बाबा - १

बाबा - २

बाबांनी घर सोडलं तेव्हा आमच्या घरात दीड महिन्याचा किराणा भरलेला होता. डाळ, तेल, साखर, सगळं. आधी महिन्याच्या शेवटी बाबा सगळं एकदम आणायचे, म्हणून. आई त्यावर पुढचे सात आठवडे बोलत राहिली. “तेल बघा, अजून अर्धा डबा आहे.” जणू तेल संपलं की ते परत येणार नाहीत, असं काही तरी.

बाबा, वसंतराव इंगळे, तहसील कचेरीत कारकून होते. पांढरा शर्ट, खाकी पँट, डबा आणि सायकल. फक्त त्यांचं अक्षर वेगळं होतं. कुणाला काही लिहायचं असलं की साहेब लोक म्हणायचे, वसंतरावांना द्या. गावातले लोक अर्ज लिहून घ्यायला संध्याकाळी घरी यायचे. बाबा पैसे घ्यायचे नाहीत. आई याबद्दल कधी खूश नव्हती. एकदा कुणी एक डझन केळी आणली, आईनं ती ठेवून घेतली आणि बाबांना म्हणाली, “हे चालेल ना?” बाबा हसले.

मला पाटीवर अ आ इ त्यांनीच शिकवलं. शिकवताना ते चहाचा कप पाटीच्या कडेवर ठेवायचे आणि तो कधी पडायचा नाही. आम्हाला ते जादूसारखं वाटायचं.

आमचं घर गांधी चौकापासून दोन गल्ल्या आत, दोन खोल्यांचं, वर पत्रा. आई, बाबा, मी आणि पाच वर्षांची मंजू. बाबा शनिवारी बस स्टँडवरून जिलबी आणायचे. मंजू त्यांच्यापेक्षा आधी जिलबीकडे धावायची, आणि मीही. शेवटच्या वर्षात बाबांचं जिलबी आणणं थोडं कमी झालं. त्यांनी ज्ञानेश्वरी वाचायला सुरुवात केली, रात्री. गुरुवारी दत्ताच्या देवळात तासभर बसायचे. आम्हाला वाटलं, म्हातारपण जवळ आलं. ते चाळीसचेही नव्हते.

पहाटे पाचला दाराची कडी वाजली. मी अर्धवट जागा झालो. बाबा दारात होते, खांद्याला पिशवी. “कुठे?” “कचेरीत लवकर जायचंय. झोप.” मी झोपलो. डोक्यावर कुणाचा तरी हात फिरला, तो मला स्वप्नात वाटला. स्वप्न नव्हतं, पण मला ते कधीच सांगता आलं नाही.

सकाळी आईला टेबलावर लिफाफा सापडला. आत पगार आणि एक चिठ्ठी. बाबांचं अक्षर. सुमन, मी जातोय. शोधू नका. कारण सांगितलं तरी पटणार नाही. पैसे ठेवलेत. पोरांना बघ. वसंत.

आईनं चिठ्ठी एकदा वाचली. दुसऱ्यांदा वाचली नाही. तिनं ती पोलक्यात ठेवली आणि चूल पेटवली. चहा केला, पोहे केले, मंजूचं तोंड धुतलं, मला शाळेत पाठवलं. मी शाळेत गेलो. गणिताचा तास होता, मी आठवीतला पोरगा, आणि मला त्या दिवशी एकही गणित आठवत नव्हतं. शेवटी बाईंनी विचारलं, “अशोक, तब्येत बरी नाही का?” मी म्हटलं, “बरी आहे.” खरं म्हणजे रडायला होत होतं. मी रडलो नाही. रडलो संध्याकाळी, संडासात, पाणी सोडून. कुणाला कळू नये म्हणून.

तीन दिवस मामा आणि शेजारचे लोक सगळीकडे फिरले. कुणी म्हणे हरिद्वार, कुणी पंढरपूर, कुणी म्हणे अकोल्याच्या स्टेशनवर दिसले. एका बसवाल्यानं सांगितलं की सावरगावच्या देवळात कारंज्याकडचे कुणी महाराज आहेत म्हणे. मामा तिकडे गेला, तिथं कुणीच भेटलं नाही, महाराज गावाला गेले होते असं सांगितलं. मामा म्हणाला, “असे महाराज वीस ठिकाणी असतात.” विषय तिथेच संपला. पोलिसांनी अर्ज घेतला आणि वर्णन लिहिलं. वर्णन लिहिणाऱ्या हवालदाराचं अक्षर फार वाईट होतं. बाबा असते तर त्यांनी ते स्वतः लिहून दिलं असतं, असं मला वाटलं. आणि मग गावानं बोलायला सुरुवात केली. समोर कुणी काही बोलत नाही, पाठीमागे सगळे. जोशी काकू दर दुसऱ्या दिवशी आमच्याकडे डबा घेऊन यायच्या. डब्यात भाजी असायची आणि प्रश्न. “कुणाशी भांडण झालं होतं का? कर्ज होतं का? दुसरी कुणी?” आई त्यांना चहा द्यायची. उत्तर द्यायची नाही.

पंधरा दिवसांनी एका रात्री मला आवाज आला. आई रडताना आवाज करायची नाही, फक्त खांदे हलायचे. ती शिलाई मशीनजवळ बसली होती. मशीन बंद. मी बाहेर गेलो .........