आजानुकर्णाने जे काही "५५ कोटी रुपयांबाबत" लिहले आहे त्याच्याशी सहमत आहे. मी जेवढा काही इतिहासाचा अभ्यास केला आहे त्यातुन मला " पाकीस्तानला त्याच्या हक्काचे ५५ कोटी रुपये दिले गेले" असेच समजले आहे. अभ्यास न करता "५५ कोटी कशाला दिले ?" असे म्हणणे अप्रस्तुत ठरते. तुर्तास आजानुकर्णाशी सहमत. शिवाय गांधींनी सुद्धा केवळ "वचनपुर्ती / शब्द पाळणे / केलेया तरतुदींचे पालन करणे / करार पाळणे " ह्या हेतुंकरीताच उपोषण केले असे ( मलातरी ) ज्ञात आहे. उगाच लावायचा म्हणुन त्याचा अन्य कशाशी संबंध लावणे अयोग्य ठरते. छोटा डॉन " अफवा न पसरवणे व पसरवणार्‍याला थारा न देणे ह्या सर्वसामान्य सुजाण नागरिकांच्या जबाबदार्‍या आहेत. आपण आपली जबाबदारी पार पाडता का ? " [ अपने अड्डे पे जरूर आना ,

५५ कोटी रुपये पाकिस्तानच्या वाट्याचे होते याबद्दल काहीच दुमत नाही. भारत सरकारचाही पैसे देण्यास विरोध नव्हता. पण काश्मीरवरील पाकिस्तानचे आक्रमण मागे घेतल्याशिवाय ते देण्यास मंत्रीमंडळाचा विरोध होता. त्यात चूक काय?पण गांधींनी आपल्या उपोषण नामक हट्टाने ते पैसे पाकिस्तानला द्यायला सरकारला भाग पाडले त्याला मात्र विरोध आहे. भारत पाकिस्तानातील द्वेषभावना भारताने पैसे द्यायची जबाबदारी पार पाडून कमी झाली असती या तर्काला काय आधार आहे? सामान्य जनतेच्या कत्तली, लुटालूट, सक्तीचे धर्मांतर यांनीच त्यांचा इतिहास रक्ताळलेला आहे.कलकत्यातील प्रत्यक्ष कृतीदिनापासून पुढील वर्ष-सव्वा वर्ष चाललेला हैदोस दुसरे काय सांगतो? सापाला दूध पाजून साप डंख मारायचे सोडत नाही. आणि त्याला दूध पाजून सापाच्या विषाचे रूपांतर अमृतात होईल ही अपेक्षा अत्यंत भाबडी आहे. तशीच भाबडी अपेक्षा ठेऊन पृथ्वीराज चौहानने घौरी हातात जिवंत सापडूनही सोडून दिले.पुढच्या वर्षी पृथ्वीराज घौरीच्या हातात सापडल्यावर घौरीनामक साप डसलाच ना?असे अनेक अनुभव गाठीशी असूनही परत परत अशी भाबडी अपेक्षा ठेवणे म्हणजे सर्वनाशाला आमंत्रण देण्यासारखे आहे. भारतीय जनतेत स्वतःचे स्थान लक्षात घेऊन स्वतःचा जीव उपोषणाने पणाला लावणे आणि देशहिताविरूध्द निर्णय घ्यायला भाग पाडणे हे योग्य होते का? स्वतःची भाबडी स्वप्ने उराशी बाळगून शत्रूचे नक्की ध्येय काय हेच मुळात लक्षात न घेऊन वर माझे ऐकले नाहीत तर मी उपोषणाला बसतो ही धमकी देणे याला ब्लॅकमेल सोडून दुसरे काय नाव देता येईल? गांधींचा शास्त्रीय प्रगतीला विरोध होता. सर्वांनी पूर्वीच्या काळाप्रमाणे गावांमध्ये राहून अंगमेहेनतीची कामे करत आयुष्य जगावे असे त्यांचे मत होते. (संदर्भः रॉबर्ट पेन यांचे गांधींचे चरित्र). त्याप्रकारची जीवन पध्दती त्यांनी आश्रमांमध्ये आणली पण होती. ते मत प्रत्येकाच्या प्रकृतीच्या आणि प्रदुषण कमी करायच्या दृष्टीने उपयोगी पडले असते पण सर्व जग वैज्ञानिक क्षेत्रात उत्युंग झेप घेत असताना भारताने मात्र घड्याळाचे काटे उलटे फिरवून २००० वर्षे मागे जावे हे म्हणणे योग्य होते का?काळाची चक्रे उलटी फिरवणे अगदी गांधींनाही शक्य झाले असते असे नाही पण स्वातंत्र्योत्तर काळात नेहरूंनी भाक्रा नांगल धरण किंवा स्टील उद्योगाला चालना देणे, आय.आय.टी ची स्थापना यासारखे चांगले निर्णय घेतले त्याला मात्र गांधींनी विरोध केला असता असे म्हणायला जागा आहे असे मला वाटते. आणि प्रत्येकवेळी माझे ऐका नाहीतर बसतो मी उपोषणाला असे गांधींनी ते १२५ वर्षे जगून केले असते तर? मागे एकदा जुन्या रद्दीच्या दुकानात मला १० एप्रिल १९७१ चा महाराष्ट्र टाइम्स बघायला मिळाला होता.त्यावेळी पूर्व पाकिस्तानात (आताच्या बांगलादेशात) पाकिस्तानी सैन्याचे हिटलरला लाजवतील असे अत्याचार सुरू होते.त्यावर गांधींचे पट्टशिष्य विनोबा भावे यांचे विधान होते-'सैन्य लोकशाहीचे रक्षण करू शकत नाही हे पूर्व पाकिस्तानातील घटनांवरून स्पष्ट झाले आहे. तेव्हा भारताने आपले सैन्यच काढून टाकावे'. विनोबा भाव्यांच्या भूदान किंवा सामाजिक क्षेत्रातील कार्याबद्दल आपल्या सगळ्यांनाच आदर आहे. पण त्यांचे भारताने सैन्यच काढून टाकावे हे म्हणणे योग्य आहे का?भाव्यांनी भारताने सैन्य काढून टाकावे हे विधान त्यापूर्वीही केले होते. त्यावर आचार्य अत्र्यांनी 'सैन्य काढलेत तर सीमेवर तुमचे पंचे वाळत टाकणार आहात का?' असा प्रश्न विचारला होता असे आमच्या एन.टी.एस. च्या इतिहासाच्या सरांनी सांगितले होते. अत्र्यांनी खरोखरच असा प्रश्न विचारला होता याविषयीचा खात्रीलायक संदर्भ माझ्याकडे नाही पण माझा प्रश्न हा की, सैन्य काढले असते तर पंचे वाळत घालायला भारताची सीमा तरी शिल्लक राहिली असते काय? भारताने सैन्य काढावे या विधानाचा उगम गांधींच्या विचारात आहे का? जाणकारांनी कृपया प्रकाश टाकावा. मुस्लिम आक्रमकांनी इराणपासून उत्तर आफ्रिकेपर्यंतचा विस्तृत भूभाग १००-१५० वर्षांत पादाक्रांत केला. इराण, अरबस्थान, इजिप्त यासारख्या ठिकाणी त्यापूर्वीच्या संस्कृतीचे पालन करणारा माणूस आता औषधालाही शिल्लक नाही. भारतात त्यांना पहिले यश ७१२ मध्ये मिळाले. पण नंतरच्या काळात बाप्पा रावळसारख्या वीरांनी अगदी सिंध प्रांत पण परत जिंकून घेतला. गझनीच्या महंमदाने लाहोर आणि त्याजवळचा भाग जिंकला ११ व्या शतकाच्या सुरवातीला आणि ते दिल्लीपर्यंत पोहोचले ते १२ व्या शतकाच्या शेवटी म्हणजे जवळजवळ २०० वर्षांनंतर! तेव्हा सिंध प्रांतापासून दिल्लीपर्यंत भूभाग पादाक्रांत करायला त्यांना ७१२ ते ११९२ अशी ४८० वर्षे थांबावे लागले याचे कारण हिंदूंनी (विशेषतः राजपुतांनी) अत्यंत कडवा प्रतिकार केला होता. आणि त्यानंतर राणा प्रताप, शिवाजी महाराज, गुरू गोविंद सिंह आणि दक्षिणेतील विजयनगर साम्राज्याने त्या आक्रमणाचा कडवा प्रतिकार केला. या वीरांनी शत्रूला तो प्रसन्न व्हावा म्हणून दक्षिणा दिल्या नाहीत आणि तलवारीचा मुकाबला तलवारीनेच केला म्हणून इराण आणि इजिप्त मध्ये घडले ते भारतात घडले नाही. या वीरांनी गांधींचा भाबडा विश्वास उराशी बाळगला असता तर? अगदी अलिकडचे उदाहरण द्यायचे झाले तर हिटलरचे आक्रमण झाल्यावर रशियन जनतेने हिटलर प्रसन्न व्हावा म्हणून त्या सापाला दूध पाजले असते तर? लंडनवर जर्मन विमाने हल्ले करत असताना चर्चिल सत्याग्रहाला आणि उपोषणाला बसले असते तर?संसदभवनावर हल्ला झाला असताना आपल्या सुरक्षारक्षकांनी तो भाबडा आशावाद दाखवला असता तर?मुंबईतल्या हल्ल्यात संदिप उन्नीकृष्णन आणि गजेंद्र सिंह आणि त्यांच्यासारख्या अनेकांनी अहिंसाधर्म आचरला असता तर? आपला सर्वनाश हाच एक उद्देश घेऊन आलेल्या शत्रूला सामोपचाराची भाषा कळत नाही. औरंगजेब, हिटलर आणि मुंबईवर हल्ला करणारे आणि त्यांच्या सारखे अनेक हल्ले करणारे दहशतवादी या क्रूरकर्म्यांना उत्तरे द्यायला अनुक्रमे शिवछत्रपती, चर्चिल आणि संदिप उन्नीकृष्णनच हवेत. तिथे गांधींचे काम नाही. जर सगळे जग शांततावादी असेल तर गांधीवादासारखा महान सद्गुण दुसरा नाही. पण प्रत्यक्ष परिस्थिती तशी नाही ना. आणि ही परिस्थिती उघड डोळ्याने दिसत असूनही परत परत गांधीवाद आणि अहिंसा यांचे चर्वितचर्वण करणे योग्य नाही असे मला वाटते. ---विल्यम जेफरसन क्लिंटन

त्यामूळे माझा ह्या ५५ कोटी देन्याला विरोध आहे.

हाहाहाहाहा. तुमच्या विरोधाने काय होते! ते देऊन झालेले आहेत. "तुझं वाचन किती? तू बोलतोयस किती?" "तुझा पगार किती? तू बोलतोयस किती?"

लै भारी तात्या. तुमच्या प्रकृतीला आराम पडावा म्हणुन मी सुद्धा लंघन करीन. बापुंच्या कॅसेट्स बघीन.

पिडांकाका, अगदी सहमत. खूप संतुलित प्रतिक्रीया. आमच्याच मनातले आपण मांडले असे म्हटले तर यत्किंचितही वावगे ठरणार नाही!! गांधी ब्रिटीशांच्या विरुद्ध यशस्वी ठरले. पण त्यांचे तत्व नेहमीच यशस्वी ठरले असते असे नाही. खुद्द भारतातच सत्याग्रहाने गोवा मुक्तीचा प्रयत्न करणार्‍या सत्याग्रहींना गोळ्या खाव्या लागल्या. ब्रिटिशांना जगभर आपण लोकशाहीवादी देश आहोत ही प्रतिमा जपायची होती. पोर्तुगालच्या सालाझार हुकुमशहाला लोकशाहीशी काही देणं-घेणं नव्हतं. म्हणून त्याने सरळ बंदुका चालवल्या. अखेर भारत सरकारला (गांधींच्या शिष्यांना!) आर्मी पाठवून गोवा भारतात विलीन करावा लागला ही गोष्ट आपल्याला विसरता येणार नाही. चपखल उदाहरण! मला आपल्या मराठमोळ्या संतांचे वचन जास्त पटते. "देव्हार्‍यावर विंचू आला, देवपूजा नावडे त्याला... तेथे पैजाराचे काम, अधमासी तो अधम ||" आता आपले संत खरे की गांधीजी खरे, तुम्हीच सांगा... हा तर कळस केलात राव!! ब्येश्टेश्ट! कलंत्रीकाका, गांधीचे योगदान आहेच, त्याबद्दल दुमत नाही. असहकार आंदोलन, सविनय कायदेभंगाची चळवळ यांचे मोल कुणीच अमान्य करणार नाहीत. सर्व देश स्वातंत्र्याचा विचार करू लागण्यामागे गांधींचे योगदान खूप मोठे आहे. पण गांधी सर्वस्वी बरोबर होतेच अन् केवळ त्यांच्याचमुळे स्वातंत्र्य मिळाले हे स्वतः गांधीसुद्धा मान्य करणार नाहीत. वाईट वाटून घेऊ नका पण, असंबद्ध प्रतिक्रिया आली तर कसे वाटते, अगदी तस्सेच वाटते दहशतवाद अन् गांधीविचार यांचा संयुक्त विचार करतांना. बाकी पिडांकाकांनी उत्तरे दिलेली आहेतच. व्यक्तीगत रोख नव्हता/नाही हे पुन्हा एकदा सांगू इच्छितो. मुमुक्षु

भारताने पाकीस्तानला पंच्चावन्न कोटी देण्याचा जो प्रश्न होता तो स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येला एकमेकांचे नव्याने मिळालेले सार्वभौमत्व मानून पुढे जाण्याच्या भागातील होता. पण जेंव्हा पाकीस्तानने काही महीन्यातच काश्मिरवर हल्ले करून पहीले युद्ध सुरू केले तेंव्हा एका अर्थी भारताचे सार्वभौमत्वच अमान्य केले गेले. म्हणून आता पंचावन्न कोटी त्यांना का द्यावेत असा सरकारचा विचार होता.

माझ्या त्रोटक माहितीप्रमाणे दोन्ही देशांना स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा कराराप्रमाणे प्रत्येक संस्थानास भारत अथवा पाकिस्तान यांपैकी कोणत्याही देशात विलीन होण्याचा किंवा स्वतंत्र राहण्याचा अधिकार होता. पाकिस्तानने जम्मू-कश्मीरवर आक्रमण केले तेव्हा तोपर्यंत कश्मीरच्या महाराजाने कोणताच निर्णय घेतलेला नव्हता. केवळ दोन्ही देशांबरोबर 'स्टँडस्टिल अग्रीमेंट' केलेले होते. भारताचे जम्मू-कश्मीरवर सार्वभौमत्व प्रस्थापित झाले ते 'इन्स्ट्रुमेंट ऑफ ऍक्सेशन'वर कश्मीरच्या महाराजाने सही केली तेव्हा. ही घटना पाकिस्तानी हल्ल्याच्या बर्‍याच नंतर घडली. हल्लेखोर जेव्हा श्रीनगरपर्यंत पोहोचणार असे वेध दिसू लागले, तेव्हा दबावाखाली येऊन कश्मीरच्या महाराजाने भारतीय सैन्याच्या मदतीच्या बदल्यात विलीनीकरणाच्या करारनाम्यावर (इन्स्ट्रुमेंट ऑफ ऍक्सेशनवर) सही केली. त्यामुळे पाकिस्तानने कश्मीरवर हल्ला केला तेव्हा जम्मू-कश्मीरवर भारताचे सार्वभौमत्व नव्हते. त्यामुळे "जेव्हा पाकिस्तानने काही महिन्यांतच कश्मीरवर हल्ले करून पहिले युद्ध सुरू केले तेव्हा एका अर्थी भारताचे सार्वभौमत्वच अमान्य केले गेले" (मूळ उद्धृताची शुद्धलेखनदुरुस्ती माझी.) या दाव्यात तथ्य नाही.

=D>

= जिना व गांधी ह्यांच्या तुलनेस आमचा आक्षेप नाही. परंतु भगतसिंह , सुभाषबाबु, सावरकार ह्या दैवतुल्य लोकांना ह्या पातळी वर आणु नये. सहमत आहे...! प.रा. यांनी दिलेली उत्तरे आम्हास अतिशय आवडली/पटली... बाय द वे, मिपावर सतत गांधींचा आणि त्यांच्या विषयीच्या धाग्यांचा/लेखांचा मारा करून कलंत्रीसाहेबांनी बर्‍याचश्या मिपाकरांची एक प्रकारे मानसिक हिंसाच चालवली आहे असे आमचे वैयक्तिक मत आहे.. असो, बाकी चालू द्या.. तात्या.

छान क्लिप! जगभरातुन लोकांच्या भावना गांधीजींविषयी अश्याच दिसतील. मात्र वरच्याच प्रतिसादातील आपल्या देशवासियांचे मत बघा. "तो एक सामान्य कुवतीचा माणूस होता." (कुवत ओळखुन असलेला) बगाराम

आपलीही परवानगी असली तर लिहितो बुवा... माझ्यामनात अनेक विषयावर लिहायचे आहे. मिपावरचे तरुण लोक आहेत त्यांना आमच्या वयाचा अनुभवाचा उपयोग व्हावा अशीच आमची ईच्छा आणि प्रयत्न असतात.

मागे तुम्ही मुंबई हल्ल्याच्या वेळेस गांधीवादावर लेख लिहिलेत आणि आपल्या पोरांनी जळजळीत आणि त्या वेळेला अनुसरून प्रतिक्रिया व्यक्त केल्या म्हणुन तुम्ही वैतागलांत... पोरंच ती, तरूण वयात रक्त उसळतं असायलाच हवं..... चला ठीक आहे.... पण आता तुम्हीच लोकांना मनमोकळे विचार मांडा म्हणून उद्युक्त केलंत..... आणि त्यांनी विचार मांडल्यावर चर्चा करायचं सोडून तुम्ही हो कुठं गायब झालांत? आता आम्ही मांडलेल्या मतांवर येऊद्या की तुमचा मुद्देसूद प्रतिवाद! नाहीतर चर्चा कशी पुढे सरकणार?

वा ! :) पिवळा टारझन (अफ्रिकन ब्रांच) आमची हेड ऑफिस हामेरिकेत हाय

माझा थोडा गैरसमज झाला. आपल्या दोन्ही भूमिकेत ( सभासद / मालक) मी नकळतच गोंधळ केला आणि माझ्या मनाची सोयीस्कर समजूत करुन घेतली. याबद्दल थोडा पूर्वग्रह बाजूला ठेऊन आपणास खरडवही अथवा व्यनिचा वापर करायला हवा होता. आपला भ्रमणसंचही आहेच पण असो ही बाब माझ्याकडून राहुन गेलीच. मी कायम कलंत्री साहेबांच्या गांधीवादाला विरोधच करत आलोय पण त्यांनी ज्या पटकन आणी त्वरेने सगळ्यांसमोर आपली चुक झाली हे मान्य केले तसे आम्ही कधि उभ्या आयुष्यात पटकन करु शकु की नाही, हि मला सुद्धा खात्री नाहि :) कलंत्री काका ह्या तुमच्या कृतीबद्दल तुम्हास मानाचा मुजरा ! |!¤*'~` प्रसाद `~'*¤!| "समर्थाचिया सेवका वक्र पाहे । असा सर्व भूमंडळी कोण आहे ।।" आमचे राज्य

माझा थोडा गैरसमज झाला. आपल्या दोन्ही भूमिकेत ( सभासद / मालक) मी नकळतच गोंधळ केला आणि माझ्या मनाची सोयीस्कर समजूत करुन घेतली. याबद्दल थोडा पूर्वग्रह बाजूला ठेऊन आपणास खरडवही अथवा व्यनिचा वापर करायला हवा होता. आपला भ्रमणसंचही आहेच पण असो ही बाब माझ्याकडून राहुन गेलीच. आपण खुलासा केलात, बस बात खतम! गांधीवरच्या आक्षेपांना / वेगळ्या विचारांना मी नक्कीच यथायोग्य उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करेन. लगे रहो... आमची कधीच ना नाही! तात्या.

मनोगतवाल्यांनी संघाची मुस्कटबाजी केली होती. उलट गांधीविचाराच्या प्रचारासाठी त्यांनी सर्वांनाच मदत केली होती. संघावरची स्वातंत्र्तानंतरची चौथी बंदी असेल.

या योगे गांधींबद्दल फारशी माहिती अजून मिळाली नसली तरी मनोगत-गांधी-मुस्कटदाबी यांवर थोडी माहिती समजली हे ही नसे थोडके.

हो ना. पण सत्यासत्यतेचा शहानिशा कसा करायचा? (गझनीचा मेहेमूद) धम्मकलाडू "तुझं वाचन किती? तू बोलतोयस किती?" "तुझा पगार किती? तू बोलतोयस किती?"

भास्करराव, आपला प्रतिसाद खुपच आवडला. एकंदरीतच आपण गांधींच्या कारकिर्दीचा, यशापशाचा, दोष आणि सद्गुणाचा चांगला आढावा घेतला आहे. यावर काही उत्तरे देणे हे सर्वावरच अन्यासकारक ठरेल. काही प्रश्नांची ( ५५ कोटी) उत्तरे अगोदरच देण्यात आली आहे त्यात मी वेगळी अशी भर ती काय टाकणार? सुभाषबाबू हे भारताच्या राजकारणासाठी एक सशक्त पर्याय ठरले असते यात काही शंका नाही. गांधींकडुन याबाबतीत थोडा अन्याय झाला असावा असे माझेही मत आहे. अर्थातच त्याकाळच्या संघटना आणि शिस्त याचा विचार करता हे क्षम्यही रहावे. आपल्या किंवा कोणाच्याच प्रश्नांना अगदीच समाधानकारक उत्तरे देणे कोणालाही हे अशक्यच असते. कृपया आपले समाधान झाले नसल्यास समजुन घ्यावे. आपला, द्वारकानाथ कलंत्री