होय. त्यांचे ब्लॅक स्वान आणि अँटीफ्रेजयील वाचले आहे. तालेब हे जुनी इकॉनॉमिक थेअरी चांगल्या पॉप शब्दांत मांडतात. दोन्ही पुस्तकांत नवीन काहीच नसले तरी मांडणी हे खूप चांगली असल्याने विषय डोक्यांत चांगला जातो. 

स्थानिक स्तरावर जास्त कर गोळा करणे आणि खर्च करणे हे तालेब ह्यांच्या मते antifragile आहे. स्विस मॉडेल आणि जुनी अमेरिकन पद्धती ह्याच प्रकारची आहे. 

१) कुठलीही कर व्यवस्था हि "रेडिस्ट्रिब्युशन" असली तरी त्यातील इंसेण्टिव महत्वाचे आहेत. सध्या इंसेण्टिव हे पूर्णतः चुकीचे आहेत. केंद्रीय स्तरावर GST गोळा केला जातो. मग सर्वांत मागासलेल्या राज्याला सर्वाधिक दरडोई पैसे दिले जातात मग राज्य स्तरावर तोच तर्क वापरून त्या राज्याच्या सर्वाधिक मागासलेल्या भागाला जास्त पैसे दिले जातात. रिडिस्ट्रिब्युशन पेक्षा इंसेण्टिव चुकीचे असल्याने अपेक्षे इतकी प्रगती होत नाही. आणि दुःखाची गोष्ट म्हणजे कुठल्याच स्तरावर ह्यावर काहीही चिंतन होत नाही. काही राज्ये आम्हाला कमी पैसे मिळतात म्हणून आरडा ओरडा करतात पण त्यांचा राग सुद्धा आपल्याला कमी मिळाले ह्यावर आहे. इन्सटिव्ह वर नाही.

ह्यांत काही गोष्टी सहज पणे  सुधारल्या जाऊ शकतात. उदाहरण म्हणजे राज्याची GDP वाढ किती आहे, औद्योगिक प्रगती किती आहे, प्रदूषण किती कमी आहे, ह्यावरून एक multiplier दिला जाऊ शकत होता.

२) शासकीय नोकरीतील लोकांची संघटीत शक्ती प्रचंड आहे.

ह्याला तोडगा आहे. शासकीय नोकऱ्या ह्या बहुतांशी राज्य सरकारच्या हातातून काढून स्थानिक संस्थांना द्याव्यात. काही प्रकारच्या नोकऱ्या ह्या १००% कंत्राटी आणि कमल ४ वर्षांच्या कंत्राटावर ठेवाव्यात. कंत्राटी मंडळींना रेगुलर करायचे असल्यास अग्नीवीर धर्तीवर १०% लोकांनाच रेगुलर करावे. उच्चपदांवर कधीही थेट नेमणूक करू नये. खाजगी उद्योगांत किमान १० वर्षे अनुभव असलेल्या व्यक्तीलाच नेमावे इत्यादी.

शासकीय नोकऱ्यांत "churn" अत्यंत आवश्यक आहे. मांजराच्या गळ्यांत घंटा कोण बांधणार ? पण ती बांधलीच पाहिजे.

३) कोंकणातील एक व्यक्ती हल्ली सोशल मीडियावर उगाच जीवनशाळा वगैरे म्हणून मागासलेल्या पद्धतीने शेतीचे आणि त्यातून उद्भवणाऱ्या गरिबीचे उदात्तीकरण करत आहे. बाजूला शहरांत गेलेल्या माणसांना अपशब्द ! फावल्या वेळांत ज्यांना शेती करून इन्स्टा वर टाकायची आहे त्यांनी सर्वप्रथम गायला व्हीण्यास मदत करावी असे माझे मत आहे. एकदा का गो-प्रसूतीत भाग घेतला कि ह्या मंडळींची शेती करण्याची संपूर्ण इच्छा जाण्याची प्रबळ शक्यता मी व्यक्त करते. 

** दुसरं म्हणजे गरिबीच्या परिस्थितीतून येणारे आणि इथेही गरिबीत राहणारे उत्तर प्रदेश, बिहार मधील कामगार आणि तुलनेने  सधन आणि यशस्वी मारवाडी, गुजराती यांचा सारख्याच पद्धतीने तिरस्कार होताना दिसतो.

कष्ट करून प्रामाणिकपणे उदर निर्वाह करणाऱ्या व्यक्ती आणि स्थानिक सामाजिक संकेतांचे पालन करणारी व्यक्ती गरीब असो व श्रीमंत त्यांचा आदर आणि किंबहुना स्वागत सुद्धा केले पाहिजे. महाराष्ट्र गोवा भागांत प्रजनन दर कमी असल्याने परप्रांतीय येतीलच. त्याला काहीही पर्याय नाही. पण स्थानिक संस्कृतीत काही चांगल्या गोष्टी ज्याचे रक्षण करावे असे वाटत असेल तर ह्या परप्रांतीयांना त्यांत सामील करून घेणे जास्त महत्वाचे आहे. एका बाजूने स्वतःला निसर्गरक्षक म्हणायचे आणि शांतपणे सूर्यपूजा करणाऱ्या बिहारी सुवासिनींचा तिरस्कार करायचा ह्याला अर्थ नाही. 

थॉमस सोवेल ह्यांचे vision ऑफ annointed हे पुस्तक वाचावे असे तुम्हाला सुचविन. त्याशिवाय ब्रिटानिका विश्वकोशातील मेजी रिस्टोरेशन ह्यावरील संपूर्ण प्रकरण वाचावे असे सुचविन.

जगाला आहे तसे पाहणे ह्यांत एक बौद्धिक क्षमता लागते. ती सर्वांकडे असत नाही. तालेब ह्यांच्या लेखनात ते सांगत त्या प्रमाणे skin in द गेम असली कि आपोआप त्या क्षेत्रांत आपल्याला ती क्षमता निर्माण होते. पुस्तकांतील वकिली वेगळी आणि कोर्ट नक्की कसे चालते ह्याचे ज्ञान वेगळे. गणितांत १०० मार्क्स मिळवणाऱ्या विद्यार्थ्याला सात बाराचा उतारा म्हणजे काय ठाऊक नसते पण निरक्षर शेतकऱ्याला त्याची इत्यंभूत माहिती असते.

इंग्लड इत्यादीत हि सरंजामशाही होती, annoited म्हणजे राणीने नियुक्त केलेले Duke, Marquies, इत्यादी होते. त्यांच्या मते त्यांच्या annointed स्टेटस मुळे समाजाची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर होती तसेच इतर लोकांसाठी काय चांगले ह्याची जाणीव त्यांना जास्त होती, त्यांच्या स्वतःच्या मते, त्यांची बुद्धिमत्ता सुद्धा कष्टकरी समाजापेक्षा जास्त असल्याने इतरांसाठी काय चांगले हे ठरविण्याचा अधिकार त्यांना होता. ह्या मानसिकतेत हि मंडळी धूर्त दुष्ट किंवा स्वार्थी असू शकतात हे मान्यच केले जाऊ शकत नाही. कारण एकदा हि गोष्ट मान्य केली कि सगळी व्यवस्थाच कोसळते.

स्कॉटिश मंडळींनी आणि त्याने प्रभावित झालेल्या अमेरिकन राज्यक्रांतीने ह्या जुन्या सिस्टम मधील दोष दाखवले.

आता जुनी सिस्टम हि दांभिक वाटली तरी त्या काळांत ती चांगली होती. कारण त्याकाळी युद्धे व्हायची. युद्धांत यूरोपियन सरंजामशाही नेहमीच अगदी पुढून लढायची. प्रथम महायुद्ध असो व द्वितीय महायुद्ध ह्या परिवारातील सर्व पुरुषांना आपला स्वतःचा जीव धोक्यांत घालणे आवश्यक होते. अगदी अफगाणिस्तान किंवा फाल्कलंड युद्धांत ब्रिटिश राजघराण्याने आपल्या राजपुत्रांना थेट धोक्याच्या ठिकाणी पाठविले आहे. यूरोपियन knight ची संकल्पना अशी होती कि जे लोक लढू शकत नाहीत, त्यांच्यासाठी त्याने उभे राहावे. प्रसंगी जीव द्यावा. बदल्यांत समाज त्याला सन्मान देतो. जो पर्यंत जीवाला धोका होता तो पर्यंत हि व्यवस्था चांगली चालली. हळू हळू सुबत्ता आली तशी तशी स्किन इन द गेम कमी झाली. त्यामुळे दांभिकता वाढली.

आजच्या काळांत ह्या लोकांची जागा वार्ताहर, प्रोफेसर, लेखक, कवी, अभिनेते इत्यादींनी घेतली आहे. आपल्या credential मुळे मला जास्त ठाऊक आहे आणि ह्या दिन दुबळ्यांना काय चांगले हे मला जास्त कळते हि भावना ह्यांच्यात आहे. हि मंडळी आपसूक डाव्या विचारसरणीकडे वळतात कारण डावी विचारसरणी ह्या प्रकारच्या "सेंट्रल प्लांनिंग" च्या समर्थानात उपयोगी ठरते.

भारतीय राष्ट्राच्या सुरुवातीला सर्वच राजकीय पक्ष (स्वतंत्र पार्टी सोडल्यास) आणि मोठे नेते ह्याच विचारसरणीचे होते. नेहरू किंवा गांधी ह्यांची भूमिका आधीपासून मी स्वतः इतका चतुर आहे कि इतरांना काय चांगले ह्याचा निर्णय घेऊ शकतो अशी त्यांची भूमिका होती. तोच वारसा काँग्रेस पार्टीने पुढे चालविला. किंबहुना ब्रिटिश लोकांना सुद्धा हि मंडळी जास्त प्रिय असावी त्यामुळे ब्रिटिशांनी सुद्धा नेहरू-गांधी ना जास्त महत्व दिले.

काँग्रेस पार्टीचे विरोधक किंवा राष्ट्रवादी विचारसरणी हि राजकीय दृष्ट्या वेगळी वाटली तरी त्यांच्या विचारसरणीचा पाया १००% ह्याच vision of annointed वर आधारित आहे. आम्ही चांगले, दुसरे भ्रष्ट. आम्हाला राष्ट्राचे प्रेम आहे, दुसर्यांना नाही. आम्ही राष्ट्रवादी, इतर लोक स्वार्थी. आमचा नेता दूरगामी विचार करणारा आणि राष्ट्रप्रेमी त्यांचा नेता मूर्ख. आणि हे जुजबी consmetic तथाकथित फरक सोडल्यास पाया तोच जुना. कुठेही critical thinking नाही. कुठल्याच राजकीय कंपूत वैचारिक विविधता नाही. विविधता सोडून द्या, वैचारिक अधिष्ठानच नाही. घोषणांनाच विचार समजले जाते.

सध्या मोदी सरकारांत एका अत्यंत उच्चपदावर बसलेल्या व्यक्तीला मी आधी ओळखत होते. तेंव्हा हि व्यक्ती सर्वसाधारण होती. एक पुस्तक त्यांनी लिहिले होते. तेंव्हा RTE वर त्यांच्याशी बोलले. RTE कसा चुकीचा आहे ह्यामुळे हिंदू समाजाचे कसे नुकसान होईल इत्यादी मी त्यांना सांगतले आणि त्यांनी १००% मान्य केले. काहीवर्षांनी ह्या मंडळींची नियुक्ती एका मोठ्या पदावर झाली. मला वाटले किमान एक तरी व्यक्ती मूळ विषय समजते. दिल्लीत त्यांच्या प्रशस्त ऑफिस मध्ये माझे छान स्वागत झाले. चहा वगैरे झाला. मी आणि माझ्या सोबत एक ज्येष्ठ अर्थतज्ञ् होते त्यांनी RTE चा विषय काढला. अचानक पुढील व्यक्तीने सूर बदलले. RTE हा अत्यंत चांगला कायदा असून आमच्या सरकारात आम्ही त्यावर विशेष भर देणार आहोत वगैरे वगैरे. पण आमच्या जुन्या संभाषणाची मी त्यांना आठवण करून दिली. "पण ते तेंव्हा. आता आम्ही प्रखर राष्ट्रवादी लोक सरकारांत आहोत त्यामुळे आमच्या हाती खूप सत्ता आणि शिक्षण व्यवस्थेवर पूर्ण नियंत्रण आवश्यक आहे. ते नसेल तर आम्ही प्रखर राष्ट्रभक्ती शाळेतून कशी शिकवू ? जुने सरकार राष्ट्रविरोधी होते. म्हणून RTE चुकीचा होता. इत्यादी इत्यादी".  तू हे पहिल्यांदाच पाहिलेस साहने, मी हे मागील ४० वर्षे पाहतो आहे.सदर जेष्ठ व्यक्तीने मला बाहेर जाताना सांगितले आणि म्हणूनच हे प्रशस्त हाफीसे माझ्यासाठी नेहमीच परक्या गल्ल्या आहेत.

सर्वच भारतीय राजकीय चळवळींत आणि कंपूत वैचारिक अधिष्टान नाही. वैचारिक प्रगल्भता निर्माण करण्यासाठी ज्या प्रकारचे मनुष्यबळ human capital पाहिजे त्याची निर्मिती नाही. कुठे असले तर त्याला आश्रय द्यावा असेही नाही. प्रत्येक कंपूत तुम्हाला यायचे असेल तर त्या कंपूचा जो थोर नेता आहे त्याच्या पुढे गुडघे टेकने आणि त्याचे सार्वभौमत्व मान्य करणे हि एकमेव Qualification लागते. ते केल्यास इतर सर्व गुन्हे माफ. बारकाईने पाहिल्यास भारतात कुठल्याच स्थानिक किंवा केंद्रीय पक्षाने कुठल्याही पॉलिसीत १८० बदल केला नाही. बहुतांशी जुन्या सरकारी पॉलिसी तश्याच चालविल्या जातात. ह्याचे मूळ कारण कुठल्याच पक्षाने पॉलिसी काय असावी ह्यावर सखोल विचार केला नाही. इलेक्शन च्या वेळी जी भूमिका सोयीस्कर ती घ्यायची आणि हे सर्व चालते कारण मूळ समाजच मागासलेला आहे.

ज्या काही कमतरता आहेत त्या मान्य केल्या असे नाही. त्याला षडयंत्र सिद्धांतांचा मुलामा देऊन त्या लपवायच्या. ज्यांनी टीका केली त्यांना मत्सर आहे किंवा द्वेष आहे असे म्हणायचे. खरे तर आपल्या बाजूला काय कमतरता आहेत ह्याचा सखोल अभ्यास हा सतत झाला पाहिजे त्यासाठी विविध संस्था निर्माण केल्या पाहिजेत. हे संपूर्ण लेयर भारतांत नाहीच आणि म्हणूनच त्याला मी वैचारिक मागासलेला पणा म्हणते. हे मागासलेले पण, देहातीसम शेवटी विविध समस्यांचे मूळ आहे.  

सामाजिक न्याय ही संकल्पना सरकारी नोकरीच्या दावणीला बांधली का होते असे. 

एकतर सरकारी नोकरी मिळवली म्हणजे फार मोठे तीर मारले हे वाटणे जोवर पूर्ण जातीत collective फिलिंग असते तोवर "हा आपला आहे ह्याला सपोर्ट करावाच लागेल" ही असुरक्षित भावना उगाच मूळ धरून असते. जणू काही तुमच्या विविक्षित जातीला संपवायला नोकरशाही कामाला लागली आहे अन् तुमच्या जातीतील अधिकारी झालेल्या माणसाला ती पळता भुई थोडी करणार आहे. 

कित्येक समाजांत हे सरकारी नोकरीला धरून असते कित्येक जातीत धंद्याला अनुसरून असते. आमच्या मारवाडी मित्राने घरचा धंदा न सांभाळता फक्त आवड म्हणून संगीत शिकतो म्हणलं होतं तर त्याच्या आईने पाणी सोडले होते, बाप धुसफूस करत होता की समाजात काय म्हणतील राजमलचा पोरगा तुणतुणे खाजवतो, तुझ्या बहिणीचे लग्न कसे होईल इत्यादी ! कारण त्याकाळी त्याच्या समाजाचे तीर मारण्याचे collective फिलिंग धंदा सांभाळून चौपट करण्याचे होते. 

ब्राह्मण समाजात (आमचे विदर्भातल्या) शिक्षण (फक्त अभियांत्रिकी) घेण्यास पुण्याला गेले नाही तर आयुष्य बरबाद झाल्यासारखे समजतात. पुण्यात नोकरी, पिंपळे गुरव/ सौदागरात एक फ्लॅट, ऑन साईट किमान 3 वेळा जाऊन आलेला हवा ह्या माझ्या ब्राह्मण मित्राने लग्नाळू मुलीकडून फेस केलेल्या अपेक्षा स्वजातीय. त्यात हा भाई एल एल बी करून वकिली करणारा अन् सोबत घरची ३५ एकर पूर्ण ओलित शेती सांभाळणारा एकुलता एक पोरगा. 

दोष त्या पोरीचा नाही, तर समाजात तीर मारल्याची collective फिलिंग किंवा जीवनाची इतिकर्तव्यता हीच मुळात इंजिनीयर होऊन परदेशी सेटल होण्याशी निगडीत असू शकेल for all we know. 

आमच्या एका नवबौद्ध समाजाच्या मित्राने लिपिकाची पोस्ट काढली तरी खुश होते सगळे, दुसऱ्याने पुण्यासारख्या ठिकाणी स्वतःचा इंपोर्टेड चीज, फ्रोजन फूड, कॅफे ॲन्ड रेस्तराँ बिझनेस चालू केला होता पण समाजात / लग्नकार्यात नाव लिपिक पोराचे घेतले जाते, कारण collective तीर मारल्याची फिलिंग आहे त्याच्यात.

कारणे काहीही असतात/ त्याचे एक्सप्लेनेशन प्रत्येक जातीसमूह वेगवेगळे देतो, पण जिथे collective तीर मारल्याची भावना ज्या पेशाशी, नोकरी व्यवसायाशी संलग्न होते ते अचिव केलेल्याचा उदोउदो होतो, बाकी सरकारी नोकरी साधन न समजणे इत्यादींशी समाजाला काही घेणे देणे नाही बबल्या साहेब झाला इतकेच पुरे म्हणतात. 

आमच्या एका प्रकल्पाच्या निमित्ताने कच्छ मध्ये जाणे झाले होते तिथे एक स्थानिक पोलिस अधिकारी भेटले नॉन आयपीएस/ आडनावाचे हरयाणवी वाटत होते, त्यांना विचारले इकडे कुठे ? काय गुजराती शिकून GPSC दिली का ? तर कळलेली हकीकत अशी की गुजरातेत एकंदरीत उत्तम धंदा मध्यम शेती कनिष्ठ नोकरी मानसिकता होती त्याकाळी, त्यामुळे चक्क सरकारी नोकऱ्या करायला पोरे उपलब्ध नाही अशी परिस्थिती आल्याने गुजरात सरकारने १९८०च्या दशकात अक्षरशः बसेस भरभरून पोरे आणली हरियाणा मधून अन् त्यांना थेट हवालदार पदावर नेमणूक पत्रे दिली, 

गुजराती समाजाचा collective तीर feel पण sorted आणि सरकारी नोकरी/ गणवेशधारी सेवा ह्यांच्यात collective तीर feel असणाऱ्या हरयाणवी समाजाचा पण आल्टर इगो sorted. 

डिस्क्लेमर - मला जातीवर कॉमेंट करायची नाहीये तर एखाद्या जातीचा मेंटल कन्स्ट्रक्ट कसा घडलेला असतो त्यावर विश्लेषणात्मक बोलायचे आहे हे स्पष्ट करतो. तसेच जवळची बघितलेली उदाहरणे म्हणून मारवाडी, ब्राह्मण, नवबौद्ध मित्रांची उदाहरणे घेतली आहेत. प्रत्येक जातीचे / धर्माचे/ प्रांताचे/ लोकसमूहाचे आपापले तीर मारण्याचे collective feeling चे metrics असतात वेगवेगळे ! 

बाकी, संयत भाषेत आत्यंतिक द्वेषमूलक किंवा नैराश्यवादी विचारांत न घोळता मांडता येणे एका अभ्यासकाचे लक्षण आहे. हे पुन्हा एकदा म्हणावे वाटते.

(ह्या collective Euphoria चा जातीनिहाय अभ्यासक) खोंडे

शब्दांमधे थोडी जागा ठेवल्यास वाचणे सुलभ जाईल तसेच आपण इतरांपेक्षा  कसे वेगळे आहोत हे दाखवण्यासाठी वेगळा फॉन्ट आणि आकार वापरण्याची गरज नाही. 

गरिबी लैच ग्लॅमरस !

आयुष्यात लावायचे ते दिवे लावून मोकळे झालेले आहात असे भासते. 

होय. आता दिवे लावण्यासारखे आयुष्यात काही राहिले नाही. तेवढी निकड देखील वाटत नाही. मात्र आयुष्यात हवे ते न कमविता आल्यामुळे भविष्यात "नाही चिरा नाही पणती"  अशा अवस्थेत पोहोचण्याची दाट शक्यता आहे.

दिवे कुठेही लावा प्रकाश डोक्यात पडण्याचा हलकाफुलका स्कोप असला तरच गुण येतो

डोक्यात प्रकाश पडणे शक्य नसते. तो  फार तर डोळ्यावर पडू शकतो आणि तेथून डोळ्यांनी मेंदूस कळविले तर डोक्यास गुण येऊ शकतो पण मी शक्यतो स्वत:त दोष पाहणे सोडून दिले आहे. 

अच्छा जो देखन मै चला, अच्छा  न मिलिया कोय , जो दिल खोजा आपना, मुझसे अच्छा न कोय या संतवाणीवर विश्वास ठेऊन पुढील मार्गक्रमणा करावयाचे ठरविले आहे. 

स्ट्रीट लाईट" लावायची मेधा असेल तर ह्या कल्पनेचे पेटंट पण घेता येईल

नको आता. कंटाळा आला. 

रस्त्यावरच्या खांबावर लाईट असायची मग घरी का नसायची?