+१ सहमत

रोज नाही कधीतरी

वटवाघुळाला फक्त एकच पदार्थ माहितीये त्यामुळे त्याला कविता कळण्याची सुतराम शक्यता नाही.

हारुन शेख हार नका मानु. जोक्स अपार्ट. कविता म्हणजे यमक जुळलच पाहिजे असा हट्ट नका धरु/ करु. तुमचे जे विचार आहेत , जे या कवितेत व्यक्त झालेत, ते काव्यात्मकच आहेत. पण एकदा कविता लिहिली की ती आपणच एकदा दोनदा फिरुन फिरुन वाचा. कविता उमटली पाहिजे. शिक्क्या सारखी ठासुन नका मारु तीला. उमटण म्हणजे जस आकाशात इंद्रधनुष्य उमटत तस. म्हणतीय मी. अन ज्या क्षणी अस काही उमटत, त्याला वेसन घालुन यमकात बसवण म्हणजे त्या विचारावरचा, कवीकल्पनेवरचा अत्याचारच. जशी असेल तशी लिहा. राहुद्या. मनात त्या ओळी आपसुक घोळत राहुद्या. अन बघा. आपोआप कविता रिफाईन होत जाइल.

कवितेचा चांगला प्रयत्न. लिहित रहा. तुमचे मनातले विचार आणि सच्चा दिल, एक दिवस उत्तम कविता जन्माला घालेल.

खट्याक नि चपखल .. मस्तचं.....

नुसतीच टीका करण्यापेक्षा मुद्देसूद विश्लेषण पटले.

प्रतिसाद अतिशय आवडला.

बॅटमॅन दी ग्रेट :-) दिल की सारी बांतें कागज पर आ गई... मुझसे बगैर पुछे ही,कविता हो गई...

ब्याटम्याना... उत्कॄष्ट प्रतिसाद रे...

बॅटेश..!! धुरळा.कॉम रे..

उत्तम विवेचन रे बॅटमॅन. तुलनाच नाही! बाकी विषयातलं "गम्य" दर्शवणारा, नुसतंच अमक्यातमक्याने अमकंतमकं म्हटल्याचे दाखले न देता दिलेला दीर्घ, अभ्यासपूर्ण आणि संतुलित असा हा प्रतिसाद अजूनही 'आपल्याला(च) सग्गळं कळतं' असं समजणार्‍यांच्या आवाक्याबाहेरचा असणार याची खात्री आहे!

एक्झॅक्टली...! काव्य कल्पनेत आहे...यमकात आणि छंदातच फक्त नव्हे...!

कविता आणि गाणं (पद) यात तुमच्या दृष्टीने काय फरक आहे?

वॉल्ट व्हिट्मनची ही कविता बघावी. लिंक न पाहता शेरेबाजी करण्याचे कष्ट मी वाचवतो. A child said, What is the grass? fetching it to me with full hands; How could I answer the child?. . . .I do not know what it is any more than he. I guess it must be the flag of my disposition, out of hopeful green stuff woven. Or I guess it is the handkerchief of the Lord, A scented gift and remembrancer designedly dropped, Bearing the owner's name someway in the corners, that we may see and remark, and say Whose? Or I guess the grass is itself a child. . . .the produced babe of the vegetation. Or I guess it is a uniform hieroglyphic, And it means, Sprouting alike in broad zones and narrow zones, Growing among black folks as among white, Kanuck, Tuckahoe, Congressman, Cuff, I give them the same, I receive them the same. And now it seems to me the beautiful uncut hair of graves. Tenderly will I use you curling grass, It may be you transpire from the breasts of young men, It may be if I had known them I would have loved them; It may be you are from old people and from women, and from offspring taken soon out of their mother's laps, And here you are the mother's laps. This grass is very dark to be from the white heads of old mothers, Darker than the colorless beards of old men, Dark to come from under the faint red roofs of mouths. O I perceive after all so many uttering tongues! And I perceive they do not come from the roofs of mouths for nothing. I wish I could translate the hints about the dead young men and women, And the hints about old men and mothers, and the offspring taken soon out of their laps. What do you think has become of the young and old men? What do you think has become of the women and children? They are alive and well somewhere; The smallest sprouts show there is really no death, And if ever there was it led forward life, and does not wait at the end to arrest it, And ceased the moment life appeared. All goes onward and outward. . . .and nothing collapses, And to die is different from what any one supposed, and luckier. इथे यमक नाही, गण-मात्रांचे बंधन नाही. तरी रसनिष्पत्ति होतेच. आता याची चिकित्सा नंतरच्या प्रतिसादात करेन. तूर्त बाकीचे मुद्दे:

यमक' हा गाण्यातल्या समेसारखा आहे. यमकाविना कविता म्हणजे `समेविना गाणं' असा अर्थ आहे त्यामुळे ते निरर्थक आहे.

अधोरेखित वाक्याला आधार काय? की नुसतेच स्वमत? तुमच्या मताप्रमाणे संस्कृत काव्य निरर्थकच ठरेल-निव्वळ निर्यमक असल्यामुळे, नाही का? कालिदासाच्या मेघदूतातील "तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिंबाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणानिम्ननाभि: श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्याम् या तत्र स्यात् युवतिविषया सृष्टिराद्येव धातु:" हे यक्षपत्नीचे अप्रतिम वर्णन, ज्यातून शृंगाररस ओसंडून वाहतोय, ते निरर्थकच आहे नैका? यमक नाही म्हणून?

विषय मराठी कवितेचा आहे. तरीही लय आणि यमक अजिबात नसलेल्या कविता इथे द्या.

का? नाही, म्हणजे मराठी कविताच का? अन्य भाषांतील कविता दिल्याने नेमके काय बिघडते?

रस निर्मितीसाठीच तर नादमय शब्द, लयबद्ध रचना आणि आवर्तनाची सम दर्शवणारं यमक हवं!

का? तुम्ही म्हणता म्हणून? पुन्हा एकदा, संस्कृत काव्याचा ढीगभर पसारा बघा, तुमच्या विधानाचा फोलपणा लगेच लक्षात येईल. भगवद्गीतेसारख्या अप्रतिम काव्यग्रंथात कुठेय यमक???? मेघदूतात कुठेय यमक? त्या यमकाचे विनाकारण स्तोम माजवण्यात काही अर्थ नाही. मराठीतली बहुतांश काव्यनिर्मिती यमकबद्ध आहे याचा अर्थ ते इन्डिस्पेन्सिबल आजिबात नाही. जर मराठीसदृश अन्य भाषांमधील काव्य पाहिले तरच हे लक्षात येते, नाहीतर एकच एक घेऊन बसले की वेगळे यापेक्षा काही असू शकेल या कल्पनेची रिसेप्टिव्हिटी संपते.

वॉट अ ज्योक! तुमच्या रस निर्मितीच्या कल्पनेला काही एक आधार नाही.

मी स्वतः आधार दिलाय संस्कृत ग्रंथ साहित्यदर्पण याचे लेखक कविराज विश्वनाथ याचा आणि तरी तुम्ही म्हणताय आधार नाही!! एकतर तुम्ही प्रतिसाद नीट नाही वाचला किंवा विश्वनाथाचे म्हणणे चूक आहे असे वाटतेय. जर विश्वनाथ चूक आहे तर का आणि कसे ते सांगा- सप्रमाण, निव्वळ स्वमताच्या दृढ रोपणाने काही साध्य होणार नाही.

तुम्ही स्वतःची किंवा इतर कोणतिही मराठी कविता जी लय आणि यमकविरहित आहे ती इथे द्या आणि त्यातून रसनिर्मिती कशी झाली आहे ते दाखवून द्या.

मी सुरुवातीस उद्धृत केलेली कविता रसपूर्ण आहे. हे विधान माझ्यासाठी जवळपास स्वयंसिद्ध आहे, पण तरी सांगतो, त्याचे विवेचन लिहिण्यास मला जरा वेळ लागेल, तोपर्यंत जर इच्छा असेल तर त्या कवितेची लक्तरे काढावीत खुशाल. मी काहीतरी लिहिणार, परत तुमचे रसग्रहण वेगळ्या अँगलने जाणार, एखाद्या शब्दाच्या अर्थासाठी विनामतलब, निव्वळ स्वमते प्रतिष्ठापिणारी वादावादी होणार, त्यापेक्षा तुम्ही उपरोल्लेखित कवितेतून रसनिर्मिती कशी काय होत नाही ते सांगा, त्याच्या आधी रस म्हणजे काय तेही स्पष्ट करा. संज्ञांच्या व्याख्या एकदा स्पष्ट झाल्या की निम्मा वाद तिथेच संपतो- हे वादातील दोन्ही पक्षांच्या फायद्यासाठी सांगतोय. सरतेशेवटी हे वाक्य

तुम्हाला बहुदा लय म्हणजेच वृत्त (अथवा छंद) ही कल्पना नाही.

तुमच्या प्रतिसादातले कदाचित एकमेव सेन्सिबल वाक्य. एक प्रश्न आहे- ही जी लय आहे ती गेयतेशी संबंधित आहे का? आपल्या गद्य बोलण्यालादेखील एक लय असतेच, पण स्पेसिफिकली गाण्याशी संबंधित लय असे म्हणायचे आहे का? तसे असल्यास मी सहमत नाही. इथे साहित्यासारख्या गोष्टींत अटळ असलेल्या सब्जेक्टिव्हिटीमुळे शेवटी तुमचे मत तुम्हाला, माझे मला. हे केवळ मतप्रवाह आहेत, यांपैकी इंट्रिन्सिकलि कोणताही मतप्रवाह अधिक बरोबर वा चूक नाही.

:( :-/

अहो संक्षी.. मीही इथे: http://www.misalpav.com/node/15308 एक कविता लिहिली होती फार पूर्वी. लयीतही आहे हो. पण तरीही लोकांनी प्रतिसाद न देऊन ती अशी काय पाडली म्हणता की तेव्हापासून प्यारेच लिहीतो.. (प्यारे१ नव्हे, मीच, परिच्छेदरुपात लिहीतो अशा अर्थाने) ... ;)

कथिन आहे. अखंड बद्धकोष्ठीकर.

संजयजी आता बास करा राव. उत्तम चर्चा करून झाली आहे आणि प्रकार खाजवून खरुज काढण्याकडे वळतोय आता. उगाच धाग्याची गाझापट्टी करू नका. प्रतिक्रियांबद्दल सगळ्यांचे धन्यवाद.

ती चर्चा मी वाचलीये, लय म्हणजे गेयतेशी निगडितच असावी असे नाही हेही सांगून झालंय, पण तुमचं आपलं एकच. शिवाय हायकू हा काव्यप्रकार तुमच्या समीकरणांत बसत नाही, त्याला डावललेत बरे? असो. तुमच्या व्याख्या मी सरसकट स्वीकाराव्यात हा तुमचा आग्रह मला मान्य नाही, सबब या चर्चेत आता अर्थ उरलेला नाही.

शेख च्चच्चा, दुसरं संबोधन नाही काय हो सुचलं. चचा हे वयाने अंमळ वडिल माणसाला वापरायचं संबोधन आहे. निदान मला तरी तसे वाटते. आत्ता कुठे २९ सुरु आहे. तेवढ्यात चचा. एक तुम्हाला म्हणून सांगतो ज्याचं 'चचण्याचं' वय जवळ आले आहे ते 'चचा' अशी एक व्याख्या आहे ब्वा आपली. :) आणि हो आपका सल्ला सरआंखो पर. उसको लक्षात रक्खेंगे. ThanQ.

चर्चा संपन्न करतो. मनापासून आभार. या निमित्ताने तुमची काव्यक्षेत्रातली जाणकारी पाहून एक नम्र सुचवणूक. तुम्ही "कविता - वृत्त, मात्रा आणि गेयता" या संदर्भाने थोडे विश्लेषणात्मक लिखाण केले तर माझ्यासारख्या सदस्यांना काव्य विभागात सक्रिय सहभागी होता येईल. आम्ही केलेल्या प्रयत्नांना तुमचे नेहमीप्रमाणे सहकार्य राहिलच अशी अपेक्षा आहे.

संजय काका आभार कसले मानताय ?? लहानाना आशिर्वाद द्यावेत , आभार नसतात मानायचे :-/ आगेसे याद रखो हं :-/