एका तैल-चित्राची जन्मकथा (भाग २ -संपूर्ण)

मला व्यक्तिशः पहिल्या भागाच्या शेवटी चित्र जसं सोडलं होतं तेच आवडलं. त्यामधे असणारी अमूर्तता अधिक भावली.

चांदोबातील चित्रे मला अजूनही आवडतात. लहानपणी बघितलेल्या त्या चित्रांचा माझ्यावर खोल वर प्रभाव पडलेला आहे. सुदैवाने मध्यंतरी हरवलेला तो खजिना पुन्हा उपलब्ध झालेला आहे. मराठी "चांदोबा" चे अंक (१९५२ ते २००२) इथे बघा: http://www.chandamama.com/archive/MAR/storyArchive.htm

सुरुवातीला रोलरने चढवलेले रंग तसेच पसरवण्यामागे काही प्रेरणा होती की पसरलेल्या रंगांमधून हे चित्र आपोआप तुमच्या मनात उतरले हे जाणून घ्यायचे आहे. चर्चा सुरू ठेवावी. अंतिम चित्र उत्तम आहे हे वेगळे सांगायला नको.

१. नेमका किती वेळ लागला? प्रत्यक्ष रंगलेपन म्हटले, तर चार दिवस प्रत्येकी दोन-अडीच तास, म्हणजे सुमारे दहा तास. सुमारे आठवडाभर हे चित्र समोर होते, जाता-येता त्याकडे बघण्यातून हळूहळू पुढे काय करायचे, हे सुचत जाते, त्या दृष्टीने एक आठवडा. सामान्यपणे चित्रकलेचा प्रवास हा वर्णनात्मक चित्राकडून केवल वा अमूत चित्रांकडे झालेला दिसतो. मात्र माझी ही अमूर्तातून वर्णनात्मक चित्र करण्याची पद्धत शोधायला मला वीसेक वर्षे लागली. यात अनेक माध्यमात अनेक प्रयोग केले. खूपशी चित्रे बेकार झाली. शिवाय विद्यार्थीदशेपासून किल्ले, मंदिरे, घाट, जंगले, खेडी, डोंगर-दर्‍या, धबधबे वगैरे प्रत्यक्ष जागेवर बसून शेकडो रेखाचित्रे, पेस्टल, जलरंग वा तैलरंगात चित्रे केली गेली. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम प्रत्येक चित्र-जन्माचे वेळी होत असतो. २. नाव, वर्गीकरणः या चित्रांना अमूकच काही म्हणावे, असा माझा काही आग्रह नाही. मी आपला मला सुचेल्,रुचेल तशी चित्रे काढत जातो - कुणी काहीही म्हणावे. हे काम समीक्षक, विद्वान यांचे. (हे समीक्षक काहीतरी पुस्तकी पांडित्य वा विक्की-विद्वत्ता दाखवत असतात की काय, असे बरेचदा वाटते) ३. मागणी, खपणे ऑर्डर वगैरे: ऑर्डर वगैरे प्रमाणे मी आजवर कधीच काम केलेले नाही. माझी उपजीविका ही नोकरीवर झाल्याने मला तशी वेळ कधी आली नाही, आणि गरजही वाटली नाही. तशी वृत्ती पण नाही. (नोकरीत माझे काम आधीची दहा वर्षे म्युझियम मधे मोठमोठी निसर्गचित्रे रंगवणे, असे होते. तेंव्हा फक्त अमूक विषयावर चित्र काढायचे आहे (उदा. अँटार्टिक प्रदेश, वाळवंट, इ.) एवढेच बंधन असे. बाकी पूर्ण स्वातंत्र्य होते). मागणी, खपणे वगैरेबद्दलही असेच म्हणता येइल. आपल्याला मार्केटिंग वगैरे जमत नाही, अशी खंत सुरुवातीला मला वाटायची, पण आता वाटत नाही. कलाक्षेत्रातील कंपुबाजी, धंदेवाइकपणा, राजकारण, यापासून अलिप्त राहिल्याने माझे काही नुकसान झाले, असे मला वाटत नाही. मी आपल्या मस्तीत जगत असतो. ४. माझी अन्य प्रकारची चित्रेही खूप आहेत. हा प्रकार मला आवडतो, कारण मी केलेली भटकंती, स्केचिंग, लहानपणापासूनचे अद्भुतरम्यतेचे आकर्षण, वगैरे असावे. या चित्राची अगदी सुरुवात केली, तेंव्हा म्हणजे दोन-तीन रंग काढून रोलर फिरवायला सुरुवात केली, तेंव्हा पुढे काय होइल, याची काहीच कल्पना नव्हती. हे एक अमूर्त वा मानवाकृती असलेले चित्र पण होऊ शकत होते. मात्र पुढे जे काही रंग-आकार-पोत इ. येत गेले, त्यातून हळूहळू मनात चित्र साकार होत गेले. त्याला प्रत्यक्ष रूप देण्यात आधीच्या सर्व अभ्यासाचा उपयोग व परिणाम झाला. ५. चित्र वा गीत-संगीत रचनेच्या बाबतीत मलासे वाटते की कलावंताच्या मनात अनेकानेक कल्पना ठासून भरलेल्या असतात. या 'बारूद' वर 'चिन्गारी' पडायचाच काय तो अवकाश असतो. कधी ही ठिणगी आंतरिक ऊर्मीने पडेल, कधी रसिकांच्या अपेक्षेमुळे, कधी पैश्यासाठी काम करायचे म्हणून, कधी सौदर्य-दर्शनाने, कधी कुणाची भव्य-निव्य निर्मिती बघून भारून गेल्याने, कधी निव्वळ सृजनशीलतेच्या झपाट्यामुळे, तर कधी आणखी काही कारणाने. मलासे वाटते प्रश्नांची उत्तरे दिली गेली, आणखी प्रश्न असल्यास अवश्य विचारावेत.

आयुष्याच्या धकाधकीत असे होते हे खरे, परंतु मलासे वाटते याखेरीज आणखी एक कारण असते. आपण आपल्या कलेची तुलना महान कलावंतांच्या निर्मितीशी कळत - नकळत करत असतो, त्यातून एक प्रकारची निराशा येत असते. मला स्वतः ला अनेक वर्षे ती जाणवत होती. मला 'अमेरिकन स्कूल' मधे काही काळ चित्रकला शिकवण्याचा योग आला होता. तिथे आठवड्यातून दोनदा सर्व मुलांना आरश्यात बघून 'सेल्फ पोर्ट्रेट' बनवण्याचा तास असे. याचे मला फार आश्चर्य वाटले होते. कारण हे फार अवघड असते... परंतु मुले जी चित्रे काढत, ती बघून मी चाट पडलो, कारण पोर्ट्रेट पेंटिंगचे कोणतेही शास्त्रशुद्ध शिक्षण नसता प्रत्येक जण आपापल्या परीने स्वतःचे चित्रण अतिशय भन्नाट करत असे, आणि विशेष म्हणजे त्यात त्याचे व्यक्तिमत्व साकार झालेले असे... पुढे मोठी झाल्यावर हीच मुले तसे करू शकणार नाहीत असे वाटले, कारण तेंव्हा मग ती तुलना करू लागतील. लहान मूल नैसर्गिक ऊर्मीने जसे नाचते, बागडते, तशी कला असावी. अशी कला करत राहिले पाहिजे.