आवडलेले काही... १ *** सआदत हसन मंटो गेल्या शतकातील एक विलक्षण प्रतिभावान लेखक. 'शुभ्र काही जीवघेणे' या लेखसंग्रहात अंबरीश मिश्र यांनी या असामान्य कलावंतावर एक भन्नाट लेख लिहिला आहे. हा शापित जीव जितका प्रतिभावान तितकाच लौकिक जीवनातले दशावतार भोगणारा. त्याच्यावरच्या लेखाचे 'चंद्रग्रहण' हे नाव अगदी यथार्थ! मंटो मूळचा लाहोरचा. मुंबईत येऊन चित्रपटसृष्टीत धडपडत राहिला. पुढे फाळणीत पाकिस्तानात स्थलांतरित झाला. या जगात वावरताना लागणारा तथाकथित शहाणपणा नसल्यानेच वेडा ठरला. आयुष्याच्या शेवटी दोनदा मानसिक विकार बळावल्याने चक्क मनोरुग्णालयात भरती करावं लागलेलं. शेवटही अगदी हलाखीत आणि दुर्दैवी. हे सगळं वाचताना खालील प्रसंग चटका लावून गेला. असं वागणार्‍या माणसाला वेडा कसं म्हणायचं हा प्रश्न खूप वेळ सतावत राहिला. *** मंटोचा श्यामवर जीव. याला वाटे की श्यामचं आयुष्य म्हणजे समुद्रकाठची प्रफुल्ल पहाट. श्यामचं जगणं आवाक्यापलीकडचं, भन्नाट. तूफान. बायका म्हणजे श्यामचा 'वीकपॉईंट'. बयकांत सदा गुंतलेला. कधी निगार सुल्तान, तर कधी रमोला, तर कधी कुलदीप कौर. मंटो हे सगळं पाहत होता. फार जवळून. श्याम आणि कुलदीप कौरचे लागेबांधे तसे जुनेच. लाहोरपासूनचे. पुढे श्याम मुंबईला आला. कुलदीपही आली. बरोबर प्राणला घेऊन. श्याम जुने धागे जुळवू लागला. मंटोला घेऊन तो कुलदीपच्या चौपाटीवरच्या होटेलावर, नेमाने चक्कर टाकी. ती श्यामला भाव देत नव्हती. एकदा श्याम अन मंटो कुलदीपच्या हॉटेलवर गेले. तिथे प्राण होताच. संध्याकाळ भाकड होती. फ्लश खेळण्याचा प्रस्ताव आला. पत्ते खेळण्यात प्राण वाकबगार. मंटो प्रत्येक बाजी हरत होता. कुलदीपसमोर नोटांची चवड लागली होती. श्याम चरफडला. पण तो काय करतो? मंटो शर्थीने खेळत होता. पैसे हरत होता. खेळ संपल्यावर प्राणने कुलदीपला मंटोचे सगळे पैसे परत करायला सांगितलं. हातचलाखीने आपण खेळलो म्हणाला. पण पैसे परत करायला कुलदीप कबूल नव्हती. प्राण निघून गेला. श्यामने कुलदीपला छेडायला सुरूवात केली. यात काही वेळ गेला. नंतर टॅक्सीत बसून तिघे मंटोच्या भायखळ्याच्या घरी आले. वाटेत कुलदीपने 'यार्डले' अत्तराची बाटली विकत घेतली. हे पैसे मंटोचेच. जुगारात हरला होता ते. हे पाहून श्याम पुन्हा जळफळला. मंटोच्या घरी श्याम कुलदीपला पुन्हा छेडू लागला. तीही खमकी. सगळं हसण्यावारी नेत होती. रात्री श्याम कुलदीपला तिच्या हॉटेलवर सोडायला गेला. तासाभरात परतला तो रक्तबंबाळ हात घेऊन. दोघात खूप खडाजंगी झाली. श्यामच्या प्रत्येक प्रश्नाला कुलदीपचं उत्तर कुर्रेबाज. संतापून श्यामने मूठ उगारली. कुलदीपने नेम चुकवून पोबारा केला. श्यामचा हात मागच्या दगडी भिंतीवर आपटला. या सगळ्या झटापटीत श्यामने कुलदीपकडून 'यार्डले'ची बाटली शिताफीने हस्तगत केली. मंटोला बाटली परत देताना म्हणाला: "जुगारात हरलेले पैसे परत वसूल करता आले नाहीत. तुझ्या पैशाने तिनी घेतलेली ही बाटली मात्र मिळवली." पुढे खूप दिवस 'यार्डले' मंटोकडे होतं. अत्तर संपल्यावर खाली बाटलीही तशीच राहिली. घोड्यावरून पडून श्याम वारला तेव्हा मंटो लाहोरला वेड्यांच्या इस्पितळात होता. याला बातमी कळली. हा उठला अन अत्तराची बाटली शोधू लागला. डॉक्टर म्हणाले: या वेड्याचे चाळे काही औरच. - 'चंद्रग्रहण', शुभ्र काही जीवघेणे, अंबरीश मिश्र, राजहंस प्रकाशन.