माहिती दिल्याबद्दल अनेक धन्यवाद. :-) मंदा खांडगेंचे पुस्तक नाशिकमधे कुठे मिळेल तर बघतो. विश्रामबागवाडा पुण्यात आहे का? मला पुण्याची फारशी माहिती नाही. तरी जाऊन येईनच.

(वरील माहिती मध्ये काही चुकीचे असेल तर कृपया करेक्ट करावे) स्वदेस चित्रपटात जे घर आहे शाहरुख खानच्या आईचे ते चौसोपी आहे. >> हे घर त्याच्या आएचे नसून गायत्री जोशीचे असते. त्याची दाई तिथे रहात असते. ;) माफ करा हं.. बाकी काही चुकीचे सापडले नाही :) असाच वाडा माझ्या आत्त्याचा अजूनही आहे. मी जेव्हा जेव्हा स्वदेस पाहते, मला हमखास तिचाच वाडा आठवतो. आता काळानुसार बेसिन, स्वयंपाकघरात ओटा वगैरे थोडे बदल झाले आहेत, पण बरीच मूळची रचना तशीच आहे. वरती गच्ची आहे - ज्यावर एका बाजूला खोल्या आहेत. गच्चीचा सोप्याच्या वरचा भाग मात्र फक्त लोखंडी गज बसवलेला आहे. त्यामुळे खाली हवा/ प्रकाश भरपूर आहे. गच्चीवर जायचा जिना मात्र अतिशय अरुंद आणि बर्याच उंच पायर्या असलेला असा आहे. अरुंद घाटात एकाच वेळी दोन बाजूंनी दोन वाहने आल्यावर जसा खोळंबा होतो तसाच त्या जिन्यात होतो, मग जरा अंग चोरुन, भिंतीला पाठ लावून वगैरे पुढे जायचे. :) तिच्या माजघर आणि स्वयंपाकघर यांमधली भिंत साधारण एक मीटर जाडीची तरी असेल. त्यात थोडी बसण्यासारखी जागा आहे. ती तुम्ही म्हणता तशी धेलज असावी. त्यात आता त्यांनी जाळी टाकून बाहेरुन आत फोन वगैरे देता येईल अशी सोय केली आहे. देवडी म्हणजे काय? नोकरांसाठी असावी असं म्हटलंय म्हणजे एखादी खोलीवजा असते का? अशा वाड्यांमध्ये देवळ्या मात्र बर्याच असतात. पेव हा शब्दही मी यासंदर्भात नव्हता ऐकला, पण आमच्या जुन्या वाड्यात खाली बळद होते. मला वाटते basement सारखा प्रकार असावा, पण आम्हा लहान मुलांमध्ये त्याबद्दल साधारणतः भीतीच होती (त्यात पाली, उंदिर असल्यामुळे असावी!). या वाड्यांमध्ये सवानेही असायचे. सवाना म्हणजे खोलीच्या छतातून हवा/ प्रकाश येण्यासाठी मोकळी ठेवलेली जागा. पाऊस आला तर हे सवाने पत्र्याने झाकायला आमची पळापळ व्हायची. तसेच पत्रे उडून जाऊ नयेत म्हणून त्यावर विटा/ दगड असे काहीतरी वजन ठेवावे लागायचे. आमच्या/ आत्याच्या वाड्यात बर्याच खोल्या आकाराने अतिशय लहान. बर्याच दारांना उंबरा, आणि दारांची उंची फार कमी! माझा भाऊ उंच असल्यामुळे आत्याच्या घरी जायला फार वैतागतो. एक तर दारांतून फार वाकून जावे लागते आणि तिच्या घरी फारजण असल्यामुळे पाया पडायला वाकावे लागते ;) या वाड्यांमधील नाहाणीघर मात्र मजेशीर आणि त्रासदायकदेखील प्रकार आहे. मुख्य नाहाणीघर शक्यतो फार मोठे, छत नसलेले आणि फक्त दार असलेले असते. पुरुष मंडळी शक्यतो तेथे आंघोळ करतात. स्वदेसमध्ये शाहरुख करतो तसेच ;) आणि त्याच्याच एका बाजूला स्त्रियांसाठी एक अतिशय लहान, बराच अंधार असलेली नाहणी असते. आमच्या गावाकडे मात्र आजीच्या घरात स्त्रियांसाठी अशी स्वतंत्र व्यवस्थाच नव्हती. त्यात त्या नाहाणीतूनच गच्चीवर जाण्यासाठी जिना होता. त्यात गावात सगळ्या गच्च्या एकमेकींना जोडलेल्या. तसं गच्चीवरुन कुणी येत नाही, पण माझ्या मनात धाकधूक, त्यामुळे मी आपली फक्त आंघोळ केल्यासारखं करुन बाहेर यायचे. आजीला मात्र एकदा माहित झाल्यावर मी गावी गेले की आपली माझ्या मागे लागायची आंघोळ करण्यासाठी. आता आजी राहिली नाही, फक्त आठवणी आहेत! आजोबा आणि ती काही वर्षांपूर्वी शहरात राहायला आले. आजच आजोबांशी बोलणं झालं तेव्हा ते म्हणत होते की गावी जाउन आले आणि सगळ्या आठवणी जाग्या झाल्या. आता घर बरंच जुनं झालंय, बरीच पडझड झालीये, विकावं लागेल असं सांगत होते. त्यामुळे आता काही वर्षांत असा आणखी एक वाडा जाऊन त्याच्या जागी नवीन घर होणार! पण बाकी प्रतिक्रिया वाचून मला निदान अशा बर्यांच वाड्यांत राहायला / पाहायला मिळालं त्याचा आनंद आहेच. माझ्या मुलांना हे फक्त गोष्टींतूनच कळणार.. असो. विहिरीवरुन आठवलं.. आमच्या वाड्यात एक आड होता. हा आड जिथे नाहाणी होती तिथेच होता. आणि मग बादलीने त्यातून पाणी उपसून काढावे लागायचे. नंतर मोटर बसवून त्यातून पाणी काढायचे. आता वाडा पाडून त्याजागी नवीन घर बांधले, पण आड मात्र तसाच आहे. अवांतरः बर्याच/ पायर्या हे शब्द मला बरोबर कसे टंकायचे कुणी सांगेल काय?

मस्त माहिती एकदम!!!! सहीच. :)

बेसिक रचना ही की चारी बाजूंनी बांधकाम, बाहेरच्या बाजूला चारी बाजूंना पडव्या आणि मधे राजांगण. त्यावर छप्पर नसतं.

आमच्या आजोबांचा तिसर्‍या चित्रात दाखविल्याप्रमाणे चौसोपी वाडा आहे. त्याला मधे अंगण नसून त्यावर घरासारखेच पूर्ण छप्पर असलेली मोठी चौरस खोली आणि तिच्या अर्ध्या भागावर एक मजला (खण) होता. वर बहुदा अडगळीचे सामान आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे उन्हाळ्यात हापूस आंब्यांच्या अढ्या (आंबे पिकण्यासाठी पेंढ्याच्या आवरणात ठेवतात त्या मोठ्या टोपल्या) ठेवत असत. आंबे पिकले की त्यांचा मधुर वास त्या मधल्या खोलीत भरून जात असे. उजेडासाठी मधल्या खोलीच्या छताला मधे मधे काचेची कौले लावत असत. सगळ्या पडव्यांना चारीबाजूंनी भिंती आहेत. एका लांबलचक पडवीत एका बाजूला स्वयंपाकघर आणि उरलेल्या भागात जेवण्याच्या पंगतीसाठी जागा अशी एकत्रच सोय आहे. चौसोप्यातील एका भागात बांबूंच्या मजबूत चटईला गोलाकार गूंडाळून त्याला उभे करून त्यात मळणी करून आणलेले भात ठेवत असत. त्याला पेव म्हणत असत. शेतकर्‍याच्या उत्पन्नाच्या प्रमाणात एक किंवा अनेक पेवे असत. पेवाला भोक पडले तर आतले धान्याचे दाणे भराभर बाहेर पडून घरभर (पडवीभर) पसरत असत. यावरूनच "पेव फुटणे" हा वाक्प्रचार बनला आहे. उन्हाळ्यात वाड्याच्या पडव्यांना जोडून पेंढ्याने शाकारलेला प्रशस्त मांडव केलेला असे. त्याच्या उपयोग दुपारच्या तळपणार्‍या उन्हाच्या वेळी हवेशीर सावलीत खेळण्यासाठी व रात्री झोपायला हवेशीर जागा म्हणून होत असे. उन्हं कमी झाली की आजूबाजूच्या माळांवर आणि टेकड्यांवर भटकायला आणि रानमेवा खायला जायची घाई व्हायची ! आता आजोबा जाऊन खूप दिवस झाले. वाड्यावर अखेरचे जाऊन पंधरा वर्षांपेक्षा जास्त काळ लोटला असेल. पण, या लेखाच्या निमित्ताने लहानपणी मे महिन्यांच्या सुट्ट्यांत कोकणातल्या आजोळी केलेली धमाल आठवली. आंबे, करवंदे, जांभळे, जांब, भोकरे, काजू, कलिंगडे, वालाची पोपटी... किती किती सुगंध, स्वाद आणि आठवणी मनात तरळल्या !!!

ती खोलीच असते, ओटी आणि स्वयंपाकघराला जोडणारी. घरात आत शिरलं की आधी पडवी, तिच्यापेक्षा १/२ पायर्‍या उंचावर ओटी. ओटी आणि पडवीच्यामधे भिंत किंवा दरवाजा नसतो. ओटीवरून थेट स्वयंपाकघर लागत नाही. मधे माजघर असते. त्यात फडताळे वगैरे असतात. आणि घरात जर कोठीची खोली नसेल तर साठवणीचे पदार्थ, ट्रंकांमधून काही कपडे वगैरे तिथे ठेवलेले असतात. थोडीच म्हणजे २/४ लोकं जेवायला असतील तर तिथे जेवतात. जास्त मोठी पंगत असेल तरच ओटीवर पानं घ्यायची. ही सहसा घरातल्या बायकांची दुपारच्या झोपेची आवडती जागा. सगळ्या घराच्या मधे असल्याने, म्हणजे चारी बाजूंनी खोल्या असल्याने हिवाळ्यात उबदार आणि उन्हाळ्यात थंड असते.

बैठकीच्या भिंतीत अनेक गोखले (भिंतीतले कप्पे - नीट शब्द सुचत नाहीये.) होते.

यासाठी देवळी किंवा दिवळ्या असा शब्द आहे. तसेच भितींमध्ये फडताळ पण असे. दिवळी पेक्षा बरेच मोठे असते ते.

खटपट्याजीनी डकवलेल्या दुसर्या फोटोतील मधला भाग म्हणजे माजघर का ?

मूळ विषयाच्या संदर्भात अगदी नेमक्या भाषेत व माहितीपूर्ण आहेच, आणि शेवटचे अवांतरही. (मुंबईच्या इतिहासाविषयी आपण एखादी लेखमाला लिहावीत, असे सुचवतो).

उल्लेखलेल्या मृत्यूदंड, गंगाजल वगैरे चित्रपटातील वाडा हा नाना फडणवीसांचा मेणवलीचा वाडा आहे. शेवटी दहा वर्षांपूर्वी पाहिला होता तेव्हा तरी तसा वाईट अवस्थेतच होता. आजचे माहित नाही. तिथे मातीच्या भिंतीवरील रंगवलेली चित्रे ही खास चित्तवेधक वाटली होती.

त्र्यंबक जवळच आहे. नाशिकलाही काही वाडे अतिशय सुंदर आहेत. पण त्यांची बांधणी चौसोपी वाड्यापेक्षा वेगळी व नदीतीरी असल्याने पुराच्या पाण्याला अनुसरून केलेली आहे. अजून बरेच तग धरून आहेत. पण पुनर्बांधणीत वाड्यांची जागा आता अपार्टमेंट्स घेऊ लागले आहेत. कालाय तस्मै नमः

फार सुंदर वर्णन, संपूर्ण वाडाच डोळ्यापुढे उभा केलात. कितीतरी नवीन शब्द वाचायला मिळाले तुमच्या लेखात. कट्टी, माचा, मसुरी टाकी, चौंगाण, परडी, देवळी, खिळेबंद, आडणा,माळ,चुलवाण, परडं, व्वा व्वा. ह्या शब्दांमुळे तुमच्या वाड्याला एक व्यक्तिमत्व प्राप्त झाल्यासारखं वाटलं. वाक्यांच्या संदर्भामुळे ह्या शब्दांचे साधारण अर्थ जरी कळले तरी नेमके अर्थ सांगितलेत तर आवडेल. तेव्हढीच ज्ञानात भर.

सुंदर वर्णन केले आहे. अगदी त्या वाड्यात जाऊन आलोय असे वाटले. जमले तर फोटो शेअर करावेत या वाड्याचे. धन्यवाद.

अहो तो मस्तानीचा महाल होता ना ? मूळ जागेवरून वीट आणि वीट आणून केळकरांनी तो तिथे पुन्हा घडवला असं काही तरी आहे ना?

महत्व या शब्दामुळे घोळ होत आहे. पेशवेकालिन विश्रामबागवाड्याची माहिती मिळणे तुमच्यासाठी खूप महत्वाचे असावे असे वाटते.

प्रोजेक्ट करायचा म्हटलं तर दादूस वाड्याला प्रत्यक्ष भेट द्यावी लागेल. अशी कशी माहिती भेटेल डायरेक्ट?

सर्व फोटो आंतरजालावरुन घेतले आहेत.