डिस्क्लेमर ०: (काही प्रतिसाद वाचून या लेखाबद्द्ल खुलासा करण्यासाठी हा डिस्क्लेमर टाकण्यात आलेला आहे) हा लेख विनोदी आहे असे समजून वाचावा. 'बंडखोर मिपा संपादकीय' ही पार्श्वभूमी केवळ विनोदनिर्मीतीसाठी वापरली आहे. डिस्क्लेमर १: येथे सत्य परिस्थिती मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. लेख काल्पनिक वाटल्यास त्यास लेखक जबाबदार नाही. या वेळचे बंडखोर मिपा संपादकीय हे एका गहन परंतु दुर्लक्षित विषयाला समर्पित आहे. गेले काही दिवस मिपावर सायलेंट-मोडमध्ये वावरताना जे अभ्यासपूर्ण विश्लेषण आम्ही केले ते आपणासमोर मांडताना (बंडखोर) पाहुण्या संपादकाला अत्यानंद होत आहे. "मराठी आंतरजालचा विकास भांडणांमधूनच झाला आहे" - असे आमचे प्रामाणिक आणि क्रांतिकारक विधान आहे. तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे व मराठीबांधवांच्या मराठीप्रेमामुळे आंतरजालावर अनेक मराठी संकेतस्थळे उदयास व नावारूपास आली. याच सं.स्थळांना एकत्रितरित्या आणि ढोबळमानाने मराठी आंतरजाल असे संबोधले जाते. यामध्ये अनेक ब्लॉग्स्, वैयक्तिक सं.स्थळे, वर्तमानपत्रे, साहित्य-संगीताशी संबंधित सं.स्थळे यांचा समावेश होतो. आणि 'ऑनलाईन सोशल नेटवर्क्स्' (ऑ.सो.ने.) च्या निकषांमध्ये बसतील अशी मिपा, मनो*त, उ*क्रम इ. सं.स्थळे आहेत. या मराठी ऑ.सो.ने. चे महत्व आपण आता जाणून घेऊया. ब्लॉग्स्, वैयक्तिक सं.स्थळे, वर्तमानपत्रे इ. आंतरजालावर विखुरलेली आहेत. अनेक ब्लॉग्सवर महिनोन् महिने लेखन होत नाही. आणि उत्कृष्ट लेखन असणारे ब्लॉग्स् सापडणे महाकठीण! काही चांगले ब्लॉगही आहेत, परंतु तिथे चर्चा वगैरे करता येईल अशी नीटशी सुविधा नसते. त्यामुळे या विखुरलेल्या सं.स्थळांवर भरीव असे काही होत नाही. या सर्व सं.स्थळांचे एकीकरण हे म.ऑ.सो.ने.नी केले अहे. चार माणसं एकत्र आली की प्रथम चर्चा सुरु होते. अशा चर्चेसाठी मुबलक जागा ऑ.सो.ने.ने उपलब्ध करून दिली. लोकांना त्यांचे ब्लॉगवरील लिखाण प्रकाशित करण्याकरता अजून एक मंच मिळाला. यातून चांगल्या ब्लॉग्स् चे दुवे वाचकवर्गाला मिळाले. आधीसारखे वाचकांना लेखांकडे जावे न लागता, म.ऑ.सो.ने.द्वारे लेखच वाचकांकडे येऊ लागले. प्रतिसाद पाहून, सोपे तंत्रज्ञान पाहून अनेकांचा धीर चेपला व तेही ब्लॉग्स् काढून लेखन करू लागले. आणि तेच लेख म.ऑ.सो.ने. वरही आले. अशाप्रकारे म.ऑ.सो.नेंनी मराठी आंतरजालाची भरभराट सुरू केली! जसजशी म.ऑ.सो.नेंची संख्या वाढेल तसतशी मराठी आंतरजालाची वाढ अविरत चालूच राहील याबाबत आता कुणाचेही दुमत नसेल. (असले तरी वाचकांच्या मताला महत्व देण्या न देण्याचे अधिकार लेखकाधिन आहेत.) आता या म.ऑ.सो.नेंचा जीवनक्रम पाहू -

• सुरूवातीला काही (ध्येयवेडे वगैरे) लोक एकत्र येतात (का, त्यांचे ध्येय काय वगैरे प्रश्नांची उत्तरे पुढे मिळतीलच.)
• द्रुपाल, गमभन वापरून एक सं.स्थळ बनवतात
• या स्थापनकर्त्यांचे मित्र या सं.स्थळाचे सदस्य बनतात
• सावकाशीने इतर लोक सदस्यत्व घेतात आणि हळूहळू हे सं.स्थळ बहरू लागते
• लेखांचा पाऊस पडतो आणि प्रतिसांच्या नद्या वाहू लागतात. या नद्या गढूळ होऊ नयेत आणि धोक्याची पातळी ओलांडू नयेत म्हणून मग प्रशासनाची स्थापना होते. संपादक महोदयांची नेमणूक होते.
• आणि मग स्थळाची भरभराट होते. आणि मराठी आंतरजालाला बहर येतो.

परंतु, मराठी आंतरजालच्या भरभराटीसाठी अत्यावश्यक कच्चा माल म्हणजे दुखावले गेलेले लोक होत. (का, कसे इ.च्या उत्तरासाठी वाचत रहा.) भरभराटीस आलेल्या म.ऑ.सो.ने. मध्ये अशा काही गोष्टी घडतात ज्यातून हा कच्चा माल तयार होतो. अश्याच काही महत्वाच्या कच्च्या मालाच्या कारखान्यांचा आढावा घेऊ.. चर्चासत्रे: ही कच्च्या मालाची भट्टीच आहे. चार माणसे एकत्र आली की चर्चा सुरू होते परंतु, चार मराठी माणसे एकत्र आली की चर्चा कमी आणि भांडणे (वैचारिक मतभेद असे वाचावे) जास्त होतात. चर्चाविषयही फार गहन असतात जसे की, अवांतर प्रतिसाद आणि संपादकांचा हस्तक्षेप, एकमेकांच्या सह्या चोराव्यात की नाही, अमुकअमुक ठिकाणी पुण्याचा उल्लेख का केला आहे, शुद्धलेखन - शाप की वरदान (हस्त*थुन - शाप की वरदान स्टाईल) इ. अशा चर्चांमध्ये वैचारिक मतभेदांपासून वैयक्तिक मतभेद (एकामेकांना उद्देशून शिवीगाळ) होण्याचा फार संभव असतो. आणि मग यातून अनेक लोक दुखावले जातात. मित्रमंडळे अर्थात कंपूबाजी: समविचारी, एकाच ध्येयाने प्रेरित मंडळी एकत्र येऊन कंपू तयार होतो. कंपूंचे वैशिष्ट्य असे की कंपूसदस्यांपैकी कुणाचा लेख आला की ते भरघोस प्रतिसाद पाडतात आणि दुसर्‍या कुणाचा लेख आलतर हा कंपू त्याला पुरता बेजार करून टाकतो. (आठवा - पुरूषोत्तम, फिरोदियाच्या वेळी केलेली कंपूबाजी). एकटा माणूस असेल तर त्याला सारखेसारखे लक्ष्य केले जाते व तो दुखावला जातो. कधीकधी एकमे़कांविरोधी कंपूही तयार होतात. मग या कंपू-कंपुंच्या कंपूबाजी मधून अजून कच्चामाल तयार होतो. प्रतिसादाभिलाषी: दोन-चार वाक्याचे लेख टाकून लोकांना प्रतिसादासाठी आवाहन करणे हा यांचा धंदा. यावरूनच यांची चारचौघांमध्ये टिंगळटवाळी होण्याचा धोका असतो. आणि ते दुखावले जातात. अजब सरकारचा गजब कारभार: तसे पाहिले तर प्रशासनाबद्दल कुणालाही आपुलकी नसते. सं.स्थळांवरील प्रशासनालाही हे लागू होते. एखाद्या तापलेल्या ठिकाणी प्रशासनाचे प्रतिनिधी हस्तक्षेप करतात पण त्याने वातावरण अजून तापते. ज्याच्यावर कारवाई झाली त्याला हा अन्याय वाटतो. दुसर्‍याची बाजू घेतल्यामुळे प्रशासन, स्थळचालक त्या कंपूत सामील असल्याचा संशय येतो आणि पहिला कंपू नाराज होतो. तसेच वर म्हटल्याप्रमाणे विविध प्रकारे दुखावलेले लोक प्रशासनाकडे जाब मागतात. आणि मग वादावादी, कंपूबाजी, आरोप-प्रत्यारोप सुरू होऊन वातावरण चिघळते. तर या अशाप्रकारे दुखावल्या गेलेल्या माणसांपैकी काही स्वाभिमानी (गर्विष्ठ) व बाणेदार (भांडकुदळ) महापुरूष एकत्र येतात आणि एका सं.स्थळाची स्थापना करतात (आठवा - म.ऑ.से.ने.चा जीवनक्रम). जुन्या सं.स्थळाची बदनामी करण्याकरता नवीन स्थळाची स्थापना झाली नाही असे भासवण्यात येते. हळूहळू तेथे इतर सं.स्थळांची बदनामी सुरू होते. नंतर त्याचा जोर कमी होते, पण अधूनमधून अशा चर्चा रंगतात. आणि म.ऑ.से.ने.च्या जीवनक्रमात सांगितल्याप्रमाणे हेही स्थळ बहरू लागते. आणि मराठी आंतरजालाच्या शिरपेचात एक तुरा खोवला जातो! परंतु सुदैवाने म्हणा किंवा दुर्दैवाने म्हणा, बाणेदार व स्वाभिमानी माणसांची कमी नसल्यामुळे अनेक माणसे दुखावली जातात आणि एक नवे सं.स्थळ उदयास येते. हे चक्र चालूच राहते. (मराठी आंतरजालाच्या शिरपेचात तुरेच तुरे!). मुळात लोक येथे का येतात याचा आढावा घेतल्यावर आमच्या हाती काही कारणे लागली. त्यापैकी महत्वाची अशी -

• माणूस हा एक सामाजिक प्राणी असून मराठी माणूस त्याला अपवाद नाही
• स्वतःचे अप्रकाशित टुकार लेखन प्रकाशित करण्यासाठी
• आपण यू.एस. ऑफ ए ला जाऊन आलो ते सांगण्यासाठी
• इतरांच्या लेखनाला जळजळीत प्रतिसाद देऊन वातावरण गढूळ करण्याकरता
• कंपूबाजीसाठी
• स्वत: बहिर्जी नाईंकाचा अवतार असल्याचा साक्षात्कार झाल्यामुळे शत्रूच्या स्थळावर हेरगिरी करण्याकरता
• शत्रूस्थळावर आंतरजालावरील प्रसिद्ध व्यक्तिंच्या नावे फेक आयडीज घेऊन शिवीगाळ करण्याकरता
• फेक आयडी काढून आपणच आपल्या टुकार लेखनावर दाद देणारे प्रतिसाद टाकायला

याशिवाय मराठी साहित्यरसास्वाद वगैरे गौण कारणे आहेत. कारणे काहीही असलीतरी लोक या सं.स्थळांवर अधिकाधिक संख्येने येत आहेत आणि अप्रत्यक्षरित्या मराठी आंतरजाल बहरत आहे. आपापसातल्या भांडणांमुळे निर्माण होणार्‍या म.ऑ.सो.ने.मुळे मराठी आंतरजाल कसे वृद्धिंगत होत आहे ते आपण पाहिले. या व्यतिरिक्तही काही तांत्रि़क लाभ होतात.. जसे की शत्रू अनेक आयडीज काढून तुम्हाला हैराण करताना, तुमच्या सिस्टीमचे फुकटात स्ट्रेस-टेस्टींग होते. (अफलातून कॉस्ट-कटींग! टेस्टींग शत्रूला आऊटसोर्स्ड!). शत्रूच्या भितीमुळे स्थळचालकाला त्यांचे स्थळ तांत्रिकदृष्ट्या अभेद्य ठेवावे लागते. एकच लेख विविध स्थळांवर प्रकाशित होत असल्याने मराठी आंतरजालावर आपोआप लोड-बॅलन्सिंग होते इ. तर या अशा बाणेदार, स्वाभिमानी लोकांमुळे मराठी आंतरजालाची भरभराट होत आहे. म्हणूनच बाणेदार लोकांनी पुढे यायला पाहिजे, यातच मराठी आंतरजालाचा विकास आहे. (इच्छुकांनी पुण्यातील 'बाणेदार मी होणार' या अभ्यासवर्गात दाखल व्हावे.) डिस्क्लेमर २: हा लेख कुणाचा अपमान करण्याच्या हेतूने लिहिला आहे असे जर कुणाला वाटले तर त्याने खुशाल जाऊन नवे सं.स्थळ बनवावे आणि त्यावर शिवीगाळ सुरू करावी. जमल्यास इतरही लेखन करावे. बंडखोर पाहुणा संपादक : शक्तिमान