एका संपन्न आणि आधुनिक विचारांच्या देशातील सुसंस्कृत समजला जाणारा समाज, हा आपल्याच धर्मातील पण वेगळ्या पंथातील लोकांना कितपत हिणवू शकतो? त्यांची कितपत निर्भत्सना करू शकतो? ५ नोव्हेंबर हा दिवस उभ्या इंग्लंडमध्ये गाय फॉक्स डे (Guy Fawkes day) म्हणून साजरा केला जातो. ठिकठिकाणी फटाक्यांची आतषबाजी होते. परंतु, दक्षिण इंग्लंडमधील लूइस (Lewes) ह्या छोट्याश्या गावात मात्र हा दिवस एका आगळ्यावेगळ्या पद्ध्तीने साजरा होतो. केवळ गाय फॉक्सच नव्हे तर, कॅथलीक संप्रदायाचे प्रमुख पोप महाशय यांनाही जितके अवमानित करता येईल तितके केले जाते आणि तेही अत्यंत जल्लोषात! सोळावे शतक हे इंग्लंडमध्ये धार्मिकदृष्ट्या बरेच उलथापालथीचे होते. राजा आठवा हेन्री आणि पोप यांचे बिनसले. त्याने पोपच्या धार्मिक सत्तेची राजसत्तेतील लुडबूड, वर्चस्व मानण्यास नकार दिला. जेव्हा तत्कालीन पोप तिसरे पॉल यांनी त्यास धर्मबहिष्कृत केले तेव्हा त्याने प्रोटेस्टंट चर्च ऑफ इंग्लंड्ची स्थापना करून रोमची धार्मिक सत्ता झुगारून दिली. राजापाठोपाठ प्रजादेखिल हळू हळू प्रोटेस्टंट पंथ स्वीकारू लागली होती पण काही कट्टर कॅथलीक अजूनही समाजात होतेच. गाय फॉक्स हा त्यांपैकीच एक. सन १६०५. गाय फॉक्स आणि त्याच्या अकरा सहकार्‍यांनी एक धाडसी योजना आखली. तत्कालीन राजा पहिला जेम्स हा पार्लमेंटच्या अधिवेशनाचे उद्घाटन करणार होता. त्याचवेळेस स्फोट घडवून जेम्स आणि अन्य उमराव यांना मारण्याचा "गनपावडर प्लॉट" ह्या नावाने ओळखला जाणारा कट मोठ्या साहसीपणाने रचण्यात आला. परंतु, स्फोट घडवण्यापूर्वीच गाय फॉक्स आणि त्याच्या सर्व सहकार्‍यांना पकडण्यात आले. तो दिवस होता ५ नोव्हेंबर १६०५. पुढे त्यांना अत्यंत हाल हाल करून मारण्यात आले. आज चारशे वर्षे उलटून गेली तरी इंग्लंडची (विशेषतः लूइसची) जनता हा दिवस मोठ्या उत्साहाने साजरा करते. २००० साली, जेव्हा पहिल्याने येथे आलो तेव्हा लूइसला जाण्याचा बेत केला होता. माझ्या सहकार्‍यांनी फार गर्दी असते हे कारण देत तो मोडून काढला. पुन्हा योग आला होता २००३ साली पण तेव्हा काही वैयक्तिक कारणांमुळे जाऊ शकलो नव्हतो. त्यानंतर मौका आला तो ह्या वर्षी. इजा, बीजा नंतर तीजा मी सोडणार नव्हतो! ऑफीसातून जरा लवकरच निघालो. येऊ घातलेली एक मीटींग शिताफीने दुसर्‍या दिवसावर ढकलली. लूइसला पोचलो. छोटेसेच गाव. माणसांनी फुलून गेले होते. वैविध्यपूर्ण पोशाख केलेले स्त्री-पुरुष, तरुण-तरुणी हातात जळत्या मशाली घेऊन मिरवणूकीने जात येत होते, बॅन्ड पथके वाजत गाजत होती, गाय फॉक्स आणि पोप ह्यांच्या भल्यामोठ्या प्रतिकृती मिरवणूकीने नेल्या जात होत्या. फटाके फुटत होते आणि हातात बियरचे (नेहेमीपेक्षा दुपटीने महाग) नाहीतर कॉफीचे प्याले घेऊन हजारो लोक फूटपाथवर उभे राहून हा सोहळा पाहत होते. सुमारे चार तास हा मिरवणूकीचा कार्यक्रम चालतो. नंतर त्या प्रतिकृतींना एका मैदानात नेऊन जाळले जाते. ते बघण्यासाठी तिकिट लागते, ते नसल्यामुळे जाळण्याचा कार्यक्रम काही बघता आला नाही. आज ब्रिटीश हा दिवस साजरा करतात त्यात कॅथलीकांना हिणवण्यापेक्षाही परंपरा जपण्याचा भाग मला जास्त वाटतो. आणि ही परंपरा जपली जाण्याबरोबरच एका ऐतिहासिक वारशाचीही जपणूक होते, ही गोष्ट मला जास्त मोलाची वाटते. भारतात काय धर्मसत्ता आणि राजसत्ता यांतील संघर्ष घडला नाही? नक्कीच घडला. किमान दोनदा तरी. एकदा जेव्हा सम्राट अशोकाने बौद्ध धर्म स्वीकारला तेव्हा आणि त्यानंतर जेव्हा बौद्ध धर्म (भारतातून) लयाला जाऊन पुनः वैदिक धर्माची स्थापना झाली तेव्हा. पण यातील एकाही प्रसंगाची आपल्या इतिहासात धडपणे नोंद नाही. त्यावेळी झालेल्या सामाजिक-राजकीय उलथापालथी यांचे चित्रण करणारे खात्रीशीर लिखाण उपलब्ध नाही. "कसा झाला कालचा प्रोग्राम?", ऑफिसात आल्या आल्या कुणीसे विचारले. "अमेझिंग", मी उत्तरलो. "वाटलच. प्रचंड गर्दी आणि फटाके..." "नाही. त्यापेक्षा कित्येक पटीने जास्त गर्दी आणि कानठळ्या बसवणारे फटाके मी भारतात अनुभवले आहेत." "मग अमेझिंग काय?" "थंडीत आणि क्वचित पावसात फूटपाथवर उभे राहून बीयर पिण्याचे थ्रिल!" एक हास्याची लकेर उमटली. मी मुकाट्याने माझ्या टेबलपाशी आलो. काय सांगणार त्यांना मला काय अमेझिंग वाटले ते! धर्म-राज सत्तेतील संघर्ष हे झाले केवळ एक उदाहरण. कुठल्या ऐतिहासिक साधनाची आपण काळजीपूर्वक जोपासना केलीय? धार्मिक अभिनिवेशाच्या दृष्टीने नव्हे तर, ऐतिहासिक वारशाच्या जपणूकीविषयीच्या ह्या निरीच्छीने थोडी निराशा येते. तसा इंग्लंडमधीलो मुक्काम नेहेमीच मन विषण्ण करतो तो याच मुळे. आपला इतिहास हा आपणच जपायचा असतो.