=================================================================== ऊड ऊड रे प्लोव्हू... ३०,००० किमीची फेरी मारून येऊ ! : ०१ : प्लोव्हरची महाभरारी...                                ०२ : महाभरार्‍यांबद्दल थोडेसे... ०३ : प्रवासी पक्षांची दिशादर्शक प्रणाली...                ०४ : डोळे हे चुंबकीय गडे !... ०५ : बगळ्यांची माळ फुले अजुनि अंबरात...             ०६ : चिमुकल्या साँगबर्डचे नाव छोटे, लक्षण मोठे... =================================================================== प्लोव्हर हा पक्ष्यांच्या subfamily Charadriinae मधील एक मध्यम आकाराचा पक्षी आहे. याच्या सुमारे ६६ जाती ओळखल्या गेल्या आहेत आणि त्याच्या subfamily, Vanellinae मधे अजून २० जाती आहेत. धृवप्रदेश आणि सहारा वाळवंट सोडता जगभरच्या समुद्रकिनार्‍यांवरच्या विस्तृत परिसरांवर हा पक्षी आढळतो. मध्यम लांबीचे पाय, तोकडी मान, काळा-तपकिरी रंग, पांढरे पोट आणि छातीवर जाडसर काळा किंवा तपकिरी पट्टा असलेला हा पक्षी तसा फारसा आकर्षक नाही. तरीसुद्धा या पक्षांपैकी एकाच्या केलेल्या अभ्यासात त्याने केलेला जवळ जवळ सलग ३०,००० किमी चा फेरफटका पुढे आला आणि ती सफर पक्षीनिरिक्षणशास्त्रात एक मैलाचा दगड ठरली. या प्रवासी पक्षाचे नाव आहे "विलसन्स प्लोव्हर क्रमांक ९७" किंवा थोडक्यात "क्रमांक ९७".

क्रमांक ९७ आणि त्याचा जगप्रसिद्ध प्रवास

१९ जून २०१४ रोजी वॉली उर्फ विल्सन जॉनसन नावाच्या जीवशास्त्रज्ञाने (बायालॉजीस्ट) अलास्कामधिल नोम या ठिकाणी एक पॅसिफिक गोल्डन प्लोव्हर जातीचा नर पकडला. वॉलीने जीवशास्त्रिय निरिक्षण (वजन, लांबी, इ) केल्यावर त्याच्यावर एक छोटा सॅटेलाईट ट्रान्समीटर बसवला आणि त्याला मुक्त केले. त्या ट्रान्समीटरचा क्रमांक ९७ होता, त्यावरून वॉलीने पक्षाचे "नंबर ९७" असे नामकरण केले. अश्या तर्‍हेने "नंबर ९७" चा नकळत एका ऐतिहासिक प्रकल्पात समावेश झाला. .

क्रमांक ९७ बरोबर वॉली जॉनसन

.

क्रमांक ९७ : त्याच्या उजव्या पायावर पांढर्‍या निशाणीसह जिओलोकेटर (geolocator) हे उपग्रहांच्या सहाय्याने जागा नक्की करणारे उपकरण चिकटवले आहे, तर स्थानिक पक्षिनिरिक्षकांना डोळ्याने त्याची ओळख पटावी यासाठी डाव्या पायावर तांबडी पट्टी बांधली आहे. उपकरण व खुणा अत्यंत कमी वजनाच्या असून त्यांचा पक्षाच्या हालचालीवर अजिबात ताण पडत नाही.

. सप्टेंबर उजाडेपर्यंत नंबर ९७ नोम येथेच राहिला. या काळात त्याने आपल्या साथीदारीणीला त्यांच्या पिल्लांची काळजी घेण्यासाठी सोबत केली. सप्टेंबरमधे २०१४ मधे दक्षिणेकडे भरारी घेऊन तो अलास्कामधील युकॉन-कुशेक्विम त्रिभूज प्रदेशात (Yukon-Kuskokwim Delta) उतरला. इथे त्याला उत्तर/दक्षिण अमेरिका, आशिया आणि ओशियानियाच्या समुद्रकिर्‍यांवर स्थलांतर करणारे हजारो साथिदार मिळाले. १५ सप्टेंबर २०१४ ला क्रमांक ९७ ने हवाई बेटांच्या दिशेने भरारी घेतली आणि त्या द्विपसमुहावर येईपर्यंत जवळजवळ सरळ रेषेत उड्डाण केले. त्यानंतर त्याने, बहुतेक एका वादळाला टाळण्यासाठी, आपली भरारी जराशी पश्चिमेला वळवली. नंतर उथळ कंसाच्या (shallow arc) आकाराचा मार्ग पकडून तो २३ सप्टेंबरला २०१४ ला जपानच्या ओकिनावा बेटावर पोहोचला. ही ८,८०० किलोमीटरची महाभरारी त्याने एकही थांबा न घेता आठ दिवसात पूर्ण केली ! नंतरचे २६ दिवस क्रमांक ९७ ओकिनावामधेच तळ ठोकून होता. तेथून निघून तो २८ ऑक्टोबर २०१४ रोजी इंडोनेशियातिल सुलावेसी नावाच्या बेटावर पोहोचला. तेथे त्याने आपली हद्द प्रस्थापित करून भातशेतीतील किटकांवर मनसोक्त ताव मारला. हाडाचा प्रवासी असलेल्या क्रमांक ९७ ला एका जागी फार काळ राहणे मानवणारे नव्हते. ३ एप्रिल २०१५ ला त्याने हाँग काँगच्या दिशेने प्रयाण केले. तिथून पुढे शांघाईचा काही दिवस पाहुणचार घेऊन त्याने पूर्वेच्या दिशेने उड्डाण करत पीतसमुद्र आणि कोरियाच्या द्विपकल्पावरून उडत चीनचा उत्तरपूर्व भाग गाठला व तेथे १० दिवस वस्ती केली. तेथून शेवटची भरारी घेऊन त्याने ३१ मे २०१५ ला रात्री ९ वाजता परत नोम गाठले... आणि पुढची पिढी तयार करण्यासाठी वेळेवर सज्ज झाला ! सप्टेंबर २०१४ ते मे २०१५ या नऊ महिन्यांच्या प्रवासात त्याने नक्कीच २७,००० किमीपेक्षा जास्त आणि सर्वसाधारण अंदाजाप्रमाणे जवळ जवळ ३०,००० किमी अंतराचा प्रवास पूर्ण केला होता !

प्लोव्हर नंबर ९७ चा प्रवासमार्ग

. या पक्षांचा गेली ४० वर्षे अभ्यास करणारा जॉन्सनही या प्रकल्पातून मिळणार्‍या माहितीने थक्क झाला. त्याच्या मते, "हा प्रवासमार्ग मला पूवी माहित नव्हता. क्रमांक ९७ ने जे केले (इतका मोठा प्रवास) तेच अनेक प्लोव्हर दरवर्षी करत असण्याची शक्यता आहे. यामुळेच या प्रकल्पाचे निष्कर्श जास्त आश्चर्यकारक आहेत." गेल्या काही वर्षांत जिओलोकेटर (geolocator) सारख्या अत्यानुधिक प्रणाल्या उपलब्ध झाल्यानेच केवळ शास्त्रज्ञांना अश्या पिटुकल्या पक्षांच्या प्रचंड भ्रमणताकदीची कल्पना येऊ लागली आहे ! याची मानवी करामतीशी तुलना करायची झाली तर... १९८६ साली Rutan Model 76 Voyager या विमानाने उड्डाणकालात एकदाही इंधन न भरता नऊ दिवसांत ४२,२०० किमी अंतर कापून जगप्रदक्षिणा पूर्ण केली होती. मात्र असे मानवी प्रकल्प पार पाडतांना त्यांच्या नियोजनांत आणि अंमलबजावणीत जगभरच्या व्यक्ती व संस्थांचे प्रचंड श्रम-वेळ-धन खर्च होतात. या पार्श्वभूमीवर, या पिटुकल्या पक्षाने कोणतेही बाह्य मदत अथवा कृत्रिम साधन न वापरता केलेले ३०,००० किमी चे उड्डाण उठून दिसते यात संशय नाही ! या पृथ्वीवरच्या प्राणीजगतात आधुनिक मानवाचे आगमन सर्वात शेवटचे. भूमीवर आपला अधिकार रेखीत करून तिच्यासाठी झगडणारा मानव हा काही पहिला प्राणी नाही. पण, आपल्या गरजेपेक्षा जास्त हाव ठेवून आपल्या हातात अपरिमित जमीन ठेवण्याची आस बाळगणे आणि त्यासाठी साम, दाम, दंड, भेद व हिंसेच्या कोणत्याही थराला जाणे या बाबतींत मानवाशी स्पर्धा करेल असा कोणी प्राणी ना झाला, ना होण्याची शक्यता आहे. या पार्श्वभूमीवर, पक्षांचे हे असे 'सर्व जग आपल्या बापाची जागीर' असल्यासारखे मुक्त भरारणे, भटकंतीचा छंद असलेल्या माझ्या मनाचा कोणतातरी एक हळवा कोपरा स्पर्शून त्याला हुळहुळता करून जाते. या विषयावरचे वाचन, मनन करताना माझ्या मनात माझे एक आवडते गीत सतत घुमत राहते...

(युट्युबवरून साभार)

दुर्दैवाने समुद्रकिनारी पक्षांची संख्या दिवसे दिवस धोक्यात येत आहे आणि काही तर नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. त्यांचे शत्रू आपल्या सगळ्यांच्या नेहमीच्या ओळखीचेच आहेत... पक्षांच्या नेहमीच्या वाटेवरच्या जमिनीवर होणारे मानवी आक्रमण, पर्यावरणाचा र्‍हास व त्यामुळे कीटकांची कमी होणारी संख्या. यामुळे पक्षांच्या प्रवासातले थांबे व त्यांचे अन्न नष्ट होऊन प्रवासात अडथळे निर्माण होतात. त्यामुळे हे प्रवासी पक्षांचे पुढे काय होईल हा यक्षप्रश्न शास्त्रज्ञांना भेडसावित आहे. मर्यादीत नैसर्गिक शरीरसाधने वापरून छोटे छोटे प्रवासी पक्षी मोठमोठी अंतरे काटतात. यामागची शास्त्रिय कारणे शोधून काढण्यावर शास्त्रज्ञांनी लक्ष केंद्रीत केले आहे... आणि मानवाच्या मर्यादांची क्षितीजे विस्तारायला त्या ज्ञानाचा कसा उपयोग होईल, यावरही ! त्यावर आपण पुढच्या भागांत विचार करु. (क्रमश : ) =================================================================== संदर्भ : १. https://en.wikipedia.org/wiki/Plover २. https://www.allaboutbirds.org/guide/Wilsons_Plover/id ३. https://cosmosmagazine.com/life-sciences/epic-journeys-plover =================================================================== उड उड रे प्लोव्हू... ३०,००० किमीची फेरी मारून येऊ ! : ०१ : प्लोव्हरची महाभरारी...                               ०२ : महाभरार्‍यांबद्दल थोडेसे... ०३ : प्रवासी पक्षांची दिशादर्शक प्रणाली...                ०४ : डोळे हे चुंबकीय गडे !... ०५ : बगळ्यांची माळ फुले अजुनि अंबरात...             ०६ : चिमुकल्या साँगबर्डचे नाव छोटे, लक्षण मोठे... ===================================================================

लेखमालेतील सर्व फोटो लेखाखाली दिलेल्या यादीत उर्धृत केलेल्या जालावरील संदर्भलेखांतून किंवा इतर जालस्त्रोतांवरून घेतलेले आहेत.

===================================================================