गेली काही वर्ष यासुकुनी श्राईन[समाधी/स्मारक??] हे नाव बातम्यात अधुनमधुन कानावर यायचे, की चीन सरकारने [द. कोरीया, उ. कोरीया देखील] जपानी पंतप्रधान यांनी यासुकुनी श्राईनला भेट दिली म्हणुन कडकडीत निषेध नोंदवला. तेव्हापासुन मला हा यासुकुनी स्मारक नक्की काय प्रकार आहे हे जाणुन घ्यायचे होते. काही मित्रांकडून तसेच आंतरजालावर माहीती मिळाली. त्यात हा दुवा विशेष उल्लेखनीय. हे स्मारक १८६९ मधे [दुसर्‍या महायुद्धाच्या बरेच आधी] आजवर जपानमधे घडलेल्या [विशेषता मेजी रेव्होल्युशन] युद्धातील सर्व सैनिकांना मानवंदना देण्यासाठी बनवले गेले होते. विजयी तसेच पराभुत जपानी सैनिकांच्या आत्म्यांना मान देण्यासाठी. पण सध्या दुसर्‍या महायुद्धातील संबधीत घटनांमुळे जास्त चर्चेत. चीन व जपान यांच्यातील युद्ध जे आपण दुसरे महायुद्धाचा भाग म्हणुन जाणतो, दोन्ही देशातील संबधातील एक मोठा भाग आहे. दुसर्‍या महायुद्धात जपानने आशीयायी देशात आक्रमण करुन बरेच अत्याचार केले होते. ज्याला आपण दुसरे महायुद्ध म्हणतो त्याला जपानी "ग्रेटर इस्ट एशियन वॉर" म्हणतात. ह्या स्मारकात मला अश्या काही गोष्टी आढळल्या ज्या जरा खटकतात. खटकल्या याकरता म्हणत आहे की जर्मनीमधे दुसर्‍या महायुद्धाच्या बर्‍याच कटू आठवणी जाणीवपुर्वक नष्ट करण्यात आल्या आहेत व ज्या आहेत तिथे व तसेच एकंदर जर्मन समाजात आपल्या देशाने काहीतरी भयंकर केले आहे अशी एक अपराधी भावना आढळली. [अर्थात तिथे देखील निओनात्सी चळवळ आहे पण एकंदर त्यांना जनसामान्यांचा पाठींबा नाही.] गेल्या महिन्यात टोकीयोला गेलो असता यासुकुनी स्मारकाला भेट दिली. तेथील काही चित्रे. यासुकुनी श्राईन प्रवेशकमान यासुकुनी श्राईन जपानच्या अधिपत्याखालील भुभाग. इतिहासाचा हा भाग पुस्तकात, एखाद्या संग्रहालयात असणे समजु शकते पण अशी दृश्य आठवण जी त्या अधिपत्याखालील देशातील लोकांना एक वेगळी भावना दुखवु शकते असे काहीसे सार्वजनीक जागी असावे का? डॉ. राधाबिनोद पाल. हे चित्र विकीपिडियाहुन साभार हे दुसर्‍या महायुद्धात जपानी युद्धकैद्यांवर चालवल्या गेलेल्या खटल्यात भारतातर्फे एक ज्युरी होते. पाहील्यावर आधी जरा आश्चर्य, कुतुहल तसेच एका भारतीयाचा फोटो पाहून बरे वाटले पण तिथे उपलब्ध असलेली माहीती वाचता, जरा विचीत्र वाटले. एक परिच्छेद जसाच्या तसा उतरवत आहे. Dr. Pal detected that the tribunal, commonly known as the Tokyo Trial, was none other than formalized vengeance sought with arrogance by the victorious Allied Powers upon a defeated Japan. He attested that the prosecution instigated by the Allies was replete with misconceptions of the facts, being therefore groundless. Consequently, he submitted a voluminous separate opinion recommending that each and every one of the accused be found not guilty of each and every one of the charges in the indictment. युद्धास जबाबदार जपानी लष्करी अधिकार्‍यांना सोडणे तितके पटत नाही. :-) असो. जपानी लोकांना त्यांच्याबद्दल आदर असणे समजु शकतो. तिथे एक संग्रहालय देखील आहे परंतु वेळेअभावी बघु शकलो नाही. तरी तळमजल्यावर असलेले हे काही फोटो. एक विमान, दोन तोफा, एक रेल्वे इंजीन आहे. युद्धात कसे अतुलनीय शौर्य दाखवले असा सुर आहे परंतु खरे तर हे सरळ सरळ आक्रमण होते. जे इंजीन इथे दिमाखात उभे आहे त्या थाई-बर्मा रेलरोड मधे वापरले होते [ब्रीज ऑन रिव्हर क्वॉय आठवा] तो रेलरोड बांधताना जवळजवळ लाख युद्धकैदी व दोन लाख स्थानीक लोकं गुलाम म्हणुन वापरली होती व त्यातील बहुसंख्य [९० हजार स्थानीक व १६ हजार युद्धकैदी] तेथेच मरण पावली होती. तरी एकंदर उल्लेख महान युद्ध व अतुलनीय पराक्रम असा आहे. जणु फार वाईट असे काही घडले नाही. इतक्या मोठ्या अत्याचाराचे वर्णन तिथे नसल्याचे आश्चर्य वाटले.


असो त्याच बरोबर हे देखील नमुद करु इच्छीतो की मला जपान अतिशय आवडला. सामान्य जपानी माणुस अतिशय चांगल्या मनाचा, कष्टाळू, मदतीला तयार, हसतमुख आहे. यासुकुनी श्राईन प्रकरणावरुन जपानला नावे ठेवण्यासाठी लेख लिहला नाही तर जर जर्मनीमधे दुसर्‍या महायुद्धाच्या आठवणींबद्दल आढळलेला एक सुर इथे जरा वेगळाच वाटला असे वाटले म्हणुन लिहले आहे. जे काही दुवे दिले आहेत त्यात यासुकुनी श्राईन बद्दल, तिथल्या वादासंबधी चांगली माहीती दिली आहे त्यामुळे इतिहासाच्या जाणकारांनी तिथे वाचावे. मी इथे माझे मत, अनुभव मांडला आहे. मराठी मधुन यासुकूनी श्राईनची सखोल माहीती वाचायला आलेल्या वाचकांची निराशा झाल्यास मी दिलगीरी व्यक्त करतो. ते दुवे वाचुन कळेल ते सगळे मराठीत टंकायला बराच कालावधी लागेल. :-)