यातील सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे 

१ वैयक्तिक स्वच्छता 

२ नवीन गोष्टी शिकण्यास नकार देणे.'

आणि यात न आलेली सवय म्हणजे

मला सगळे माहीत आहे. तू नवीन काय शिकवणार ही वृत्ती.

वादविवाद न करता किंवा कठोर न बोलताही जेष्ठांना समजावून सांगता येते. बहुतेक वेळा बहुतेक जेष्ठ ऐकतात. थोडे त्यांच्या कलाने घेतले की कटू प्रसंग टळतात.

आगदी योग्य लिहिले आहे.. वेळीच आपल्यातील दोष दूर करून वर्तणूक बदलायला हवी म्हणजे पुढचं आयुष्य सोपं जाईल. खरं तर हा स्वभावाचा भाग आहे, स्वभावला औषधं नसते, स्वभाव बदलता येत नाही असे म्हणतात.. पण प्रयत्न केले तर नक्की मार्ग सापडेल. 

धन्यवाद चित्रगुप्त सर.. एक अंजीनीय लेख दिल्याबद्दल. 

लेख आवडला.

एक ज्येष्ठ व्यक्ती पाहण्यात आहेत. स्वतःच्या तरुणपणी सगळी मजा उपभोगून आता मुलांना उपदेश देतात की तुम्ही जे फिरणं, मजा करणं वगैरे करता ते सगळं खोटं आहे, शेवटी देवाचं नावच सोबत येईल वगैरे! मुले आताही नास्तिक वगैरे नाहीत आणि त्यांच्या वयाचे होतील जेव्हा इतर हिंडणे फिरणे शक्य होणार नाही तेव्हा फक्त देवाचं नाव करतीलच की, आपण त्यांच्याएवढे असताना आपल्याला मजाच वाटत होती हे कसं विसरत असतील.

आता मी रागवत नाही

मुग गिळून गप्प बसतो

निसटत्या वाळूचे कण ,

मोजत,शांत बसून असतो

​का उगाच वाद घालायचा,

शब्दांनी शब्द वाढवायचा?

आयुष्याचा प्रत्येक क्षण,

तक्रारीतच का घालवायचा?

​ज्याला जसे समजायचे,

तसा तो अर्थ काढतो...

म्हणूनच मी आता

मनातल्या मनात हसतो

​मौन हेच उत्तर असते,

न बोलताही खुप काही सांगतो.

निसटणाऱ्या वेळेसोबत,

स्वताला सावरायला शिकतो.

​आता उरला नाही तो थाट,

ना उरला कसला अट्टाहास...

शांततेच्या या प्रवासात,

उरला फक्त गंतव्याचा ध्यास.

निसर्ग, पक्षी संगी साथी

समवयस्काशीं वाटाघाटी

सुभं जळला पण पिळ नाही गेला

दिवस गेला रेटारेटी,चांदण्या रात्री कापूस वेची............

माझे म्हातारपण. 

उत्कृष्ट खणखणीत लेख.

अत्यंत छान लेखन. अनेक जणांना पाठविले.

एक मुद्दा लक्षात येतो तो म्हणजे "विनाकारण गोष्टी साठविणे" प्लास्टिक चे डब्बे, चमचे, पिशव्या इत्यादी. 

मी आता वयाच्या वाटेच्या नेमक्या अशा जागी आहे की मला दोन्ही बाजू हळूहळू स्पष्ट दिसायला लागल्या आहेत. 

शरीर आणि मेंदू तरुण, सुस्थितीत असताना आपल्याला बरंच काही तर्कशुद्ध सुचतं आणि पटतं. आपण खुद्द वृद्ध झालो की हेच नेमकं टाळायचं असे आडाखेही बांधले जातात. वृद्धांचं "नेमकं" काय चुकतं याविषयी आपली "नेमकी" सुस्पष्ट मतं बनतात. 

..पण या सर्वाचा पाया जसा जीर्ण व्हायला लागतो आणि आयुष्याच्या वाटेचा उरलेला भाग जसजसा कमी कमी होत जातो, तसे तसे नकळत अनेक सो कॉल्ड विचित्र आणि विक्षिप्त लक्षणं हळूहळू दिसायला लागतात. आपल्याला खुद्द त्यांची जाणीव तितकीशी होत नाही कारण आपण आपल्या स्वतःच्या फ्रेम ऑफ रेफरन्समधे बराच काळ घट्ट अडकत गेलेले असतो. 

.. ज्या ऐंशी वर्षे वयाच्या व्यक्तीला "मी आता तोल जाऊन पडू नये बस.. नाहीतर कोणती हाडे कशी मोडतील आणि अपंग जिणे वाट्याला येईल कोण जाणे" 

किंवा 

"रात्री तासभर जरी झोप लागली तरी बरे" 

किंवा 

"आज परसाकडे झालीच पाहिजे नाहीतर मग विटंबना" 

किंवा ... "डायपर संपलेत. आणि पोरं बाहेर जेवायला जाऊ म्हणताहेत"

यासारखे अनेक लाजिरवाणे घटक बेसिक चिंता बनतात तेव्हा मनुष्य नकळत सेल्फ सेंटर्ड बनतोच. (स्वार्थी नव्हे. स्वकेंद्रित). 

इतरांना समजून घेणे, एकट्याने स्वतंत्र राहणे, कोणावर अवलंबून नसणे, खाण्यापिण्याचे काही लाड (मागण्या) नकोत म्हणजे अमुक पचत नाही, तमुक झेपत नाही, ... हे सर्व प्रत्यक्ष आचरणात आणणं कठीण जात असल्यास समजू शकतो.

 लहान मूल असतं त्याची शारीरिक मानसिक अवस्था पाहता आपण त्याच्याकडून त्याच प्रमाणात शहाण्या वागण्याची अपेक्षा करतो ना? तसं काहीसं बघायला हवं. बाकी मनुष्य म्हटल्यावर दोन्ही बाजूंनी वैताग, वाद, संघर्ष हे व्हायचेच. अधेमधे त्याबद्दल स्पष्ट बोलून त्यातील वाफ काढून टाकणं इष्ट.

आता वृद्धत्व काळ दूर अंतरावर दूर्बीणीतून  अंधूकसं दिसायला लागलं आहे, भविष्यात सगळं किती जमेल ते माहिती नाही. 

उपयोगाच्या टीप्स आहेत. घरात वयस्कर मंडळी आहेत, त्यामुळे बरंच अनुभवता येतं. चित्रगुप्तसेठ चित्र पाहिजे होतं. 

-दिलीप बिरूटे

सगळ्यांच्याच बाबतीत कमी अधिक प्रमाणात हे घडतंच.

आणखी एक - पैशांचे व्यवहार आपल्यालाच नीट कळतात, तरूण पीढीला कळत नाही हाच हेका धरणे. 

हे कदाचित मदत नाकारणे आणि नवीन काही न शिकणे यातही असू शकतं.

काही अंशी  फसवण्याचे प्रकार झाल्यामुळेही असावे

काही वेळा हे दिसले आहे की घरातील वृद्धांना फसवणूक करणाऱ्या काही नातेवाईकांची, आजूबाजूच्या लोकांची चांगली माहिती असते व ते वेळोवेळी घरातील सर्वांना सावध करीत असतात. विशेषतः घरातील कोणाचा विवाह ठरविताना त्यांच्या अनुभवाचा उपयोग होतो. 

वृद्ध पिढीत अनेक दोष आहेत,  परंतु काही चांगल्या गोष्टी सुद्धा आहेत. वृद्ध पिढी संपूर्ण १०० टक्के टाकाऊ, निरूपयोगी नाही. तारतम्य वापरून कटुता न आणता त्यांच्यातील चांगल्या गोष्टी योग्य प्रकारे वापरता येतात. 

घरामध्ये दोन वृद्ध तर नाही म्हणता येणार, पण ज्येष्ठ नागरिक आहेत. आम्ही दोघे ते दोघे एकमेकांशी छान जमते. कधी काही गोष्टी ते सांगत असलेल्या आम्हाला पटत नसतील तर आम्ही हो हो म्हणतो आणि दुर्लक्ष करतो. ते पण उगीच विचारलं नसताना फार खोलात आम्हाला काही सांगायला जात नाहीत. काही माहिती असलेलीच गोष्ट पण तुम्ही सांगा म्हणून उगीच साबांना विचारली की त्यांनाही बरं वाटतं. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत घरामध्ये आजेसासू पण होत्या. त्या माझी दुसरी मैत्रीणच होत्या. सासरी आल्यानंतर सगळ्यात आधी मी कोणासोबत छान फ्री झाले असेन तर त्या होत्या. ज्येष्ठ/वृद्धांची कधीच अडचण वाटली नाही, याला अर्थातच त्यांचाच समुजतदारपणा कारणीभूत असेल. सासरे आणि वडील दोघांनाही नव्या गोष्टी शिकण्याची चांगली आवड आहे. कधी मला माहिती नसलेलं काही त्यांनी विचारल्याने मी शोधते आणि माहिती पडतं.

सफ़र पीछे की जानिब है क़दम आगे है मेरा

मैं बूढ़ा होता जाता हूँ जवाँ होने की ख़ातिर

ज़फ़र इक़बाल

वृद्धत्व हे प्रत्येकाला येणारच.  गरीब,श्रीमंत, पुरूष, महिला.....

मला वाटते, सांप्रत लेखात पुरूष मध्यमवर्गीय, नोकरदार वृद्धांची कैफियत मांडली आहे. जे लिहले आहे ते बरोबरच आहे पण या मागली कारणे काय याचा शोध घेतला पाहिजे. याच वर्गातील महिला वृद्धांची काय मानसिकता असेल याचा विचार  पण करायला हवा.

पुरूष  चाळीस वर्ष कामा मधे व्यस्त असतो. कामावर असताना तळी उचलणारे,मर्यादित स्वरूपातील अधिकार याने  त्याचा अंह पोसला जातो. घरातही अनिर्बंध सत्ता असते. निवृत्तीनंतर एकदम रिकामपणा येतो.  हातात मिळणारा चहा,नाष्टा वगैरे हळूहळू बंद  होते व पुर्वीचे स्थान आता बाजूला पडते. मुले अर्थिक, शारिरीक, मानसिक रित्या सक्षम झाल्याने निर्णयामध्ये वडिलांचा सहभाग हळूहळू कमी होतो.आपली उपयोगिता, अवशकता कमी झाल्याचे जाणवू लागते. यातून नैराश्य निर्माण होते. 

स्वयंपाकघरात बायकांची अनिर्बंध  सत्ता असते ती निवृत्तीनंतर अबाधित रहाते. सून नोकरी करत असेल तर प्रश्नच नाही. त्यामुळे बायकांना नैराश्याचा त्रास कमी होतो.

या सर्वातून, Attention-seeking behavior आणी नंतर  डिसऑर्डर बळावू लागते. 

असो, येणारे वृद्धत्व अचानक येत नसते. त्यामुळे ते सुखकर जावे या साठी आधीपासूनच SIP करावी लागते. अर्थिक तर सर्वांना माहित असते पण शारीरिक , मानसिक  तयारी करावी लागते.

स्वानंदाचा शोध घेण्यासाठी या तयारीचा फायदा होतो. 

Few tips and tricks that helps  in "strategic survival" with the exact blend of humor, humility in retired life.

​Relinquish the Domain: Do not interfere in household business. It is no longer your territory. Stay far away from the kitchen and wait patiently for your turn.

​The "Yes" Protocol: Forget how to say the word "No." Everyone now knows that you are the spare wheel (the stepny). Just relax in the hatchback and enjoy the ride.

​The Consultant Clause: You are now an unpaid, unsolicited consultant. Render your consultation with extreme caution, or face immediate termination by the actual boss of the house.

​The Wardrobe Downgrade: Consign your formals to an NGOS. Your official uniform is now a T-shirt and Bermuda shorts.

​Beware the "Hobby Attack": This virus evantually strikes immediately post retirment. Conserve your energy and your bank account; you do not need a kayak.

​The Illusion of Importance: Even if you have absolutely nothing to do, never make yourself available too quickly. Pretend to look intensely busy while flipping through a completely blank engagement pad.

​The Optical Shield: Even if your eyesight is perfect, wear a pair of dummy glasses. It makes you look like you are busy analyzing important data, preventing people from asking you to clean the garage and do sundry jobs.

​The Salt-and-Pepper Rule: You may dye your hair to look young, but always leave a few silver linings. You need to keep just enough grey hair to demand respect at the park.

Consult with me if deemed necessary but my services are bit costly. 🤣

यातल्या अनेक गोष्टी वृद्धांशिवाय अन्य व्यक्तिंनाही लागू आहेत अनेक गोष्टी कळतात पण वळत नाहीत अशा प्रकारच्या असतात.

या सर्व कटकटीतून मुक्तता हवी असेल तर पुरुषांनी निवृत्त होण्याचा विचारच करू नये.

माझ्या पुरतं बोलायचं तर मी मानसिक आणि शारीरिक दृष्ट्या सुदृढ असे पर्यंत काम करतच राहणार आहे. यामुळे आपण निरुपयोगी आहोत हा विचार येतच नाही.  ज्यादिवशी मला असे वाटेल कि आता आपल्याला पैसा नको त्या दिवसापासून मी हा व्यवसाय गरजूंसाठी निःशुल्क करीन.  

वैद्यकीय व्यवसायातील माझा गेल्या ३५ वर्षांचा अनुभव उपयोग न करता वाया घालवणे हा राष्ट्रीय बुद्धिमत्तेचा  अपव्यय आहे असे माझे मत आहे.

 हे केवळ वैद्यकीयच नव्हे तर कोणत्याही क्षेत्रात सत्य आहे.  आपण गणित विज्ञान नागरिक शास्त्र कायदा आर्किटेक्चर कोणताही विषय शिकला असाल तर गरजूना त्या ज्ञानाचा जरूर उपयोग व्हायला हवा.      

दुसरे महत्त्वाचे माझ्या मुलाला मी त्याचे मागच्या वर्षी लग्न झाल्यावर भाड्याने वेगळे घर घेण्यासाठी सुचवले. माझे घर तीन बेडरूमचे असूनही.

कारण हौसमौज करण्याचे हेच सुनेचे दिवस आहेत. तेंव्हा त्यांना स्वातंत्र्य द्यावे हा साधा विचार होता. याशिवाय वेगळे राहायला लागले कि घरात काम करावे लागते याची मुलाला सुद्धा जाणीव होते. नाहीतर आईबापाच्या जीवावर चिरंजीव पाय पसरून थंड बसतात.

त्यांच्या आणि आमच्या पैसे खर्च करण्याच्या तर्हा वेगळ्या आहेत. तेंव्हा रोज रोज त्यावरून वाद होण्यापेक्षा त्यांच्या घरात त्यांच्या पगारात त्यांना  जे हवे ते करू द्या. हा साधा विचार होता. शिवाय दृष्टीआड सृष्टी या न्यायाने घरातील पसारा होणारा वायफळ खर्च यापासून आपल्याला मुक्ती मिळते.

आपला व्यवसाय चालू असेल तर त्यात नवीन नवीन काय येते ते आपण सतत शिकत राहिलात तर आपल्याला निरुपयोगी झाल्याची भावना येत नाही.

आपलाच विषय नव्हे तर कोणताही विषयअसो त्यात रस घेऊन आपण ज्ञान मिळवायचा प्रयत्न केल्यास आपले डोके रिकामे राहत नाही. उदा मी जेंव्हा नवीन कार घेतली तेंव्हा त्या वेळेस असणारी माझ्या उपयोगाची सर्वात चांगली मोटार कोणती याचा अभ्यास केला. 

आता काही दिवसांपूर्वी दूरचित्रवाणी संच विकत घ्यायचा होता तेंव्हा त्यात काय तंत्रज्ञान आले आहे याचा साद्यन्त अभ्यास केला.

यात एल ई डी, मिनी एल ई डी, क्वांटम डॉट, आर जि बी मिनी  एल इ डी  आणि ओ एल ई डी  यात कोणते तंत्रज्ञान  चांगले आहे ? रिफ्रेश रेट  म्हणजे काय? एच डी  एम आय - इ ए आर सी म्हणजे काय इत्यादींचा साद्यन्त अभ्यास केला आणि हवे असणाऱ्या अनेक सोयी  असलेला सर्वात चांगला टी व्ही कोणता तो विकत घेतला. सॅमसंग एल जी सोनी यांचे स्वतःचे तंत्रज्ञान काय आहे?  

मोबाईल विकत घेताना सुद्धा त्याचा प्रोसेसर कोणता, रॅम किती, कॅमेरा कोणता? आय पी एस पॅनल  आहे कि ओ एल ई डी  आणि सॉफ्टवेअर कोणते इ चा साद्यन्त अभ्यास करतो.

यामुळे घरात बऱ्याच वेळेस कोणतीही उपकरणे घेण्याचं अगोदर माझी मुले त्याबद्दल माझा सल्ला घेतात.

उरलेल्या वेळात शेअर बाजार आहेच. त्यात अभ्यास करून नवे नवे समभाग विकत घेणे आणि जे समभाग वेगाने वाढून थकलेले आहेत ते फुकून भांडवल   मोकळे करणे हा उत्तम फावल्या वेळचा उद्योग आहे.  

आपल्या वयाच्या लोकांमध्ये मिसळणे नको वाटते कारण डॉक्टर दिसला कि लोकांना आपल्या असल्या नसल्या आजारांची आठवण येते आणि आपण केलेलं उपचार बरोबर आहेत कि नाही हे विचारण्याची फार हौस असते. दुसऱ्या डॉक्टरच्या उपचारांवर टिप्पणी करणे हे  एथिक्स मध्ये बसत नाही. त्यामुळे लोक नाराज होतात.     
                    
काहीही गरज नसताना वरिष्ठ नागरिक अमुक तमुक डॉक्टरांनी आपलं प्रोस्टेटचं ऑपरेशन किती छान केला याची साद्यन्त कहाणी ऐकण्यात कोणत्या तिसऱ्या  डॉक्टरला रस असेल.  

नजीकच्या भविष्य काळात निवृत्त होण्याची कोणतीही मनीषा नाहीच. उलट जर्मन किंवा दुसरी कोणती तरी भाषा शिकावी हा मानस आहे.

याबद्दल मला आमच्या वडिलांचा आदर्श समोर आहे. 

त्यांनी वयाच्या ८० नंतर संगणक शिकून स्वतःच्या आत्मचरित्रातील रंजक गोष्टी टंकून त्याचे प्रिंट आऊट काढून त्याचे पुस्तक तयार केले.  

स्वतःचे  आर्थिक नियोजन त्याचे संगणकावर संपूर्ण पणे टंकलेले होते ६ जुलै २०२१ रोजी त्यांचे वयाच्या ८६ व्या वर्षी  निधन झाले.

त्या अगोदर मे  महिन्या पर्यंत चे सर्व आर्थिक बाबींचे कोष्टक त्यांच्या संगणकावर अद्ययावत उपलब्ध होते

आईसाठी आर्थिक नियोजन उत्तम पणे केलेले होते.

आपल्या संपत्तीचे वितरण ज्यात राहते घर विविध मुदत ठेवी समभाग म्युच्युअल फंड विम्याचे परतावे हे स्वच्छ पणे लिहिलेले होते.   आपल्या नंतर आपल्या पत्नीसाठी  मुलांसाठी आणि नातवंडांसाठी संपत्तीचे वितरण कसे करायचे हे त्यांनी स्पष्टपणे लिहिलेले होते  त्यामुळे आम्हाला एकदाही वकिलाची पायरी चढावी लागली नाही  किंवा  कोणत्याही तर्हेची  शन्का  निर्माण झाली नाही.