क्ष-कीरणांचा शोध.

श्री.अदीती ह्यांनी लिहलेला 'क्ष-किरणांच्या शोधाचा वाढदिवस' हा लेख वाचुन त्यात थोडी भर घालवशी वाटली.जेव्हा आपण क्ष-कीरणांच्या वाढदीवसाबद्दल बोलतो तेव्हा क्ष-कीरणांचा जन्म नक्की कसा झाला ही माहीती देण्याचा ईथे उद्देश आहे. माझ्याकडे 'Rays And Radiations' नावाचं पुस्तक आहे,लेखक आहेत Robert Scharff,पुस्तकाच्या प्रकाशनाची तारीख आहे, ५ एप्रील १९६०(ईथे ) .ह्या पुस्तकात काही मनोरंजक कीस्से वाचले होते,पण आज कारण मिळाले म्हणुन लिहत आहे. _________________________________________ काही दशकांपुर्वी एका विनम्र वैज्ञानिकाने,अगदी अपघातरीत्या,एका रहस्यमय,अदृश्य कीरणाचा शोध लावला,ज्याला त्याने 'क्ष' असे नाव दीले.ह्या 'क्ष कीरणांमुळे आता माणुस शरीरात खोलवर बघतो व आजाराचे मुळ कारण शोधतो.औद्योगिक क्षेत्रात स्टील व लोखंडामधे लपलेल्या त्रुटी क्ष-कीरण शोधते.व असे अनेकविविध उपयोग जरी आज आपल्याला माहीत असले तरी त्यांच्या रहस्यमयतेमुळे 'क्ष' हे नाव त्यांना आजही लागु होते. ज्या विनम्र समजल्या जाणा-या वैज्ञानिकाने 'क्ष' कीरणांचा शोध लावला त्याचे नाव होते Wilhem Konard Roentgen,साल होते १८९५.जर्मनीत Roentgen त्याच्या Wurtzburg विद्यापिठाच्या प्रयोगशाळेत Crookes Tube मधुन निघालेल्या अतिनील कीरणांचा आभ्यास करत होता.Crooke Tube ही एक ईलेक्ट्रॉन ट्युब होती,जी लंडनच्या सर विलीयम क्रुक्स ह्यांनी १८७० मधे तयार केली.ह्या Crooke Tube म्हणजे दोन धातुच्या पट्ट्या एका ट्युबमधे बंद केल्या गेल्या होत्या.जर ह्या दोन धातुच्या पट्ट्यातुन विद्युतप्रवाह पुरवला गेला,तर ही ट्युब काही प्रकाश कीरणे ट्यूबच्या ग्लासच्या आवरणाला छेदुन बाहेर फेकत असे व ट्यूबच्या आतमधे विविध सुंदर रंगांचा प्रकाश होत असे. Crookers Tubeमधे तयार होणारी कीरणे ट्युबच्या बाहेर जाउ नयेत म्हणुन Roentgenने ट्युबला काळ्या कपड्याने झाकले.त्याने अतिशय काळजी घेतली की कोणतेही दृश्य प्रकाशकीरणे(visible light) ट्युबच्या बाहेर जाणार नाहीत वा बाहेरुन आत येणार नाहीत.त्याने एकदा एक फोटोग्राफीक प्लेट सहज त्या ट्युबच्या बाजुला ठेवली व तो आपले काम करत होता,त्याने पाहीले की फोटोग्राफीक प्लेट प्रज्वलित होत आहे.त्याला आपल्या डोळ्यांवर विश्वास बसेना, ट्युबमधुन एखादे कीरण तयार होउन ते काचेप्रमाणे कपड्यांनाही छेदुन बाहेर येत असावे,असे Roentgen ला वाटले. खात्री करावी म्हणुन Roentgen ने दोन धातुंमधला विद्युतप्रवाह बंद केला व त्याबरोबर फोटोग्राफीक प्लेट प्रज्वलित होणे थांबले,म्हणजे ह्या नवीन व विशिष्ट कीरणांचा उगम ट्युबमधेच असावा हे त्याच्या लक्षात आले. आपला प्रयोग पुढे चालु ठेवताना एकदा त्याने आपला हात ट्युब व फोटोग्राफीक ह्यांमधे ठेवला व आश्चर्य म्हणजे त्याला सावलीमधे फक्त हाताची हाडे दीसत होती व हात हलवल्यावर फक्त हाडांची सावलीही हलत होती.म्हणजे हे कीरणे मानवाच्या मांसाला छेदुन आरपार जाउ शकत होती,पण हाडांना नाही.मग पुढे Roentgen च्या असे लक्षात आले की क्ष-कीरणे पेपर्,प्लॅस्टर ऑफ पॅरीस ,लाकुड व जाड्या पुस्तकालाही छेदु शकत होती.पण ही कीरणे होती तरी काय? Roentgen कडेही ह्याचे उत्तर नव्हते म्हणुन त्याने ह्याला 'क्ष' अर्थात 'अज्ञात' हे नाव दीले.हे नाव त्या कीरणांना एवढे चिकटले की पुढे जेव्हा संशोधकाच्या सन्मानार्थ ह्या कीरणांना 'Roentgen rays' हे नाव दीले गेले तरी त्यांना 'क्ष-कीरण' ह्याच नावाने ओळखले जाते.वैद्यकीय क्षेत्रात क्ष-कीरणांच्या आभ्यासाला Roentgenology म्हटले जाते. Roentgen ने आपल्या 'On A New Kind Of Ray' नामक ऐतोहासिक प्रकाशनात आपल्या शोधाबद्दल जगाला सांगितले,विज्ञानजगात ही बातमी लगेच पसरली.काहीजणांनी क्ष-कीरणे ही मानवी जीवाला धोकादायक आहेत असा दावा केला,तर काहींनी ही कीरणे मानवाच्या वैयक्तीक आयुष्यावर आक्रमण करतील अशी भीती दर्शवली.अनेक उत्पादकांनी 'क्ष-कीरणप्रतिरोधी अंतवस्त्र' अशा जाहीराती केल्या,व शेवटी न्यु जर्सी विधानसभेत क्ष-कीरणांच्या खाजगी वापरावर निर्बंध घालण्यात आले. काही काळाने जेव्हा समाजाला क्ष-कीरणांच्या वापराचे फायदे व महत्व कळले तेव्हा क्ष-कीरणांचे सर्वांकडुन स्वागत झाले.पुढेल संशोधनात असे आढळले की क्ष-कीरणांची शक्ती ही त्यांच्या तरंगदैर्ध्य(wavelength) अतीनील कीरणांपेक्षाही कमी आहे म्हणुन आहे,क्ष-कीरणांची तरंगदैर्ध्य ईतकी लहान आहे की एका इंचात अडीचशे करोड क्ष-कीरणे मावतात. क्ष-कीरणांचे पुढील संशोधनामुळे क्ष-कीरण मानवाच्या जीवनात खुप मदत करु लागले व आजही करत आहे. _____________________________________________________________________