आठवणीतल्या मैफली - १

मुंबईला आयायटीत असतानाची गोष्ट. झेवियर्स कॉलेजने 'मल्हार के प्रकार' सादर करण्यासाठी गंगुबाई हनगळाना आमंत्रित केलं होतं. गंगुबाईना माझ्या सांगितीक अनुभूतीच्या अवकाशात एक विशेष स्थान आहे. या कार्यक्रमापूर्वी मी त्यांना रेडिओवर संगीतसभांमध्ये फक्त ऐकायचो. प्रत्यक्ष मैफल ऐकायचा हा पहिलाच योग होता.

झेवियर्स मधली ही मैफल बर्‍यापैकी रंगली होती, पण मला काही तरी हवं होतं आणि ते मिळत नसल्याची एक रुखरुख मनाला लागली होती. काय हवं होतं ते नेमकं शब्दात पकडण शक्य नव्हतं कारण तेव्हा संगीताचं तेव्हा तेव्हढं ज्ञान नव्हतं (आताही फार आहे असं नाही!). गंगुबाईनी मल्हारचे ५-६ तरी प्रकार श्रोत्यांसमोर मांडले. रात्रीचे आठ वाजून गेले तेव्हा अचानक त्यांनी गाणं थांबवले. श्रोत्याना अभिवादन केले आणि मैफल संपली असल्याचे सूचित केले. साहजिकच पुष्कळसा श्रोतृवर्ग उठून जाऊ लागला. झेवियर्सचा हॉल बराचसा रिकामा झाला होता पण २५-३० श्रोते तसेच बसून राहिले होते.गंगुबाईनी आणखी काही गावं म्हणून... त्या श्रोत्यांमध्ये मी आणि माझ्या मित्रांचा समावेश होता हे सांगायला नकोच.

समोर आशाळभूत पणे बसून राहिलेले श्रोते बघून गंगुबाईना पण उठणे अवघड झाले आणि त्या हसून म्हणाल्या, "हे मल्हारचे प्रकार वगैरे गाणं हे माझं काम नाही. मला आयोजकांचा आग्रह फारच झाला म्हणून गायले. गोड मानून घ्या."एवढे बोलल्यावरही श्रोते ढीम्म जागे वर बसून... शेवटी थोडा वेळ "आता काय करावं" अशा विचारात सापडलेल्या गंगुबाई म्हणाल्या, "बरं...आता मी जरा माझं-माझं गाते" आणि तंबोरे परत सुरु झाले. पेटीनं परत सूर धरला आणि तबल्यावर थाप पडली आणि आम्हा हट्टाने बसून राहिलेल्या नशीबवान श्रोत्याना दिव्य गाणे ऐकायला मिळाले. खास गंगुबाईंचं गाणं.

रागाचं नाव माहिती नव्ह्ते (तेव्हा तेव्हढी समज आलेली नव्हती), पण इतका वेळ रुखरुख लागून राहिलेल्या मला त्या दिव्य गाण्याने "आपल्याला हवे असलेले ते हे़च" अशी अनुभूती मात्र दिली.

नंतर कळले की तो होता शंकरा. आणि त्या दिवसापासून शंकरा हा माझा अत्यंत आवडता राग आहे.

पुढे काही वर्षानी माझी आपोआप श्रोता म्हणून बढती(!) होत गेली (बढती झालेल्या श्रोत्याचं एक लक्षण म्हणजे गायक ज्या तात्पुरत्या केलेल्या लाकडी प्लॅटफॉर्मवर गातात त्या प्लॅटफॉर्मला नाक लावून गाणं ऐकायचं). आयायटीतच स्पिकमॅकेने एक महोत्सव आयोजित केला होता. त्यात गंगुबाई गाणार होत्या. मी त्या महोत्सवाला मुद्दामून पुण्याहून गेलो होतो. आणि त्याच महोत्सवात फरिदुद्दीन डागरांचा आमच्या बॅडमिंटन हॉलचे छप्पर भेदून आकाशाला गवसणी घालणारा हिंडोल मी प्रथम ऐकला. साहजिकच गंगुबाईंच्याकडून पण "असंच काही" ऐकायला मिळावं अशी अपेक्षा निर्माण झाली होती. सकाळचे सत्र होते. त्या १ला राग कोणत्या गायल्या हे आता आठवत नाही पण तो बहूधा अपेक्षा ठेवून गेल्यामुळे असेल माझ्या पसंतीला उतरला नाही, हे मात्र खरं.

स्टेजला नाकं लावून जे गाणं ऐकतात त्यांची एक खासियत असते. कलाकाराला फर्माईश करायची संधी त्यांना मिळते. ती संधी मला स्पिकमॅकेच्या महोत्सवात गंगुबाईंच्या गाण्याच्या वेळी मिळाली. सकाळची वेळ होती तरीही मी "निर्लज्ज"पणे शंकरा गायची विनंति केली. "हा कोण मूर्ख सकाळी शंकरा ऐकायला आला आहे", अशा नजरेने त्यांनी माझ्याकडे बघितले आणि डोळे बारीक करून मानेने नाही म्हटले. मी पण थोडा हिरमुसलो. पण नंतर मात्र जे झालं त्याला योगायोग म्हणावं की नशीबाचा वरदहस्त ते ठाऊक नाही. किराणा घराण्यात सहसा न गायला जाणारा, पण माझा मात्र अतिशय आवडता 'देशकार' गंगुबाई गायल्या. एखाद्या लहान मुलाला खुपखुप आवडणारी वस्तू अनपेक्षितपणे मिळाली की ते जसे खूष होते तसं काहीसं झालं.

देवानं अक्कल वाटली तेव्हा तू कुठे होतास असं कुणी विचारल तर मी विचारात पडतो. बहूधा मी पृथ्वीवर चाललेल्या मैफलींकडे कान लावून बसलेला असणार...