आरोग्यशास्त्रातले युद्धशास्त्र

सर्व वाचकांना आणि प्रतिसादकांना अनेकानेक धन्यवाद ! रोचक पद्धतिने समोर आलेले एक नवीन संशोधन मिपाकरांना सांगावे असे वाटले म्हणून हा लेख लिहीला. ज्या पद्धतीने तुम्ही सर्वांनी एका त्रोटक लेखाचे स्वागत केले ते मिपाकर गंभीर विषयांत किती रुची ठेवून आहेत याचेच द्योतक आहे. ============================================================ @ सोन्याबापु आणि कॅजॅस्पॅ : सर्व जीवांची सुरुवात केवळ एका पेशीनेच होते... मानवात (आणि जीवनविकासाच्या शिडीवर वरच्या जागी असलेल्या बहुतेक सर्व जीवांमध्ये) त्या पेशीला आपण सर्वसाधारणपणे "फलित अंडे" या नावाने ओळखतो. या अंड्याचे विभाजन होऊन २, ४, ८, १६... अश्या असंख्य पेशी बनतात. एकंदरीत, मानवाचे सर्व अवयव आणि त्यातल्या सर्व पेशी त्या एकाच फलित अंड्यापासून तयार झालेल्या असतात. मानवी शरीरातल्या विकसित पेशीं असंख्य आकाराच्या असल्याने त्यांची एकूण संख्या केवळ अंदाज असू शकते. सर्वसाधारण मानवात अंदाजे १५ ट्रिलियन (१५,०००,०००,०००) पेशीं असतात तर काहींच्या मते ती संख्या ३७ ट्रिलियन इतकी मोठी असू शकते. फलित अंडे विभाजित होताना पहिल्या काही विभाजनांतून तयार झालेल्या पेशींमध्ये शरीराच्या कोणत्याही अवयवाच्या पेशींमध्ये परावर्तीत होण्याचे गुणधर्म शाबूत असतात. अश्या पेशींला "स्टेम सेल" म्हणतात. वृक्षाची फांदी (स्टेम) नवीन फांद्या, पाने, फुले, फळे हे वृक्षाचे विविध अवयव तयार करण्यास सक्षम असते, या रुपकावरून त्या पेशींना हे नाव दिले गेले आहे. जसजशी अधिक विभाजन व वाढ होऊन पेशींचे परावर्तन खास नेमून दिलेले काम करणार्‍या पेशींत होते, तसतसा हा गुणधर्म लुप्त होत जातो. म्हणजे, "सैंधान्तिकरित्या" स्टेम सेल पासून कोणत्याही अवयवाची निर्मीती करता येऊ शकते (अर्थातच हे काम वास्तवात तितकेसे सोपे नाही) पण पूर्ण विकसीत झालेल्या पेशीपासून इतर प्रकारच्या पेशी बनवता येऊ शकत नाही (उदा : कातडीच्या पेशीपासून मुत्रपिंड किंवा हाताच्या स्नायूच्या पेशीपासून हृदयाचे स्नायू बनवता येत नाहीत). बाळाचा जन्म होण्याअगोदर अथवा जन्म झाल्यानंतर गर्भ, प्लासेंटा, अंबिलिकल कॉर्ड मधेले रक्त इत्यादी मधून स्टेम सेल्स जमा करता येतात. हा विषय मानव जन्माशी संबंधीत असल्याने आणि त्याला धार्मीक रंग असल्याने असल्याने खूप वादग्रस्त ठरला आहे. स्टेम सेल्स जमा कराव्या की नाही आणि केल्यास कोणत्या उगमापासून कराव्यात याबद्दल प्रत्येक देशात तेथिल परिस्थितीप्रमाणे काय कायदेशीर आहे/नाही हे ठरवले जाते... आणि हे कायदे वेळ-दरवेळ शास्त्रिय संशोधनाला उप-/अप-कारक असतिल असे बदलत राहीले आहेत. तसेच, पूर्ण वाढ झालेल्या मानवाच्या अस्थिमज्जेत आणि तेथे तयार होऊन रक्तातून फिरणार्‍या काही पेशींतही स्टेम सेल्सचे गुणधर्म असतात. त्यांचा उपयोग काही व्याधींचा उपाय करण्यासाठी केला जातो. *** स्टेम सेल्स वापरून ३डि प्रिंटिंग तंत्राने अवयव बनविण्याच्या दिशेने अनेक प्रयत्न चालू आहेत. त्यासाठी युकेतील एडींबरा येथील हेरिऑट-वॉट विद्यापिठातील (Heriot-Watt University in Edinburgh) शास्त्रज्ञांनी एक खास ३डि प्रिंटर बनवलाअ आहे. पण हे तंत्र अजून बाल्यावस्थेत आहे आणि गुंतागुंतीचे अवयव बनविणे हे एक शास्त्रिय स्वप्न आहे. आग, अपघात अथवा इतर कारणांनी नष्ट झालेल्या कातडीच्या जागी, त्याच माणसाच्या इतर ठिकाणच्या कातडीच्या पेशी स्प्रे पेंटिंग करून नवीन कातडी काही दिवसातच निर्माण करता येते हे सिद्ध झाले आहे. हा उपाय सद्याच्या कातडी रोपण तंत्रापेक्षा कमी किचकट, जास्त लवकर व उत्तम परिणाम देणारा आहे असेच दिसत आहे. हे तंत्र पुढच्या काही वर्षांत सर्वसामान्य उपचार म्हणून वापरले गेले तर आश्चर्य वाटणार नाही. *** कोलेस्टेरॉल हा एक अत्यंत महत्वाचा पण तितकाच वैद्यकीय अर्थ-राजकारणाने बरबटलेला विषय आहे. त्याबद्दल थोडक्यात लिहीणे कदाचित अधिक गोंधळ वाढवणारे ठरेल. पण महत्वाचे मुद्दे असे: १. शरीरातील बहुतेक सर्व पेशी कोलेस्टेरॉल तयार करतात. कोलेस्टेरॉलशिवाय मानवी (आणि बहुतेक सर्व प्राणी) जीवन अशक्य आहे. २. कोलेस्टेरॉल हा एकच पदार्थ (अणू) नसून रसायनशास्त्रातील एकाच कुटुंबातील (समान गुणधर्माच्या) अनेक अणूंना एकत्रितपणे कोलेस्टेरॉल असे नाव दिलेले आहे. ३. शरीर कोलेस्टेरॉल वापरून अनेक संप्रेरके (हॉर्मोन्स), पिताशयातील आम्ले व ड व्हिटॅमिन तयार करते. अर्थातच, कोलेस्टॅरॉल अभावी मानवी जीवन अशक्य आहे. ४. कोलेस्टेरॉल सरसकट धोकादायक पदार्थ नाही, तर विविध प्रकारची कोलेस्टेरॉल्स योग्य तौलनिक प्रमाणात शरीरात असणे आरोग्यासाठी आवश्यक आहे. ५. खाद्यातल्या कोलेस्टेरॉलचे आणि रक्तातल्या कोलेस्टेरॉलचे तडक गुणोत्तर नाही, याबाबत शास्त्रिय वर्तुळातही अनेक प्रवाह आहेत. ते तडक गुणोत्तर आहे आणि काही औषधे त्यावर उपायकारक आहेत असे ठामपणे सांगण्यामागे औषध कंपन्यांचे अर्थ-राजकारण आहे असे म्हणणार्‍या शास्त्रज्ञांचा गटही फार लहान नाही. ============================================================ @ साधा मुलगा : अँटिबायोटिक्सची किंवा मानवी उपचारात वापरल्या जाणार्‍या कोणत्याच औषधाची/उपकरणाची चाचणी "केवळ" प्रयोगशाळेत होत नाही. कडक नियमबद्ध प्रणाली वापरून प्रयोगशाळा, प्राण्यांवरच्या चाचण्या, प्रत्यक्ष रुग्णांवरच्या चांचण्या यशस्वी झाल्यावरच ते संशोधन व्यवहारात येऊ शकते. याशिवाय हल्ली प्रत्येक देश, स्वतःच्या नागरिकांवर चाचण्या करून त्या यशस्वी झाल्याशिवाय, कोणतेही संशोधन आपल्या देशात वापरू देत नाही. औषधांचे परिणाम माणसांच्या जनुकीय जडणघडणीप्रमाणे वेगळे असू शकतात. म्हणजेच युरोपिय देशांतील चाचण्याचे परिणाम आशियातील नागरिकांमध्ये मिळतीलच असे नव्हे. विषेशतः औषधांच्या बाबतीत हा नियम कसोशीने पाळला जातो. अँटिबायोटिक्सची परिणामकता कमी होण्यासाठी मुख्य कारणे अशी: १. वैद्यकीय व्यावसायिकांनी आणि रुग्णांनी अँटिबायोटिक्सचा बेजबाबदारपणे केलेला अती/कमी प्रमाणातला उपयोग. २. डॉक्टरच्या प्रिस्किप्शनशिवाय औषधे मिळणे आणि चुकीची (नको असलेली) औषधे वापरून रुग्णाने स्वत:चा उपचार स्वःत करणे. वरच्या कारणाने जंतूंमध्ये त्या औषधांविरुद्ध प्रतिकारशक्ती वाढण्यास मदत होते, अर्थातच, औषधांची परिणामकता कमी होते. इतरही काही कारणे आहेत. पण ही बहुदा आढळणारी व जास्त महत्वाची आहेत. ============================================================ संगणक-स्थापत्य-अभियांत्रिकी मधील अनेक तंत्रे मानवी व्याधींचे उपचार करण्यासाठी वापरणे ही गोष्ट आता वैद्यकीयशास्त्रात चांगलीच रुळू लागली आहे. आळसातून वेळ मिळाला की त्याबद्दल सविस्तर लिहायचे आहेच ;) :)