भारतातील मंदिरे - १

वा ! सुरेख लेखमाला सुरवात झाली आहे यात शंका नाही. मंदीरे आणि त्याच्या आजुबाजुचा परिसर नेहमीच मोहवणारा असतो. हे मी शहरातल्या दोन बाय चारच्या मंदीरांबद्दल बोलत नाही. शेकडो वर्षांच्या परंपरा, रुढी असलेली, अनेक आख्यायिकांचा आधार असलेली मंदीरे हा भारतीय संस्कृतीचा अमुल्य ठेवा आहे. शरद यांच्या या लेखमालेतुन आणि त्याला येणार्‍या प्रतिसादातुन बहुमुल्य अशी माहिती वाचायला मिळेल यात शंका नाही. स्तुत्य लेखमाला !!

श्री. शरद, एक छान विषय सुरु केल्याबद्दल अतिशय धन्यवाद. माझ्या संग्रहात काही फोटो आहेत. ते पिकासावर लावुन आपल्याला लिंक देईन, उपयोगी पडल्यास त्यांचा योग्य उपयोग झाल्याचे समाधान मिळेल. हर्षद.

छान मेजवानी मिळेल असं दिसतय! पुढच्या भागांच्या प्रति़क्षेत.

छान लेख .... माझ्या माहितीत कुंटे आडनावाचे अतिशय अभ्यासू आणि व्यासंगी आज्जी-आजोबा आहेत. त्यांनी निवृत्तीनंतर बराच प्रवास करून अनेक दुर्मिळ मंदीरांचे फोटो व त्यांचा इतिहास गोळा केलेला आहे. त्यांनी 'बालगंधर्व' ला त्यांच्या त्या संग्रहाचे प्रदर्शन देखील भरवले होते. आता त्यांच्याशी बरेच वर्षात संपर्क नाही, पण थोडीफार शोधाशोध केल्यास त्यांचा पत्ता मिळू शकेल ... आपला लेख वाचून त्यांची आठवण झाली. (योगायोगाने ते कुंटे आपणच असल्यास आपाणांस हार्दीक शुभेच्छा)

हे बघा भारताबाहेरील प्राचीन मंदीर. आंग्कोर वात चे हे मंदीर. . . आणि हे पहा या एकसंध नसलेल्या दगडातून घडवलेल्या मूर्ती कंबोदीयातील हे विष्णुचे मंदीर सूर्यावरम या राजाने बांधलेय

हि लेखमाला देखील सुंदर होणार हे निश्चीत. काका लेखना बरोबरच फोटोपण देता येतील का ? त्यामुळे शैली समजायला सोपे जाईल असे वाटते. अवांतर :- विजुभौ कॅमेर्‍याचे शटर बंद करुन काढलेत का हो हे फोटु ?

हा लेख छानच !!! पुभाप्र !!

अरेच्चा त्या फोटोची लिंक ब्राउजरमध्ये चिकटवली तर दिस्ताहेत की ते फोटो ओके हे बघ

सुरेख लेखमाला असेल असे वाटत आहे. वाचणार. :) विजूभाऊ, फोटो दिसत नाहीत. केवळ ग्रे रंगाचे चौकोन दिसत आहेत :(

हेच म्हणतो,,,,,

शरदरावांचा लेख म्हणजे आमच्यासारख्यांसाठी पर्वणीच. :) ह्या लेखात गमभन गिरवून तयार झालो आहोत. आता अंकलिपीची वाट पाहतोय. :) शरदराव, मंदिरांच्या स्थापत्यपध्दतीमध्ये शैव, वैष्णव, शाक्त, अघोर, नाथ इत्यादींच्या पंथांप्रमाणे फरक असतात का हा प्रश्न खूप दिवस मनात घोळतोय. हर्षदरावांनी दिलेल्या लिंकमध्ये भुलेश्वरच्या मंदिराचे फोटो आहेत ते मंदीर सर्वसाधारण भक्तीमार्गियांचे मंदिर नव्हते अशी ऐकिव माहिती आहे. ह्या/अशा मंदिरांसंदर्भातही काही माहिती सांगू शकाल काय? (हे विषय पुढच्या भागांमध्ये येऊ घातले असल्यास इथे प्रकाश न टाकल्यास हरकत नाही. :) )

ही माहितीपूर्ण लेखमाला वाचायला आवडेल

शरद यांनी लेखमाला पुन्हा देऊन उजळणी केली आहे, हे चांगले. मात्र त्यांना अशी विनंती आहे : त्यांनी मागे जिथे लेखमाला दिली होती, त्याचा दुवा देऊन वाचकांची सोय करावी. तेथील प्रतिसादकांनी (आणि श्री. शरद यांच्या प्रतिसादांतही) अधिक माहिती दिली होती, आणि कठिण मुद्द्यांबाबत स्पष्टीकरणेही दिली होती. या सर्वांचा फायदा येथील वाचकांना व्हावा, अशी मदत करावी.

माहीतीपूर्ण लेखमालीका होणार हे निश्चित! तिगवा मंदीरांच्या संदर्भात उत्सुकतेने गुगलले तर खालील चित्र मिळाले: त्यात बाहेरच उजव्या बाजूस पाहीले तर बुद्धासारखे काहीतरी कोरलेले आढळले, मात्र त्याचा संदर्भ काय असू शकेल ते समजले नाही.

सुंदर उपक्रम.. पुढल्या लेखाची वाट बघतोय. जमल्यास ह्या विषयावर असलेली पुस्तके आणि छायाचित्रांची यादी द्यावी धन्यवाद..

संग्राह्य लेख!

खुपच सुंदर. लेख छान. प्रतिक्रियाही उत्तम.

उत्तम लेख

बरेच जण सांगतील इ.स. पूर्वी किमान ४००-५०० वर्षे. या काळातील बौद्ध स्तुप, विहार,चैत्य आपल्या समोर आहेत. पण देऊळ म्हणाल तर आपल्याला इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत पुढे यावे लागते. कारण अगदी साधे आहे.बुद्ध-जैन धर्मांच्या आधी धर्म होता तो "वैदीक धर्म".त्यात इंद्र, वरूण इत्यादी देवता होत्या, यज्ञ होता, पण या गोष्टी देवालय बांधावयाला सोयिस्कर नव्हत्या. वैदिक आणि अवैदिक या दोन्ही उपासना खूप जुन्या आहेत... उगाच हिंदुनी बौद्धांनंतर मंदिरे आणि मूर्त्या उभारल्या असे कशाला म्हणायचे? रामाने समुद्र ओलांडण्यापूर्वी रामेश्वरला शिवलिंग स्थापून त्याची पूजा केली होती.. म्हणजे त्या काळात शिवलिंग आणि शिवलिंग्मंदिर असणार. श्रीकृष्णानेही गुजरात्जवळ समुद्र ओलांडून द्वारका बेटावर जाताना सोमनाथाची ( म्हणजे शिवलिंगाचीच ) पूजा केली होती.. ( आता आम्हीही समुद्र ओलाम्डणार असल्याने आम्हीही एक शिवलिंग पूजणार आहोत. :) ) वैदिक देवांच्या मूर्ती नसतात, वैदिक धर्म जुना आहे. पण मूर्ती पूजणारा शैव आणि इतर हिंदु पद्धतीही तितकीच जुनी आहे..

शरद यांच्या देवळांवरील लेखांमुळे जरा कुतुहल चाळवलेले आहे. मला एक प्रश्न होता तो असा की - देवळांवर प्राणी, फुले पाने असे काही कोरलेले नेहमीच आढळते. पण कुठचीही अवजारे, शस्त्रे अशी देवळावर कोरलेली पाहिली आहेत का? तसेच प्राणी जसे हमखास दिसतात तसे पक्षी कोरलेले दिसतात का?

श्री. जागोमोहनप्यारे :मी म्हटले आहे कीं सर्वात पुरातन मंदिर पहावयाचे असेल तर तिसर्‍या शतकापर्यंत यावे लागेल. त्या पूर्वी देवळे होती; तसे उल्लेख आहेत, पण ती देवळे लाकडी/वीटांची असावीत; ती आज पहावयास मिळत नाहीत.इ.स.पूर्व स्तूप, विहार पहावयास मिळतात. लेखमाला आहे मंदिरांवर. मूर्तिपूजेवर नाही. तो विषय निराळा. आपण त्यावर लेखमाला लिहलीत तर मीही माझ्याकडील मजेदार माहिती देईन.( उदा. बौद्धांची तारा ही देवता गणपतीवर नाचत आहे अशी मूर्तीही पहावयास मिळते!) पुराणे अर्थातच बुद्धानंतर ६००-७०० वर्षांनंतरची आहेत. श्री. चित्रा : शिल्पांत पक्षी (गरुड, हंस, गंडभेरुंड इत्यादी) आहेत. शस्त्रे योद्ध्यांच्या हातात आहेत. अवजारे नसावित कारण फार शोभादायक नाहीत म्हणून, हा माझा अंदाज. आज नजरेसमोर नाहीत पण आता लक्षात ठेवीन व दिसली तर कळवीन. शरद

आपण त्यावर लेखमाला लिहलीत तर मीही माझ्याकडील मजेदार माहिती देईन.( उदा. बौद्धांची तारा ही देवता गणपतीवर नाचत आहे अशी मूर्तीही पहावयास मिळते!) पुन्हा तेच ! आता हिंदुंच्या मूर्ती या जर बौद्धांच्यानंतर आल्या, तर या ताराबाईला टाळक्यावर नाचायला गणपती कुठून सापडला ???? :) आणि मुळातच बौद्ध धर्मात देव असणं हाच मोठा विनोद आहे... बुद्धानी देव नाकारलेला असून बौद्ध धर्म हा एक नास्तिक धर्म आहे.. ( नास्तिक दोन्ही अर्थाने- वेदानाही मानत नाहीत आणि देवानाही मानत नाहीत. ) त्यांच्या अनुयायानी हे असे देव तयार केले. पुराणे अर्थातच बुद्धानंतर ६००-७०० वर्षांनंतरची आहेत. तुम्हाला कोपरापासून दंडवत ! सन ७८६ पूर्वी जग आस्तित्वातच नव्हते असेही म्हणणारे लोक आहेत!! त्यांच्यापुढे तुमचे 'हे ' संशोधन काहीच नाही !! :) बुद्धानंतर ६०० वर्षानी हिंदु मूर्ती आल्या असे म्हणताय, मग इ स पूर्वी जी लाकडाची आणि विटांची देवळं होती असे तुम्ही म्हणताय, त्या देवळात कोण बसत होतं??? :) बौद्ध धर्मात जे लोक गेले ते त्या काळातले पूर्वीचे हिंदुच तर होते.. म्हणजे बुद्धापूर्वी वास्तु आणि स्थापत्यचे ज्ञान लोकाना नव्हते आणि अचानक बौद्ध धर्मात गेल्यावर या लोकाना वास्तु आणि स्थापत्य ज्ञानाचा दृष्टांत झाला की काय? :) .. हिंदु धर्म बाकी धर्माना अर्वाचीन कसा हे सिद्ध करायची आजकाल चढाओढच लागलेली आहे.. ! :)

वा वा! लेखमाला अतिशय सुरेख होणार यात शंका नाही. वाट पाहतेय .