कवितेची पाककृती ४ : मधुशाला व रूपकक प्रणाली

मोदी येई साकी बनुनी, घेउनी लिलाव प्याला खेळाडू ते विकुनी करती आनंदीत मालकाला खेळ खेळती, लोक रंजविती, सर्वे मिळून याला पैशाची ही नशा चढतसे, क्रिकेट होई मधुशाला -------- (रूबाया करण्याचा प्रयत्न केलेला) वल्ली

पहिले चार उतारे वाचायला मजा आली. हाडाचा मास्तर असा असावा....! :) बाकी 'रुबाई'चा प्रयत्नही करुन पाहू. तोपर्यंत ही केवळ आपल्या उत्तम लेखनाला पोच. -दिलीप बिरुटे

** बुंदीपाडू आणिक फंडू मिश्रित दाक्षे वेलाला ग्रास्स्टांझा मग बनुनी साकी अल्गोचा देतो प्याला मद्य त्यात नि:स्फूर्त कल्पना, आस्वादक ते हसत गिळे खिदळत विसरे दर्जा अपुला कवितकमाला मधुशाला ** ही लेखमाला विनोदी पद्धतीने अस्वादाबद्दल काही गंभीर मुद्दे सांगत आहे. म्हणून ती विशेष वाचनीय आहे. "कवितांमध्ये कित्येकदा काहीतरी एक साचा असतो." आणि "फक्त साचा असला तर कविता निकृष्ट असते." ही दोन मोठी तत्त्वे पटण्यासारखी आहेत. पुढचे एक आस्वादतत्त्वही पटण्यासारखे आहे : "उत्तम कवितेतही कवीने तात्पुरती चौकट निर्माण केलेली दिसते. ती चौकट लक्षात आली, तर बरे असते. त्या चौकटीमध्ये राहूनही कवीने कल्पनेच्या अचाट आणि मनोरम भरार्‍या मारल्या असतील, तर चौकट जाणल्यामुळे कल्पकतेचा पल्ला अधिक परिणाम करतो." लेखमालेत तत्त्वाच्या पहिल्या वाक्याला स्पर्श होतो आहे, पण तिरप्या ठशातले स्पष्टीकरण खरेतर समजावलेले नाही. आणखी एक आस्वादतत्त्व लेखात अर्धवट सांगितलेले आहे : "कवीने घालून दिलेल्या मर्यादेत आस्वादकाने स्वतःहून कल्पनेच्या भरार्‍या मारून बघाव्यात. (म्हणजे गायकाने अवघड तान घेतल्यानंतर श्रोताही मनातल्या मनात तशी तान घेण्याचा आपोआप प्रयत्न करतो, करतोच. तसा प्रकार.) या प्रतिक्षिप्त कल्पनाभरारीमुळे कवीच्या कल्पनाशक्तीबद्दल आत्मीयता वाटते आणि आस्वादाचा स्तर बदलतो. आस्वादक घे-घे-ग्राहक न राहाता कवितेमध्ये अक्षरशः सहभागी होतो." येथेसुद्धा तत्त्वाच्या पहिल्या वाक्याला लेखात स्पर्श होतो आहे, पण तिरप्या ठशातली पुढली वाक्ये हवी तशी पुढे नेलेली लक्षात येत नाहीत. आता चौकट उत्कृष्ट-निकृष्ट दोन्ही कवितांमध्ये असली तरी उत्तम कवितेत वेगळे काय असते, याबाबत लेखामध्ये कुतूहल नसून फक्त दुय्यम उल्लेख आहेत. ("तुम्हा आम्हा पामरांनी एवढं सगळं करण्याआधी..." पण तुम्हा-आम्हा पामरांना कळते! उपमा चौकट कळल्यामुळे आपणा पामरांच्या अस्वादात भर पडते, की व्यंगामुळे त्या विचाराचे हसे होते आहे?) अंतर्गत सिद्धांत सांगण्यात प्रगती न झाल्यामुळे मला चुटपुट लागून आहे. उत्तम कवितेमध्ये चौकटीचा समावेश करून घेणारीही कुठली कल्पना सांगायची प्रामाणिक कळकळ कवीला असते. प्रामाणिकपणा जाणवतो. नेमके काय सांगायचे ते समजले नाही, तरी "काहीतरी सांगायचे आहे खास" याबद्दल आस्वादकाला नि:शंक जाणीव होते. आणि त्या जाणिवेचे एक कारण कवितेतला एकसंधपणा असतो. कवितेत एक शब्द कमी केला किंवा एक शब्द जास्त केला, तर काहीतरी चुकचुकते. वरील मत माझे आहे. याबाबतीत श्री. घासकडवी यांच्या बिंदुगामी कल्पना असतील याबद्दल मला खात्री आहे. त्या त्यांना लेखामध्ये अत्यंत गमतीदार शैलीत आडवळणाने सांगता येतील, अशीसुद्धा माझी खात्री आहे. "चौकट असते" हा सिद्धांत आता सांगून झाला आहे. पुढच्या भागांमधून नवीन सिद्धांत पुढे येत नाहीत. म्हणून वाटू लागले आहे की लेखमालेतील प्रत्येक भाग "कवितक-लेख" साच्यामधून पडू लागला आहे. श्री. घासकडवी यांचे हुन्नर आणि कौशल्य यापेक्षा खूप अधिक आहे. हा लेख विनोदी-वाचनीय आहे, तरी त्यांना जमेल त्या मानाने निकृष्ट आहे. "कवितकलेख पाडायचा अल्गोरिदम = कवितकलेखक" अशा प्रकारचा अल्गोरिदम याच शैलीत लिहायची माझी इच्छा होती. परंतु ती इच्छा दोन कारणांमुळे मी बाद केली : (१) आळस (२) कौशल्याचा अभाव. पहिली अडचण कॉफी पिऊन संपवू शकतो, दुसर्‍या अडचणीसाठी माझ्यापाशी इलाज नाही. - - - मधुशालेबद्दल : मधुशालेतील प्रत्येक रूपक-रुबाईचा अल्गोरिदम उघड्यानागड्या मोकळेपणाने हरिवंश राय बच्चन यांनी सांगितलेला आहे. इतक्या की पहिल्या तीन रुबाया वाचल्यानंतर शाळकरी मुलालासुद्धा अल्गोरिदम कळावा. तो गृहीत धरूनच कोणतीही साक्षर व्यक्ती त्याबद्दल चर्चा करेल. (येथे मिसळपावावरील उदाहरण). खरे तर अल्गोरिदम इतक्या साळसूदपणे देण्यात हरिवंशराय यांचे धाडस बघून मनात धडकी भरते. मग जाणवते की एक-एक रुबाई वाचताना थोडासुद्धा कंटाळा येत नाही. "हे रूपक तर मी आधीच ओळखले होते" असे वाटत नाही. त्याहूनही अचाट कवित्व हे : या दीडशे रुबायांमध्ये "एक कलाकृती" असल्याचा भास होतो. बहुधा त्याच्यामध्ये अनेक रुबायांना जोडणारी एक चौकटही आहे, असा भास होतो. पहिल्या छूटला कवीने आपले सगळे अल्गोरिदम-पत्ते खाली सांडले नाहीत असे लक्षात येते. डाव संपेपर्यंत कवी हुकुमी एक्के-राजांची नवी-नवी उतारी करत राहातो. येथे आणि येथे अनेक रुबायांना जोडणारी चौकट शोधण्याचा माझा प्रयत्न. संपूर्ण मधुशालेची महा-चौकट काय आहे, त्याबद्दल माझे कुतूहल फार आहे. ती अजून शोधत आहे. तरी आस्वादासाठी तशी एकतरी चौकट आहे याबद्दल मला खात्री आहे. वर्णनासाठी या क्षणी शब्द नसले मला मधुशालेत एकसंधता जाणवते आहे. श्री. घासकडवी यांनी सुद्धा याबद्दल सांगितलेले आहे -

सुरूवातीच्या रुबाया वाचकाला 'हे तुला सादर' म्हणणाऱ्या आहेत. पुढच्या काही 'मधुशाला म्हणजे काय, ती कुठे आहे, तीपर्यंत कसं पोचायचं' याच्या आहेत. क्रमाक्रमाने नंतर आयुष्यातल्या महत्त्वाच्या गोष्टींवर चिंतन व नंतर मृत्यूवर चिंतन आहे.

- - - सर्वसामान्य फुटपट्टीने मोजल्यास हा लेखाचा दर्जा उंच आहे, हे मान्य. पण श्री. घासकडवी यांच्यासाठी बनवलेली मीटरपट्टी मोठी आहे.

हरिवंशाच्या ताजमहाली लावू कस्टममेड विटा काव्य-उपक्रम लाईव्ह जाण्या, बरा असे हा खचित "बिटा" घासकड्व्याच्या नादी लागून भलेभले चळतील पहा छटाक काव्ये प्रसवावाया सज्ज असे हा जालतिठा चारोळींच्या पिचकार्‍यांची लाल ओलसर चढत छटा इरेस पडल्या शीघ्रकवींच्या प्रतिभेचा या लुत्फ लुटा कंटकशल्ये बोथटली मग काव्यतटाकी मत्त महा यमक शोधण्या आणि जोडण्या सज्ज होतसे जालतिठा

कविता नाही गझल नाही, शब्द घेऊन फिरतोस का ? हौस मोठी प्रतिसाद नाही, वाचक माझ्यावर रुसले का ? ओस पडल्या कविता इथे, जराशी बहार ये़ईल कधी घासकडवीच्या नादी नाही, पण रुबाई मला जमेल का ? -दिलीप बिरुटे

एकाकी जिवन माझे , सन्मित्र होशिल का? कनव्हास कोरा माझा , चित्र होशिल का? "राजे!"

दोन पेगबरोबर हा मजा चाखताना मजा आली. :)

जसजसा अभ्यासक्रम पुढे जाइल तसतशी क्लिष्टता वाढत आहे. विषय समजतोय पण गृहपाठ करायला मन धजेना! त्यात प्रेम, मधु, शाला असले कठिण विषय सुरु झाल्याने काहीही सुधरत नाहीए. त्यात हे दिपोटी सारखे सारखे येउन धडकी भरवत आहेत. (इथे इंचाचे वांदे आहेत आणि दिपोटी मिटरमध्ये मोजताहेत!) 'मोकळ्या मनाने' गृहपाठ करावा तर इतर विद्यार्थी नियम तोडला म्हणुन आरडा-ओरडा करतात! फारच डेंजर स्थिती आहे. हा कोर्स ऑडिट करावा लागेल की काय असे वाटु लागले आहे. मास्तरांकडुन अधिक वेळ मागुन घेत आहे, मागील धड्याचाच अभ्यास झाल्या नसल्याने कीती वेळ लागेल कोण जाणे?