. साहिर लुधियानवी ने हे गीत काश्मीरमध्ये लिहिले की काश्मीरवर लिहिले हा प्रश्न पडावा इतक्या वेळा ही अनुभूती पहलगाम मध्ये घेतली. काश्मीरचे एक वैशिष्ट्य आहे. तुम्ही एक ठिकाण अनुभवुन दुसर्‍या ठिकाणी जायला निघालात की तुमचा पाय हलत नाही. जन्नत अगर कही कै तो यही है असे तुम्हाला वाटत असते आणु नविन ठिकाणी तुम्ही परत त्याच जाणिवेने नव्याने हरखुन जाता. इथल्या प्रत्येक गावाचे वेगळे सौंदर्य आणि कुठल्याही सौंदर्याची तुलना होउ शकत नाही. इथे दल लेकमधले हलते विश्व आहे तसेच सोनमर्ग मधले बर्फाचे आगार आहे. गुलमर्ग मधला बर्फाचा शिडकावा आहे तसाच पहलगाम मधला उनपावसाचा खेळ आहे. देवाने म्हणे देताना सर्वांना समान वाटणी करुन दिली पण निसर्गसौंदर्याच्या बाबतीत काश्मीर बहुधा देवाचे आवडते लेकरु होते. निसर्गाची पखरण इथे मुक्तहस्ते केली आहे. इथे मानवनिर्मित स्पॉट्स खुप आहेत पण देवाने इतके भरभरुन दिले आहे की मानवाचे प्रयत्न नेहेमीच फिके पडतील. आपल्या सुदैवाने इथे स्पॉट्स शोधावे लागत नाहीत कारण निसर्ग सौंदर्य तिथे संपुर्ण आसमंता, चराचरात भरुन राहिले आहे. मला अजुनही आठवते आम्ही अश्याच एका पर्यटनस्थळाला भेट दिली होती तेव्हा पिकनिक स्पॉट्स मध्ये आम्हाला आमच्या ड्रायवरने सुसाईड पॉईंट आवर्जुन दाखवला होता. महाबळेश्वरलाही सुसाईड पॉईंट हमखास बघितला जातो. पहलगाम मध्ये किंबहुना एकुणच काश्मीर मध्ये सुसाईड पॉईंट नसावा. तो एक जगण्याचा सोहळा आहे. पहलगाम ला जाउन आत्महत्या करावीशी वाटणारा कपाळकरंटा बहुधा अजुन जन्माला यायचा असावा. पहलगामचा निसर्ग तुमच्या चित्तवृत्ती तेवढ्या प्रफुल्लित करुन सोडतो, मरगळ दूर करतो, निराशेचे मळभ दूरवर भिरकावुन देतो. त्यामुळे आमच्या नशिबाने सगळ्या हिल स्टेशन्स वर सापडंणारा सुसाइड पॉईंट आम्हाला सुदैवाने पहलगाम मध्ये सापडला नाही कश्यपाच्या या भूमीत निसर्ग चराचराशी, परमात्म्याशी तादात्म्य पावल्यागत भासतो. त्याची मोहिनी इतकी जबरदस्त आहे की मोहिनीच्या सौंदर्याने घायाळ झालेला शिवदेखील इथे आपल्या अर्धांगी सोबत तपस्येला बसला. खरे म्हणजे तो सर्वशक्तीमान देव. त्याला कोणाची आळवणी करावीशी वाटली असावी. त्याला कदाचित त्या निसर्गाच्या सौंदर्याची आराधना करायची असावी म्हणुन तो इथे ठाण मांडुन बसला असावा आणि त्या निसर्गदेवतेच्या प्रेमात पडुन शंकराने आपल्याला सोडुन देउ नये या भयाने बहुधा पार्वतीदेखील त्या निसर्गाशी तादात्म्य पावली असावी. पहलगाम मध्ये या अनोख्या तपस्येच्या आठवणीत बांधलेले हे शिवमंदिरः तांत्रिक दृष्ट्या बघता पहलगाम मध्ये बघण्यासारखे काहीच नाही. एकेकाळी हिंदी चित्रपटांनी प्रसिद्ध केलेल्या दर्‍याखोर्‍या सोडल्यास पहलगाम मध्ये पर्यटकांसाठी फारसे काही बघण्यासारखे नाही. अर्थात हे विधान प्रॅक्टिकली १००% चुकीचे आहे. कारण नजर टाकावी तिथे भारुन टाकणारे सौंदर्य आहे आणि त्या निसर्गात अचल, निस्तब्ध करणारी मोहिनी आहे. हिंदु राजांनी इथे मंदिरे आणि मुस्लिम शासनकर्त्यांनी दर्गे, मस्जिदी बांधल्या नसत्या तरच नवल. श्रीनगर - पहलगाम रस्त्यावर बांधलेला हा एक सुंदर निवांत दर्गा: याच रस्त्यावर एकेकाळच्या समृद्ध अवंतिपुराचे भग्नावशेष उरले आहेत. काश्मीरमधल्या हिंदुंवर केवले धर्मांधांनी अत्याचार नाही केले तर निसर्गानेही त्याचा सूड उगवला आहे. अवंतिपुरातली २ भग्न मंदिरे एका भुकंपात उद्ध्वस्त झाली. एक कृष्णाचे आणि दुसरे शंकराचे. ही दोन्ही मंदिरे राजा अवंतिवर्मनने ८ व्या शतकात झेलमच्या किनार्‍यावर बांधली. नंतर १४ व्या शतकात एका प्रचंड मोठ्या भुकंपात दोन्ही मंदिरे उद्ध्वस्त झाली. भुकंपाचा तडाखा एवढा जबरदस्त होता की झेलमच्या प्रवाहाने १०० फूट अंतरावरुन वाहायला सुरुवात केली. अवंतिवर्मनने या मंदिराच्या आवारात ५ मुख्य आणि १०३ इतर छोटी छोटी मंदिरे बांधली होती. सगळ्या मंदिरांमध्ये एकेकाळी भट ब्राह्मणांच्या मुखातुन स्तवने प्रसवत असावीत. धुपारतीने परिसर मोहरुन निघत असेल. आज पुर्वीच्या ऐश्वर्याची साक्ष पटवण्यासाठी फक्त काही भग्नावशेष उरले आहेत. ते देखील गोर्‍या साहेबाच्या कृपेने ज्याने या सगळ्या जागेच उत्खनन करुन या मंदिराचे पुनर्जीवन र्जी. अर्थात बक्षीस म्हणुन चांदीची ५ फूट उंचीची करोडो रुपये किमतीची मुर्ती लंडनमधल्या संग्रहालयात हलवली. हिंदुंचा देवात गोर्‍याच्या भावना गुंतलेल्या नाहीत. त्याच्यालेखी त्याची भौतिक किंमत महत्वाची आहे एकाबाजुला रुक्मिणी आणि एकाबाजूला सत्यभामेला घेउन शेषनागावर विराजमान झालेला हा कृष्णः असो उरलेला पहलगाम आणि काश्मीर पुढच्या आणि कदाचित शेवटच्या भागात.