ओसेज - Middle Waters - सत्य घटनांवर आधारित - १

ओसेज - Middle Waters - सत्य घटनांवर आधारित - २

भाग २ : मिनी

आमचा चौघींचा एक फोटो आहे. मिनी जिवंत असतानाचा. स्टुडिओत काढलेला, खुर्च्यांवर बसून, अंगावर पट्ट्यापट्ट्यांच्या ब्लँकेट्स, केसांना मधोमध भांग, हात मांडीवर. फोटोग्राफर म्हणाला, “सरळ बघा, हलू नका.” आम्ही हललो नाही. आता तो फोटो बघितला की डावीकडे रिटा दिसते, मग अॅना, मग मी, आणि सगळ्यात उजवीकडे मिनी. बाकी त्या दिवसाबद्दल मला फारसं आठवत नाही. कुणी काय खाल्लं, परत येताना पाऊस होता की नाही, काहीच नाही.

लोक मिनीला शांत म्हणायचे आणि मी तेच म्हणत आले, पण ती हट्टी होती. आवाज चढवायची नाही, एवढंच. भांग कुठे पाडायचा यावरून ती अॅनाशी अर्धा दिवस बोलायची नाही, आणि अॅना बडबडत राहायची, कारण तिला अबोला सहन व्हायचा नाही. अॅनाचं बोलणं कधी कधी इतकं टोचायचं की आई तिला स्वयंपाकघराबाहेर काढायची. रिटा हसायची. हसत नसली की नखं खायची. आई... आईबद्दल काय सांगू. ती कामात असायची, आणि कामात नसली की कामाला काय आहे ते शोधायची.

मिनीला पेपरमिंटच्या गोळ्या आवडायच्या. एकदा अॅनानं तिची एक गोळी उचलली आणि मिनीनं असा गोंधळ घातला की आईनं वैतागून मला दहा सेंट दिले आणि दुकानात पाठवलं. बास, एवढंच. त्याला काही अर्थ नाही.

१९१८ मध्ये माझं लग्न होऊन एक वर्ष झालं होतं. एलिझाबेथ जन्मली, आणि दोन महिन्यांनी मिनीला आजार लागला. आजार म्हणजे काय ते आम्हाला कळलंच नाही. थकवा आला, एवढंच सुरुवातीला. मग ती खाईनाशी झाली, आणि कपडे ढगळ होत गेले. एकदा मी तिला भेटायला गेले तेव्हा ती दारात उभी होती, आणि मला वाटलं तिनं आईचा कोट घातलाय. तो तिचाच कोट होता. हात तर नेहमीसारखेच थंड होते, पण तो मुद्दा नाही.

“तू काही खात नाहीस का?” मी विचारलं.

“खाते ना. पण राहात नाही.”

“काय राहात...”

“अन्न, मॉली. जाऊ दे. दोन दिवसांत ठीक होईन.”

मी ते खरं मानलं. कदाचित मला मानायचं होतं. दोन दिवसांचे महिने कसे झाले ते मला नेमकं सांगता येणार नाही, कारण त्या काळात एलिझाबेथ रात्री उठायची आणि मी दिवस मोजायचं विसरले. मार्च होता का एप्रिल, तेही आता नक्की नाही.

आई रोज तिच्यासाठी वेगळं सूप करायची. चिकनचं, बीफचं, भाज्यांचं. मिनी एक चमचा प्यायची, “छान आहे आई,” म्हणायची, आणि बाकीचं तसंच राहायचं. आई एखाद्या दिवशी रागानं भांडी आपटायची, मग पुन्हा गप्प. आम्ही कुणी तिला काही म्हटलं नाही.

अॅना डॉक्टरवर चिडायची. “हा काय करतो, मला सांगा. येतो, नाडी बघतो, ‘होईल, होईल’ म्हणतो आणि जातो. आपल्याकडे पैसे आहेत म्हणून आला, नाहीतर...”

“अॅना.”

“खरं तेच म्हणतेय, आई. नाहीतर आला असता का? आणि पैसे, ते तरी...” ती अर्ध्यावरच थांबली आणि खिडकीकडे वळली.

डॉक्टर खोकल्याचं औषध घेऊन आला, मग पोटाचं, मग झोपेचं. एका भेटीत तो बाटली टेबलावर ठेवून बराच वेळ उभा राहिला, मग मला बाजूला घेऊन म्हणाला, “मिसेस बर्कहार्ट, मला... म्हणजे मी असं म्हणायला नको, पण मला कळत नाही. ती सुकत चाललीय.”

“का?”

त्यानं खांदे उडवले.

त्या दिवसांत काही गोष्टी माझ्या लक्षात आल्या, आईकडे बँकेतली माणसं पूर्वीपेक्षा जास्त यायला लागली. रस्त्यात अनोळखी लोक मिनीची चौकशी करायचे, “कशी आहे आता?” आणि अॅना पैशाच्या विषयावर आणखी चिडू लागली. मला वाटायचं तिचा स्वभावच तसा.

रिटा तेव्हा सगळ्यात लहान होती आणि दिवसभर मिनीजवळ बसायची. तिला पुस्तकं वाचून दाखवायला आवडायचं, पण ती घाईघाईत वाचायची आणि मिनी मधेच डोळे न उघडता “हळू” म्हणायची. एकदा रिटा काहीतरी विनोदी वाचत होती आणि इतकी हसली की पुढचं वाचवेना. मिनी म्हणाली, “हसतेस तर हस. चालू ठेव, बरं वाटतं.” रिटा थोडा वेळ हसत राहिली आणि मग वाचायची थांबली. मी दारातून बघत होते.

मिनी अधूनमधून बोलायची. “मी बरी झाले की रविवारी चर्चनंतर सगळ्यांनी माझ्याकडे जेवायला या. मी... काय करू बरं. चिकन.” आम्ही “हो हो” म्हणायचो. तिनं कधी स्वयंपाक केल्याचं मला आठवत नाही.

अर्नेस्ट रोज आमच्यासोबत यायचा. तो माझा नवरा, तेव्हा नवरा म्हणून चांगला होता. डॉक्टरकडे जायचं तर गाडी आणायचा आणि मिनीला उचलून आत ठेवायचा. “किती हलकी झालीय,” तो मला हळूच म्हणायचा, दोनदा तरी. एकदा मिनी त्याला म्हणाली, “मॉलीला जपतोस ना?” तो म्हणाला, “जपतो, जपतो. ती मला जपते.” मिनी काही बोलली नाही. तिला बहुतेक ऐकूही गेलं नसेल.

अर्नेस्टचे काका, मिस्टर हेल, अधूनमधून आमच्याकडे यायचे. गावात सगळे त्यांना “किंग” म्हणायचे. बँकेत त्यांचा हिस्सा, दुकानात हिस्सा, फ्यूनरल होममध्येही. ते ओसेजांशी फार चांगलं वागतात असं सगळे सांगायचे, आणि मी त्यांच्याबद्दल काही वाईट सांगू शकले नसते. येताना कधी फळं आणायचे. बोलताना हसायचे.

एकदा त्यांनी मिनीकडे बराच वेळ बघितलं. मग आईला म्हणाले, “लिझी, काही लागलं तर...”

“देवाची कृपा, तुम्ही आहात,” आई म्हणाली, त्यांचं वाक्य संपायच्या आधीच.

त्यांनी तिच्या खांद्यावर हात ठेवला.

एका पहाटे आईनं निरोप पाठवला. मी लगेच निघाले, एलिझाबेथला शेजारच्या बाईकडे सोडलं, आणि वाटेत लक्षात आलं की शूज उलटे घातलेत. आई मिनीच्या बेडच्या बाजूला बसली होती. रिटा खाली जमिनीवर, तिच्या पायाशी. अॅना खिडकीजवळ, तोंडावर हात ठेवून.

“गेली,” आई म्हणाली.

स्टोव्ह विझला होता आणि खोलीत गारठा होता. कुणी रडलं नाही, त्या क्षणी तरी. मी बराच वेळ तिचा हात धरून बसले, आईनं तो हळूच सोडवेपर्यंत.

मग तिला चर्चमध्ये नेलं. सिस्टर्स आल्या. मिस्टर हेलही आले, मागे उभे राहिले, आणि जाताना आईच्या हातात काहीतरी ठेवून गेले. दोन-तीन नोटा. “कशाला?” आई म्हणाली, पण ते तोपर्यंत गेले होते.

मिनीची खोली कुणी चार दिवस उघडली नाही. आई मात्र दुसऱ्याच दिवशी उठली, जणू कामावर निघाली आहे, आणि दिवसभर भांडी घासत राहिली. स्वच्छ भांडीसुद्धा.

त्या रात्री अॅना माझ्याकडे आली. “मॉली, मला हे... मला हे आवडत नाही.”

“काय?”

“सगळं. मिनीचं. ती कुणाला त्रास देत नव्हती. असे लोक का... आणि कुणी सांगतच नाही नीट. आजार, आजार. कसला आजार?”

“अॅना, मला खरंच माहीत नाही.”

“तेच तर. कुणालाच माहीत नाही.”

मी तिला कॉफी दिली. ती प्यायली नाही. आतल्या खोलीत एलिझाबेथ रडायला लागली होती, मी उठले, आणि परत आले तेव्हा अॅना गेली होती. कप तसाच भरलेला होता.

त्या संध्याकाळी शेजारणीकडून एलिझाबेथची बाटली मागवायची होती, आणि ती कुठे ठेवली होती ते मला कितीतरी वेळ आठवेना.