यमन

यमन रागावर आधारित अनेक हिंदी मराठी गाणीही आहेत (चित्रपट आणि भावगीते) इथले जाणकार लोक तुम्हाला आणखी माहिती देतील.

यमन रागात मध्यम तीव्र असल्याने ( तीव्र याचा अर्थ नेहमीच्या मध्यमापेक्शा थोड्या वरच्या फ्रिक्वेन्सी ची नोट. ) याचा गान समय संध्यासमय हा आहे. ( जब दीप जले आना जब शाम ढले आना असे आपण यमन रागाला म्हणतो).यमन रागात बाकी सर्व स्वर हे शुद्ध आहेत. हा राग जनसामान्याना अपील होणारा आहे ( भैरवी प्रमाणेच) अत: मराठी हिंदी सर्व संगीतकारानी कधी ना कधीतरी या सुरावटीचा वापर आपल्या संगीतात केला आहे.
उदाहरणे म्हणून खालील ओळी पहा ही गीते गुणगुणा व यमन रागाच्या प्रेमात बुडा !

शंकर जयकिशन- पान खाए सैय्या हमारो, मै तेरे प्यार का बीमार हुं,
ओ पी नय्यर्- आपकी हसीन रुख पे , सवेरे का सूरज तुम्हारे लिये है , फिर मिलोगी कभी एस बातका वादा कर लो
दत्ताराम- आंसू भरी है य जीवनकी राहे
जी एस कोहली- ये रंगीन महफिल, अगर मै पूछू जबाव दोगी
कल्याणजी आनंदजी- चंदनसा बदन
लक्ष्मीप्यारे - तुम गगनके चंद्रमा हो
रोशन- दिल जो भी कहेगा, निगाहे मिलानेको जी चाहता है
नौशाद- ऐ हुस्न तुझे जागले ये इश्क जगा ले, दिले बेताब तुझे सीनेसे लगाना होगा
सुधीर फडके - लौ लगाती प्रीत गाती. दैव जात दुखे भरता ,धुंदी कळयाना
वसंत पवार- बहरूनी ये अणु अणु , एकवार पंखावरूनी
नाट्यगीते- नयने लाजवित., देवा घरचे ज्ञात कुणाला, कशी केलीस माझी दैना -
एस एन त्रिपाठी- सप्त सुरन र तीन ग्राम नादब्रह्म एक नाम
वसंत प्रभू- जिथे सागरा धरणी मिळते,
ई ई ई

जातां है तू कंहाँ...रे बाबा...जांतां है तू कंहाँ??? -येस बॉस

तूम दिल की धडकन में...रेहेते हो...रेहेते हो...--धडकन

शास्त्रीय संगीताची ओळख करून घ्यायला आवडेल...इतर रागांवर सुद्धा लिखाण येऊद्यात!

तात्या या बाबतीत योग्य आणि अधिकृत माहिती देऊ शकेल.

बाकी चेतन च्या तैलबुद्धीचे कौतुक करावे तितके थोडेच आहे. दोन जण बुद्धिबळ खेळत असावेत आणि तिसर्‍या त्रयस्थ व्यक्तिने फक्त पाहता पाहता बुद्धिबळाचे सर्व नियम समजावुन घ्यावेत असा प्रकार झालेला दिसतो. क्या बात है?

सुधीर फडके यांनी शेकडो मराठी आणि हिंदी गाण्यांना चाली दिल्या आहेत. त्यासाठी त्यांनी सगळ्यात जास्त वापरलेला राग यमन आहे असे वाटते.

अत्यंत प्रचंड मोठी व्याप्ती असलेला यमन. अजून तरी एवढंच कळतं की हा राग खूप मोठा आहे. मला त्याची व्याप्ती लक्षात यायला आण्खी काही वर्ष तरी नक्कीच जावी लागतील.
राग आवडत जाण्याचा तुमचा प्रवास छान वाटला. अशाच प्रवासाचं वर्णन असलेला हा दुवा.
https://amritvarshini.blogspot.com/2008/06/dedicated-listening.html
शास्त्रीय संगीतातील प्रत्येक राग अतिसुंदर आहे. एखादा राग आवडत व भावत नसेल तर अजून त्याचं सौंदर्य आपल्याला सापडलं नाही असं मी स्वतःला समजावतो आणि ते खरेच असते. अनेक वेळा सुरुवातीला न आवडणारे राग नंतर गळ्यातला ताईत बनावे असे झाले आहेत. रागांच्या आवडीत कालावकाशाने बदल होत जातो. तसेच सुरुवातीला फक्त द्रुत बंदिशी छान वाटतात. नंतर धिम्या गतीने गायला जाणारा खयालही आवडायला लागतो. खयालानंतर विस्तार कसा कसा केला आहे ते उमजू लागते. मग विविध घराण्यांमधे तो कसा गायला जातो हे अभ्यासावेसे वाटते. असे हे न संपणारे प्रचंड आनंददायी चक्र आहे. एखाद्या कार्यक्रमात राग गाऊन दाखवण्या पेक्षा, रागाची ओळख नसतानाही सुरावट ऐकणे नंतर रागाची ओळख होणे, गुरुमुखातून तो राग शिकणे व त्याची व्याप्ती समजणे व नंतर आपल्याच कंठातून त्या सुरावटी काढता येणे हा प्रवासच खूप सुखकारक आहे असे वाटते.

कशी तुज समजाऊ सांग? का भामिनी उगिच राग? अभिषेकी बुवा.. ---^---

'रंजिशे सही' गाण्यापूर्वी मेहदी हसनसाहेब त्याला प्रेमाने 'येमेन' म्हणत.
रोशन या थोर संगीतकाराची 'यमन' वर मास्टरी होती.

https://www.parrikar.org/hindustani/kalyan/
https://www.parrikar.org/hindustani/kalyan-page2/

तुमच्या शोधक वृत्तीबद्दल दाद द्यावीशी वाटते.
असेच ऐकत रहा. सुरुवात लोकप्रिय रागांपासून करा असे सुचवेन.
उदा. यमन, दुर्गा, भूप, शुद्ध कल्याण, मालकंस, हंसध्वनी वगैरे.
त्या त्या रागात बांधलेली गाणी ऐकलीत की त्या रागाचं संपूर्ण शास्त्रीय पद्धतीनं केलेलं सादरीकरणही ऐकण्यात रुचि वाटू लागेल.

चेतनः प्रतिसादांमधून बरंच काही शिकायला मिळतं आहे, म्हणून धाग्याबद्दल धन्यवाद!
( याच विषयावर मी 'रूळावरून गाडी सांधे बदलून जाते तेंव्हा' हा मी इथेच पूर्वी लिहिलेला लेख आठवला, तो ऊर्ध्वश्रेणीकरणानंतर दिसत नाही.)

रागदारीविषयीच्या महितीला वाहिलेलं एक चांगलं संस्थळ म्हणजे: https://www.asavari.org/ragamala.html
इथेच रागांवर आधारित हिंदी चित्रपट संगीताचीही माहिती आहे.

आणखी एक चांगलं संस्थळ म्हणजे चंद्रकांता.कॉम

मला रागदारीतलं काहीच कळत नाही. तेंव्हा "यमन/ कल्याण / यमन-कल्याण" या विषयीच्या वादाविषयी या संस्थळावर जे म्हंटलं आहे ते चूक की बरोबर ते इथले जाणकार सांगतीलच: " For a long time there has been a running debate concerning the difference or equivalence of Yaman, Kalyan and Yaman- Kalyan. Such arguments are often acrimonious and invariably dependent upon arcane elements of the structure of the rag. If the vidwaans of Indian music are unable to reach a consensus as to whether these are distinct rags or not, then the filmwalas with their freer interpretations cannot be held responsible for maintaining any distinction."

यमन/यमन-कल्याण रागावर (वेगळे असतील तर 'रागांवर') आधारित हिंदी गाणी इथे आहेतः

एक सुधारणा :

आरोह आणि अवरोहा मध्ये मध्यम म्हणजे 'म' तीव्र असतो त्यामुळे 'म' च्या खाली एक टिंब असता

यमन ऐकायचा असेल तर पुरुष गायकांमध्ये पंडित भीमसेन जोशी, उस्ताद रशीद खान किंवा पंडित राजन-साजन मिश्र यांचा ऐकावा
गायीकानमध्ये विणा सहस्रबुद्धे, परवीन सुलताना यांचा ऐकावा

यमन रागातल मला सगळ्यात जास्त आवडलेल गाणं म्हणजे 'भय इथले संपत नाही...'

१२ सुरांच्या अस्तित्वामुळे यमनात कुठलीही भावना वर्ज्य, अनवट वाटत नाही. कुणीतरी म्हटलंच आहे...'यमन' नही " ये 'मन' है!"

यमन् चे काहि अत्त्युच्च नमुने...

https://www.youtube.com/watch?v=90uwFmYDRfU

https://www.youtube.com/watch?v=y5Vf1S3tPsE&feature=relmfu&noredirect=1 (हे पहिली लिंक आहे..पुढच्या लिंक्स बाजूला दिसतीलच)

https://www.youtube.com/watch?v=uWPFHYvGav4&feature=related

नुसतं ऐकून येवढा शोध घेत राग समजावून घेण्याच्या प्रयत्नाला हॅट्स ऑफ!!

सुरेख माहिती.**

**लेखकापेक्षा आपल्याला किती जास्त अक्कल आहे हे दाखवणारी प्रतिक्रिया सध्या सापडत नसल्याने सध्या येवढेच.

https://www.aathavanitli-gani.com/Raag/Yaman