ग्रामीणांचा आहार

कोकणात असला काही खात नाहीत , आमच्या पश्चिम महाराष्ट्रात ज्वारीची भाकरी खातात. वरचे वर्णन कुठले आहे ?

*उत्तराची अजिबात अपेक्षा नाही

छान लेख.

आमीर खान रोज नाचणीची भाकरी खातो, असे त्याने कुठल्या तरी मुलाखतीत सांगितले होते.

ज्याला तुम्ही कदान्न म्हटले तो सध्या हूच्चभ्रू लोकांचा तब्ब्येत सुधारण्यासाठी आहार आहे. प्रत्येक प्रदेशात जे नैसर्गिक पीक आहे तेच तिथल्या लोकांसाठी योग्य असते. म्हणून "कोकण्ये भात बोकण्ये" म्हण प्रसिद्ध आहे. ५०/६० वर्षापूर्वी कोकणात पोळी/चपाती रोजच्या जेवणात नव्हती. कारण कोकणात गहू पिकत नाही आणि तेव्हा मुबलक मिळतही नसे.

लेख आवडला!
मलाही पहिल्यांदा विशेष वाटले होते माझ्या मित्राकडून ऐकून की, बाजरीची भाकर फक्त थंडीतच खावी! मनात म्हटलं, च्यामारी, असलं जर्नल नॉलेज आपल्याला कस काय नसतंय? अजून एक, आमच्या गावाकडे हुलगे खूप पिकतात आणि नेहमी जेवणातही असायचे. आता त्याच प्रमाण कमी झालंय आणि शहरात तर हुलगे कित्येक जणांना माहीतही नसतात.

Sandy

प्रत्येक भागातले खाद्य पदार्थ जतन झाले पाहिजेत. हाच निसर्गाचा ठेवा आहे.

आज काल रुजुता दिवेकर ट्रेंड असल्याने स्थानिक पदार्थांना पुन्हा अच्छे दिन येत आहेत.

वैद्यकीय शास्त्राप्रमाणे भारतात जे जे पारंपरिक पदार्थ ज्या ज्या प्रदेशात आणि ऋतू मध्ये खाल्ले जातात ते अतिशय पौष्टिक आहेत. उदा पंजाब मध्ये गव्हाची रोटी आणि छोले/राजमा, दक्षिण भारतात सांबार भात किंवा महाराष्ट्रातील वरण भात इ.
पश्चिम महाराष्ट्रात अगदी गरीब धनगर लोक खात असलेला आहार म्हणजे शेळी/ बकरीच्या दुधात कुस्करलेली बाजरीची भाकरी हा अतिशय पौष्टिक आहे.
१०० ग्राम बाजरी मध्ये प्रथिने (११ ग्राम ) (लोह ३ mg) मँगनीज खनिजे आणि तंतुमय पदार्थ मोठ्या प्रमाणावर असतात. बाजरीच्या प्रथिनामध्ये १३ अत्यावश्यक अमिनो अम्ले असल्यामुळे त्याच्या प्रथिनांचा दर्जा (प्राणिजन्य प्रथिनांसारखा) उच्च आहे.
१६ ते २० रुपये किलोने मिळणारे हे धान्य स्वस्त सुद्धा आहे.
बाजरी हे धान्य गहू ज्वारी किंवा तांदुळापेक्षा पौष्टिक आहे आणि पोटाचे आजार असणाऱ्या (ग्लूटेन एंटेरोपॅथी किंवा इरिटेबल बॉवेल सिंड्रोम)सारख्या लोकांना ते जास्त सोयीस्कर/ आरोग्यदायक आहे.
ते अतिशय कमी पाण्यावर/ कोरडवाहू जमिनीवर येणारे पीक आहे. महाराष्ट्र गुजरात आणि राजस्थान येथे येणारे हे पीक स्थानिक लोकांच्या आहारासाठी अतिशय उपयुक्त आणि स्वस्त असा घटक आहे. बाजरीचा चारा हा गुरांना सुद्धा अतिशय पौष्टिक आहे.
दुर्दैवाने पाश्चात्य आहार विहाराचे आकर्षण असणारे आपण आता सकस आहार ऐवजी चावायला आणि गिळायला सोपा ( पण आरोग्याच्या दृष्टीने तितका गुणकारी नसलेला) आहार घ्यायला लागलो आहोत.
हर हर न हिंदू : न यवन किंवा
we are neither forward
nor backward
we are just awkward
अशी परिस्थिती झाली आहे.

आमच्या रायगड जिल्ह्यात तांदुळ पिकतो त्यामुळे पूर्वीपासूनच तांदळाच्या भाकर्‍या घरोघरी असायच्या. आमच्याघरीही पिकायचा तांदुळ. त्यात जया तांदुळाची जात होती ती भाकरीसाठी वापरायचे. भाताच्या तांदळाचे नाव आता आठवत नाही. त्याही आधी लाल तांदुळ ज्याला आम्ही राता म्हणायचो आणि पटणीही म्हणतात तो पिकायचा. हा तांदुळ गोड असायचा चविला. भातही गोड लागायचा आणि भाकरी चविष्ट आणि नाचणीच्या भाकरीसारखी लाल. नंतर हळू हळू घरा घरात चपात्या व्हायला कधी सुरुवात झाली ते कळल नाही. पण मांसाहारी जेवणात आम्ही भाकरीलाच प्राधान्य देतो. पूर्वी गरजा होत्या आता जीभेचे चोचले झाले आहेत दुसरे काय.

कोणत्या काळातले हे वर्णन आहे ?

गहूक्रांतीची विषवल्ली हा योगेंद्र यादवांचा लोकसत्तामधील लेख यानिमित्ताने वाचनीय ठरावा

आम्ही सवय लावतोय स्वतःला. मी रोज चपाती आणि ज्वारी-बाजरी-नाचणी भाकरी दोन्ही रोज बनवते. एक होत की सकाळी केलेली भाकरी संध्याकाळी थोडी कडक होते. पण चालत तेवढ. मुलिंनाही आवडायला लागलेय आता भाकरी. एकत्र कुटुंब असल्याने ज्यांना चपाती लागतेच त्यांच्यासाठी करावीच लागते.

बाजरीची भाकरी आणि शक्य असल्यास पांढरा ताज्या लोण्याचा गोळा. सर्वात उत्कृष्ट प्रकार.

सोबत भोगीची भाजी, मटण रस्सा, भरीत, खरडा, ठेचा, गूळ खडा असं काहीतरी.

कोकणात गहू, ज्वारी, बाजरी ही धान्ये अगदी रेशनची दुकाने (संदर्भ : पीएल ४८०) सामान्य होईपर्यंत (बहुतेक १९६०च्या दशकामध्ये केव्हातरी) असलीच तर अत्यंत विरळ होती. घराघरात तर ही धान्ये अजिबात वापरली जात नव्हती. फारतर, पाहुणे म्हणून गेल्यावर, मुंबईत देशभरातील सर्व राज्यांतील लोक राहत असल्याने तेथे ही धान्ये कधीमधी दिसायची. मी तर पहिल्यांदा ज्वारी-बाजरी, खानदेशात एका लग्नाला गेलो होतो तेव्हा १९६३-६४ मध्ये केव्हातरी, पाहिली व खाल्ली होती.

कोकणात न्याहारी, दुपारचे जेवण आणि रात्रीचे जेवण यांत सर्वच जेवणांतच नव्हे तर मधल्या वेळेच्या खाण्यात (पोहे, चिवडा, इ) तांदळाचेच पदार्थ असत. भात (कोलम, आंबेमोहोर, इ) व भाकरी (जाडा, राता, इ) साठी तांदुळांचे वेगवेगळे प्रकार वापरले जातात. शेतावर काम करणार्‍यांसाठी खास जाडसर असलेला व पचायला जरा जड असलेल्या तांदुळाचा भात बनवला जाई... कोलमचा भात सहज पचून कामकर्‍यांना दोन तासात परत भूक लागे, त्यामुळे ते लोक कोलमच्या भाताला नकार देत !

तांदळापासून बनणारे शाकाहारी आणि मांसाहारी (मटण/कोंबडी/मासे) भाताचे असंख्य (कमीत कमी १०-१२ तरी) प्रकार लहाणपणी सणसमारंभांनुरूप खाल्लेले आठवतात. शिवाय तांदळाचे (थंड पाण्यातली आणि उकडीची) भाकरी, घावण, आंबोळ्या, मोदक, कानवले, इत्यादी अनेक प्रकार असत.

त्याशिवाय, वर्षभरासाठी लागणारी तांदाळाचे/पोह्यांचे पापड, फेण्या, कुरडया, इत्यादी उपान्ने दर मे महिन्यांत घरातल्या आणि आजूबाजूच्या स्त्रिया एकमेकाला सहकारी तत्वावर मदत करून बनवत असत... आम्ही छोटी मंडळी त्यात पीठ कुटणे, वाळत टाकलेल्या मालाची राखण करणे आणि जमेल तशी इतर धमाल करणे, हे करत मदत/अडथळा करत असू !

अवांतर : बाजरीची भाकरी मला आवडते, पण तिला पश्चिम महाराष्ट्र अथवा विशेषतः कोकणाचे मुख्यान्न म्हणणे हे चूक आहे ! :)