दुर्लक्षित इतिहास: मध्ययुगीन भारतातील काही क्रांतीकारी स्त्री-मूर्ती

विवीध धर्मांच्या मनुस्मृती, बायबल, कुराण ते  इतरही धर्मग्रंथातून  कळत न कळत स्त्री स्वातंत्र्यावर आलेल्या सर्वच मर्यादा स्पृहणीय होत्या  असे म्हणता येईल का? अशी साशंकता आजच्या आधुनिक काळात वाटणे स्वाभाविक आहे हे खरे.  पण हे धर्मग्रंथ अस्तीत्वात नसते तरी फैमिली प्लानींग सारख्या आधुनिक सुविधा उपलब्ध नसलेल्या काळात आणि  एकुण असुरक्षीततेचे  प्रमाण अधिक असलेल्या ईतिहास पुर्व आणि ऐतिहासिक काळात धर्म ग्रंथांनी बंधने घातली नसती तरीही स्त्रीचे समानता आणि स्वातंत्र्य कितपत सोपे  राहिले असते?  पण या मर्यादांवर आव्हानांवर स्त्रीया मात करणारी उदाहरणे त्याकाळात नव्हतीच असे चित्र रंगवणेही एकेरी ठरत नाही का?

दुर्लक्षित इतिहास:  मध्ययुगीन भारताला वैचारिक आणि सामाजिक दिशा देणाऱ्या पण महाराष्ट्रातील चर्चेत कमी येणाऱ्या काही क्रांतीकारी स्त्री-मूर्ती आअपण जेमिनी मुनींच्या साहाय्याने अभ्यासूया. 

इतिहास म्हटला की आपल्या डोळ्यासमोर येतात ते मोठे राजे, त्यांचे राजवाडे, युद्धे आणि दरबारी राजकारण. यातही मध्ययुगीन भारताचा इतिहास लिहितांना पुरुषप्रधान मानसिकतेमुळे केवळ पुरुषांच्याच पराक्रमाची गाणी गाण्यात आली. जर काही स्त्रियांचा उल्लेख चुकून आलाच, तर तो केवळ राजघराण्यातील राण्या किंवा मुघल जनानखान्यातील बेगमांपुरताच मर्यादित राहिला.

परंतु, याच मध्ययुगीन आणि उत्तर-मध्ययुगीन भारताच्या छातीवर एक असाही समांतर इतिहास लिहिला गेला, जो राजवाड्यांच्या बंद भिंतींआड नाही, तर थेट जनतेच्या दरबारात, नदीच्या घाटांवर आणि अध्यात्माच्या रणांगणावर लढला गेला. आज आपण अशाच काही विस्मृतीत गेलेल्या हिंदू, दलित आणि बहुजन समाजातील थोर स्त्रियांचा, त्यांच्या काव्याचा आणि कर्तबगारीचा शोध घेणार आहोत, ज्यांनी उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, बिहार, बंगाल आणि आसामची सामाजिक जमीन आपल्या विचारांनी सुपीक केली.
------------------------------
१. उत्तर प्रदेश आणि बुंदेलखंडची रणरागिणी: राणी दुर्गावती (१५२४-१५६४)
उत्तर प्रदेशातील बांदा जिल्ह्यातील ऐतिहासिक कालिंजर किल्ल्यात चंदेल राजपूत राजघराण्यात जन्मलेली 'दुर्गावती' नावाप्रमाणेच दुर्गेचा अवतार होती. तिचे लग्न गोंडवाना राज्याचे राजे दलपत शाह यांच्याशी झाले. पतीच्या अकाली मृत्यूनंतर, तिने आपल्या अल्पवयीन मुलाला गादीवर बसवून राज्याची धुरा स्वतःच्या हातात घेतली.
राणी दुर्गावती केवळ नावाची राज्यकर्ती नव्हती. जेव्हा मुघल साम्राज्याने संपूर्ण भारत गिळंकृत करण्याचा विडा उचलला होता, तेव्हा अकबरच्या बलाढ्य सेनेला दुर्गावतीने धुळीस मिळवले. तिने स्वतः घोड्यावर स्वार होऊन, हातात तलवार घेऊन मुघल सेनापती आसिफ खान विरुद्ध अनेक युद्धे लढली. जेव्हा शेवटच्या युद्धात ती गंभीर जखमी झाली आणि आपल्याला पकडले जाण्याची शक्यता निर्माण झाली, तेव्हा शत्रूच्या हाती लागण्याऐवजी तिने स्वतःच्याच हाताने स्वतःच्या छातीत खंजीर खुपसून आत्मबलिदान दिले. उत्तर प्रदेशाच्या मातीने दिलेली ही एक महान विरांगना होती.
------------------------------
२. उत्तर प्रदेश आणि मध्य प्रदेशच्या सीमांवर घुमलेला 'निर्गूण' आवाज: सहजोबाई आणि दयाबाई (१८ वे शतक)
१८ व्या शतकात जेव्हा समाज जातीपाती आणि अंधश्रद्धेच्या गर्तेत अडकला होता, तेव्हा उत्तर-मध्य भारताच्या सीमावर्ती भागात दोन अत्यंत बुद्धीमान स्त्री-संतांचा उदय झाला—सहजोबाई आणि दयाबाई. या दोन्ही जणी संत चरणदास यांच्या शिष्या होत्या.
सहजोबाईंनी आपल्या काव्यातून तत्कालीन पुरुषप्रधान व्यवस्थेला धक्का दिला. ज्या काळात पतीलाच परमेश्वर मानण्याचे बंधन स्त्रियांवर होते, तिथे सहजोबाईंनी देवापेक्षा आपल्या गुरूला (ज्ञानाला) श्रेष्ठ मानले. त्यांनी लिहिले:

"राम तजूँ पै गुरु न बिसारूँ। गुरु के सम हरि कूँ न निहारूँ॥
हरि ने जनम दियो जग माहीं। गुरु ने आवागमन छुटाहीं॥"
(मी देवाचा त्याग करू शकते, पण सद्गुरूंना कधीही विसरणार नाही. कारण देवाने मला फक्त या संसारात जन्म दिला, पण सद्गुरूंनी मला या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त केले.)

त्यांचीच समकालीन भगिनी दयाबाई हिने तिच्या 'दया बोध' या ग्रंथातून मानवी ढोंगावर आणि संपत्तीच्या हव्यासावर कडाडून टीका केली:

"जगत ठगाई लोक की, देखि दया अकुलाय।
सब कोउ दौरत संपदा, राम न सुमिरो जाय॥"
(या संसारातील लोकांची एकमेकांना फसवण्याची धडपड पाहून दयाचे मन व्याकुळ होते. सर्वजण संपत्तीच्या मागे धावत आहेत, पण कुणीही खऱ्या सत्याचा शोध घेत नाही.)

------------------------------
३. वाराणसीचे घाट आणि संस्कृतीचे पुनरुत्थान: पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर (१७२५-१७९५)
जरी अहिल्याबाई होळकर यांचे साम्राज्य मध्य प्रदेशातील माळवा भागात (महेश्वर) होते, तरी त्यांची सर्वात मोठी सांस्कृतिक आणि धार्मिक कर्तबगारी उत्तर प्रदेशातील वाराणसी (काशी) च्या भूमीवर कोरलेली आहे. मध्ययुगीन काळात परकीय आक्रमकांनी उद्ध्वस्त केलेल्या काशी नगरीला आणि संस्कृतीला पुनरुज्जीवित करण्याचे ऐतिहासिक काम अहिल्याबाईंनी केले.
त्यांनी स्वतःच्या खाजगी कोशातून निधी देऊन वाराणसीचे जगप्रसिद्ध 'काही विश्वनाथ मंदिर' पुन्हा बांधले. इतकेच नव्हे, तर गंगेच्या किनाऱ्यावर सुंदर घाट, प्रवाशांसाठी धर्मशाळा आणि विहिरींची निर्मिती केली. एका विधवेला समाजाने जिवंतपणीच मृत घोषित केलेल्या काळात, अहिल्याबाईंनी भारताच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत स्थापत्य आणि सुशासनाचा नवा आदर्श निर्माण केला.
------------------------------
 ४. काशीच्या पंडितांना शास्त्राथर्तात पराभूत करणारी विदुषी: हटी विद्यालयंकार (१८ वे शतक)
मध्ययुगीन बंगालमध्ये जन्मलेल्या हटी विद्यालयंकार यांची कथा कोणत्याही आधुनिक स्त्रीवादी आंदोलनाला लाजवेल अशी आहे. त्या काळात स्त्रियांना अक्षराची ओळख असणेही पाप मानले जाई. अशा काळात हटी यांनी गुपचूप संस्कृत व्याकरण, 'नव्य-न्याय' (तर्कशास्त्र) आणि प्राचीन स्मृती ग्रंथांचे सखोल अध्ययन केले.
त्यांचे ज्ञान इतके अफाट होते की, त्या बंगालमधून थेट पंडितांची राजधानी असलेल्या वाराणसी (काशी) येथे आल्या. तिथे त्यांनी स्वतःची 'चतुष्पाठी' (संस्कृत शाळा) सुरू केली. काशीच्या अहंकारी पुरुष पंडितांना त्यांनी उघड्या मैदानावर शास्त्राथर्तात (वैौद्धिक वादात) पराभूत केले. त्यांच्या या विद्वत्तेमुळे तत्कालीन समाजाने त्यांना 'विद्यालयंकार' (विद्येचा अलंकार) ही पदवी देऊन त्यांचा गौरव केला.
------------------------------
५. बिहारच्या राजकारणातील आणि साहित्यातील आधारस्तंभ: राणी लछिमा देवी (१५ वे शतक)
बिहारच्या मिथिला प्रांताच्या इतिहासात राणी लछिमा देवी (लक्ष्मी देवी) यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्या प्रसिद्ध महाकवी विद्यापती यांच्या समकालीन आणि राजा शिवसिंह यांच्या पत्नी होत्या.
जेव्हा दिल्लीच्या सुलतानाने दगाफटका करून राजा शिवसिंह यांना कैद केले, तेव्हा संपूर्ण मिथिला राज्यात हाहाकार माजला होता. अशा कठीण प्रसंगी राणी लछिमा देवी घाबरल्या नाहीत. त्यांनी राज्याची सूत्रे हातात घेतली आणि अत्यंत मुत्सद्दीपणाने राज्यकारभार चालवला. त्यांनी कवी विद्यापती यांना राजाश्रय दिला आणि स्वतः मैथिली व संस्कृत भाषेत सुंदर काव्यरचना केली. त्यांचे काव्य शृंगार आणि मानवी भावनांचे उत्तम मिश्रण होते, ज्याने बिहारच्या सांस्कृतिक वैभवात मोलाची भर घातली.
------------------------------
६. बंगालचे स्त्रीवादी रामायण रचणारी कवी: चंद्रवती (१६ वे शतक)
पूर्व बंगालमधील (सध्याचा बांगलादेश आणि पश्चिम बंगालचा सांस्कृतिक भाग) चंद्रवती या बंगालच्या पहिल्या महिला कवी मानल्या जातात. त्यांची कर्तबगारी अद्भूत आहे कारण त्यांनी तत्कालीन पुरुषी दृष्टिकोनातून लिहिल्या गेलेल्या रामायणाला पूर्णपणे नाकारले आणि 'चंद्रवती रामायण' रचले.
या रामायणात त्यांनी रामाच्या पराक्रमाचे गुणगान गाण्याऐवजी, 'सीतेच्या' वेदनेला, तिच्या अधिकारांना आणि तिच्या संघर्षाला केंद्रस्थानी ठेवले. हे रामायण आजही बंगालच्या ग्रामीण भागात स्त्रिया लग्नाकार्यात किंवा दुःखाच्या प्रसंगी गातात. चंद्रवतींनी सीतेच्या माध्यमातून लिहिले:

"ना कांदिओ जनकी गो आर ना कांदिओ।
अदृष्टेर लेखा गो जनकी मुछिया ना जाइबे॥"
(हे जानकी, आता रडू नकोस. या पुरुषप्रधान जगाने जे नशिबाचे लेख तुझ्यावर लादले आहेत, त्याविरुद्ध आपल्याला लढायचे आहे.)

------------------------------
७. आसामची वैष्णव क्रांती आणि सामाजिक समता: आई कनकलता आणि राधिका शंती (१६ वे शतक)
आसाममध्ये महापुरुष श्रीमंत शंकरदेव यांनी जेव्हा 'एकशरण नामधर्म' ही समतेची चळवळ सुरू केली, तेव्हा तिला जनमानसात पोहोचवण्याचे काम आई कनकलता यांनी केले. त्यांनी आसाममध्ये अनेक 'सत्र' (धार्मिक व सामाजिक केंद्रे) स्थापन केले आणि महिलांचे स्वतंत्र संघटन उभे केले.
त्याच काळात आसाममध्ये राधिका शंती नावाच्या एका कोळी (कैवर्त) समाजातील महिला होऊन गेल्या. तत्कालीन उच्चवर्णीय समाजाने त्यांना जातीवरून हीन लेखले होते. परंतु, जेव्हा ब्रह्मपुत्रा नदीला आलेल्या महापुरातून गावाला वाचवण्यासाठी नैतिक शक्तीची गरज भासली, तेव्हा राधिका शंती यांनी आपल्या भक्तीच्या आणि चारित्र्याच्या जोरावर नदीचा प्रवाह रोखला, अशी लोककथा आहे. या घटनेने आसाममधील जातीय विषमतेच्या भिंतींना तडे गेले आणि एका उपेक्षित समाजातील स्त्रीला संताचे स्थान मिळाले.
------------------------------
निष्कर्ष: इतिहासाचे पुनर्लेखन का गरजेचे आहे?
या सर्व स्त्रियांचा इतिहास वाचताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—त्या केवळ भक्त किंवा कवी नव्हत्या, तर त्या आपापल्या काळातील बंडखोर होत्या. कोणी हातात तलवार घेऊन मुघल साम्राज्याला नडले, कोणी बुद्धीच्या जोरावर काशीच्या विद्वानांना नमवले, तर कोणी आपल्या लेखणीतून हजारो वर्षांची सामाजिक बंधने झुगारून दिली. यांना कोणत्या मनुस्कृती किंवा इतर धर्म ग्रंथांनी थांबवण्याचे प्रयत्न केलेच नसतील असे नाही पण त्यांनी मार्ग शोधण्याचे प्रयत्नही केले. 
आज जेव्हा आपण भारताचा इतिहास वाचतो, तेव्हा या बहुजन, दलित आणि कष्टकरी वर्गातून आलेल्या स्त्रियांचे योगदान पाठ्य पुस्तकांतून का गायब दिसते.

*  हा लेख अचुकतेचा दावा करत नाही. सहसा विचारात न घेतल्या जाणाऱ्या दिशांकडे लक्ष वेधणे एवढाच लेखाचा उद्देश्य आहे. उपरोक्त शोध व लेखन जेमिनी एआयच्या मदतीने केले आहे.  त्यात काही त्रुटी असतील तर चुकभूल देणे घेणे.

* शुद्धलेखन चर्चा, एआय का वापरले या बद्दलची कटकट व अनुषंगिका व्यतरीक्त अवांतर चर्चा  टाळण्यासाठी व धागा हायजैक न करण्यासाठी अनेक आभार.