मराठी-उर्दू

गालिब खुसरो आणि पवित्र पुस्तक एवढे तीनच उर्दू पुस्तके मला ऐकून माहीती आहेत. बादवे तुम्ही उर्दू कशासाठी शिकताहात? कुछ खास वजह? (आपली सहज क्युरिऑशिटी म्हणून इचारले हं. राग मानू नका)

पवित्र पुस्तक म्हणजे काय बे भावा?

तुम्हाला उर्दू लिहिता-वाचता येत असेल असं गृहीत धरून (मला येत नाही!): तुम्ही ग्लॉस्बे हे संस्थळ वापरू शकाल. किंवा गूगल ट्रान्स्लेटर आहेच.

उर्दु मराठी, वा मराठी उर्दू असे चांगले शब्दकोष मला आढळले नाहीत. उर्दु इंग्रजी वा इंग्रजी उर्दु असे शब्दकोष जास्त चांगले आहेत. ऑक्सफर्डने तसे शब्दकोष छापलेले आहेत. (आपण उर्दू लिपी जाणत असाल असे गृहित धरतो आहे. नाहीतर शब्द शोधणे, वाचणे हे अवघड आहे). गुगल ट्रान्सलेटमधे उर्दू भाषेतील शब्दांचा दर्जा फार चांगला वाटत नाही. अनेकदा एकच प्रतिशब्द सुचवतात. वास्तविक त्या भाषेत त्या अर्थाचे अनेक पर्यायी शब्द असताना केवळ एकच दाखवतात. कित्येकदा इंग्रजी शब्दच उर्दूत लिहून अनुवाद म्हणून सादर करतात!

उर्दू विभागाकडे चौकशी करा. कालिना विद्यानगरी,सांताक्रूझ पूर्व,मुंबई येथे. त्यांच्याकडे एकदम authentic माहिती मिळेल.

मी सुद्धा उर्दू लिपी वाचण्यास शिकलो आहे. " हिंदी-उर्दू टिचर " नावाचे पुस्तक धुळ्याच्या बस-स्थानकावरुन अवघ्या अडीच रुपयास विकत घेतले होते,( १९७१ साली.).आजही ते पुस्तक बाजारात उपलब्ध आहे( किं. २० रुपये ).हिंदी सिनेमातील बहुतेक सुन्दर गाणी ( ५० व ६० च्या दशकातील ) म्हणजे प्रसिद्ध शायर लोकांनी रचलेल्या गजल आहेत असे समजल्यावरुन उत्तम गजला, मुळातुन वाचण्यासाठी,उर्दू लिपी शिकावयास हवी असा ठाम निश्चय केला आणि स्वयं-अध्ययन करून उर्दू लिपी आत्मसात केली. दुसरे महत्वाचे कारण : - पुण्याहून ग.वा.बेहरे यांचे सोबत नांवाचे साप्ताहिक वाचावयास मिळत असे. त्यात ' मुसलमान जगात फेरफटका ' अगर तत्सम नावाचे एक सदर येत असे.त्यातील उर्दूव्रुत्तपत्रातील अनुवादित व संक्षिप्त माहिती वाचून,त्या घडामोडी मुळातुन वाचता यायला हव्यात असे फार वाटत असे. कारण मराठी अगर हिंदी पेपर " ते " आरामात वाचू शकतात, पण आमच्यासाठी ' उर्दू ' व्रुत्तपत्र किंवा पुस्तके म्हणजे " काला अक्षर ,भैंस बराबर " ! एक अक्षर कळणार नाही.म्हणून उर्दू लिपी शिकायचीच्, हे मनाने पक्के केले. उर्दू लिपीतील अक्षर-ओळख झाल्यावर , मोठ्या टाईपातील अक्षरे, हळु हळु वाचता येऊ लागली. धुळे येथे एकदा मुसलमान बाहुल्य असलेल्या वस्तीत फिरत असतांना , एका चौकात ,एका फळ्यावर उर्दू मजकुर लिहिला होता. मला त्यावेळी फक्त शीर्षकच वाचता आले, ते असे होते " कौम को धोखा " .त्यावेळी मनात आले " हे " भारतात सर्व सोयी, सवलती घेवून रहातात आणि यांना कसला आला आहे 'धोखा " ? बारिक अक्षरातील मजकूर वाचता आला नाही याची खंत मनात होतीच. म्हणुन सुद्धा उर्दू लिपी शिकलीच पाहिजे असे ठरविले. आज मला उर्दू लिपीतील व्रुत्तपत्र वा पुस्तक ९०% वाचता येतात. एखाद दुसरा शब्द अदला तर एखाद्या जाणकारास विचारुन घेतो,अन्यथा संदर्भाने अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करतो.गजल वाचण्याचा आनंद मिळतो तो वेगळाच. प्रत्येकाने एकतरी परकीय भाषा शिकायलाच हवी. वरील कारणासाठी मी उर्दू ची निवड केली इतकेच. उर्दू साहित्यात, फारसी भाषेतील अक्षरे सुद्धा मिसळलेली असल्याने, उर्दू बरोबर फारसी भाषा पण यायला हवी. उर्दू लिपी शिकण्यासाठी पीडीएफ मध्ये इंटरनेट्वर भरपुर पुस्तके उपलब्ध आहेत. शब्द-कोश जरी असला तरी लिपी शिकता शिकता , बर्‍याच शब्दांशी परिचय होतोच.

नितीन प्रकाशन चा श्रीपाद जोशी यांचा शब्दकोश उर्दु मराठी हिन्दी शब्दकोश अतिशय सुंदर आहे मी वापरलेला आहे. शिवाय डॉ. विनय वाईकर व डॉ. जरीना सानी यांचा आइना ए गजल पण सुंदर आहे. यात शब्दाच्या अर्थाबरोबर शेरही दिलेले आहेत. हा फार च सुंदर आहे. आणि एक भव्य प्रोजेक्ट होता अनेको वर्षांच्या परीश्रमातुन उभा राहीलेला महाराष्ट्र राज्य संस्कृती महामंडळाचा बहुधा त्याविषयी नुसतच वाचलेल आहे. तो बहुधा उर्दु मराठीच शब्दकोश होता मात्र त्याला अनेको वर्ष प्रकाशनाचे भाग्य लाभले नाही. वरील दोन्ही बिगीनर्स साठी उत्कृष्ठ आहेत. एक एक नविन शब्द शोधण्यातली गंमतही असते. गालिबच्या साठी जर वाचायच असेल तर एक जळगावच्या सौ. देशमुख म्हणुन आहेत त्यांचा एक गालिब समझने की एक और कोशीश त्यात गालिब च्या दिवान मधील प्रत्येक शेर गझल चे डिटेल मराठी अनुवाद आहेत त्यानेही अनेक नविन शब्दाचे अर्थ कळतात. म्हणजे तो डायरेक्ट शब्दकोश नाही पण मराठी अनुवाद व दर्जेदार असल्याने आपली मजा वाढते इतकेच. नुकताच एक नविन शब्द कळला तो सांगावासा वाटतो उदा. ताज आता इथे त्याचा एक वेगळा अर्थही आहे. म्हणजे बघा ताजबाज यावरुन याचा अर्थ "लौंडेबाजी" करणारा पुरुष, होमोसेक्शुअल या अर्थाने. ताज. म्हणजे असा कोवळा मुलगा ज्याच्याबरोबर हे कृत्य होते असा "लौंडा" ताजबाजी म्हणजे अशी सवय असणारा.

प्रतिसाद माहितीपूर्ण आहेत. -दिलीप बिरुटे

परकीय भाषा याचा अर्थ जी आपली मात्रुभाषा नाही ती एव्हढ्याच मर्यादेपावेतो. उर्दू लिपीचा वापर,उर्दू शाळातुन होतो, पण त्या शाळेत एकही मराठी मात्रुभाषा असणारा विद्यार्थी प्रवेश घेत नाही. अन्य माहिती दिल्याबद्दल धन्यवाद.

मी अस करतो. काही उर्दु चॅनेल्स आहेत ते पहावेत. बहुतांश ते अत्यंत पुअर क्वालिटी व रीलीजन सेंट्रीक असतात. म्हणजे धार्मिकच कार्यक्रम त्यात फार असतात. मात्र तरीही त्यातले जे चर्चेचे न्युज चे कार्यक्रम आहेत ते येता जाता पाहत राहावेत. त्याने काय होत उच्चारांची मजा कळते. शब्दाचा वाक्यात प्रत्यक्षात कसा उपयोग केलाय ते कळत. अजुन एक खरोखर चांगला उपाय म्हणजे मुशायरे अटेंड करावेत. अन्यथा यु ट्युब वर देखील अनेक चांगले मुशायरे आहेत. यात डॉ. बशीर बद्र, मिराज फैजाबादी, अली सरदार जाफरी, इ. अनेक दिग्गजांचे काव्य वाचन असते. ते फार सुंदर व दर्जेदार व अप्रतिम शैलीत असते. त्यात त्यांचा बोलण्याची उच्चारांची शैली फारच सुरेख असते. त्यातही मात्र "उकिरडा उपसारे रत्नांसाठी " हा प्रकार असतोच. कारण मध्येच नॉस्टॅल्जीक झालेले " हम भी कभी शाह थे इस मुल्क के " टाइप बकवास असते, दंभ /कचरा असतो अनेकोनेक सुमार ही असतात. पण सुरुवातीला तुम्हाला बेसीक शब्दसंग्रह वाढवण्यास हे चालु शकते. नंतर जसजसे तुम्ही क्रिटीकली सिलेक्शन करत जाल तुम्हाला योग्य शायर योग्य मुशायरा निवडता येइल. एक एक शायराचा परीचय होइल. ऐसी अक्षरे संस्थळावर एक मिलींद म्हणुन आयडी आहेत त्यांचे लेख प्रतिसाद वाचत चला. ते एक असामान्य दिग्गज आहेत या भाषेचे. कोलंबिया युनिव्हर्सीटीच्या संस्थळावर इंग्रजी अनुवाद आहेत काहीं मोठ्या शायरांचे. अर्थात तुम्हाला उर्दु शायरीच्या प्रेमावरुन शिकावीशी वाटतेय असा गोड गैरसमज करुन लिहीतोय. बघा त्याहुन सुंदर मार्ग म्हणजे जमल्यास मैत्री करा एखाद्या जाणकार मुलीशी. मग एकदम वेग वाढेल भाषा शिकण्याचा.

वा. ना. गोरेकर व श्रीपाद जोशी संपादित एक शब्दकोश आहे. बहुधा साहित्य संस्कृती मंड्ळाने प्रसिद्ध केलेला. चांगला आहे.

चांगला छंद आहे.मुं म्युनि च्या उर्दू शाळा बय्राच आहेत तिकडे विचारलं का?

कॅम्प , पुणे येथे टेलिफोन आफिस मागे महापालिकेचा बोर्ड वाचला उर्दु क्लासेस असा .

पुण्याला, बीजे मेडिकल कॉलेजच्या होस्टेलजवळ शासकीय फोटोझिंको प्रेस आहे. तिथे उर्दू-मराठी शब्दकोश १४ रुपयांना विकत घेतला होता. त्याला खूप वर्षे झालीत, पण तिथे चौकशी करून पहायला हरकत नाही.

माझे फेसबुकवर एक महंमद रेहान नावाचे मित्र आहेत त्यानी उर्दू मुलांसाठी मराठी शिका असे पुस्तक काढले आहे. त्याना विचारून पहा !

जानिब ए मंझिल हा मराठी ब्लॉग वाचा.

rekhta.org हि एक खूप चांगली आणि उपयुक्त website आहे उर्दू शिकण्यासाठी. त्यात कुठल्याही शब्दावर क्लिक केलं कि त्याचा अनुवादित अर्थ मिळतो. ऑडिओ, व्हिडिओ पण आहेत. मस्त site आहे.

http://www.dli.ernet.in/ इथे काही मिळाले तर बघा.

मिर्झा गालिब भाग-१ मिर्झा ग़लिब भाग -२

मी ती अर्धवट सोडली कारण लोकांना फार काही आवडलेली दिसाली नाही.... :-)

छान चर्चा. इथे जाणकार लोक आहेतच तर मला कुणी हमसफर आणि रेहगुजर ह्या शब्दांचा अर्थ सांगेल का? ना तो कारवां की तलाश है.. गाण्यात हे शब्द आहेत.

खूप छान छान प्रतिसाद आहेत!