'ज्ञानपीठा'साठी केवळ तीनच मराठी साहित्यिक पात्र?

अर्धसत्य चित्रपट मी फ्रेम टू फ्रेम पाहिलाय. ज्या मूळ सूर्य ह्या कथेवर तो बेतलाय ती देखील माझ्यापाशी आहे. चित्रपटात ह्या कथेचा व्यवस्थित विचका केला गेलाय. कमला हा चित्रपटही मी पाहिलाय. ऑनलाईन उपलब्ध असल्याने आपणही पाहू शकाल. रटाळ आणि प्रचारकी ही विशेषणे हा चित्रपट अगदी सार्थ ठरवितो. मला वाटतं आपण मुद्दा समजुन घेण्यात काहीतरी गल्लत केलीय. चित्रपटात दाखविण्यात आलेल्या हिंसेविषयी माझा आक्षेप नाहीये. पण आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात ते जे काही जाहिर रीत्या वादग्रस्त विधानं करीत होते त्यावर आहे. त्यांनी असं म्हंटलं की मला कुणीतरी एक पिस्तूल आणून दिलं तर मी नरेंद्र मोदींना संपवेन; त्याचप्रमाणे अजुन एका साहित्यिकाला त्यांनी मनोहर जोशींच्या हस्ते पुरस्कार घेऊ नका असा जाहीर सल्ला दिला (जो अर्थातच त्या सन्माननीय साहित्यिकांनी जुमानला नाही). बाकी त्यांना जसं लिहायचं तसं ते लिहीणारच... फक्त तुमच्या लेखात तुम्ही पुरस्कार देण्याविषयीचं मत मागितलंत आणि एक वाचक म्हणून मी ते नोंदविलं. माझं मत इतर कुणाला पटलंच पाहिजे असा माझा तेंडुलकरी दुराग्रह नक्कीच नाही.

नगरीनिरंजन,

बॅरिस्टर, पुरूष आणि लग्न या नाटकांतली त्यांची पात्र वासनेने बरबटलेली असतील पण ती खोटी आहेत असे नाही.

अगदी बरोबर ... हाच मुद्दा मी वर मांडला आहे की 'साहित्यात समाजाचे प्रतिबिंब दिसले नाही तर सकस व अनुभव-समृध्द साहित्य निर्माण होणार नाही. हिंसा, राजकारण, असभ्यता, ताणतणाव ही जर (दुर्दैवाने) आजची वस्तुस्थिती असेल तर तिला न स्वीकारुन व आजच्या साहित्यात तिला स्थान नाकारुन आपण पुढे जाऊ शकत नाही.' परत दळवींच्या सर्वच साहित्यात असा अनाचार बोकाळलेला दिसला असता तर 'एक प्रतिभावान साहित्यिक' म्हणून त्यांच्या प्रतिमेविषयी फेरविचार झाला असता. पण 'बॅरिस्टर' व 'पुरूष' सारखी उत्तम नाटके लिहिणार्‍या लेखणीतूनच 'संध्याछाया' वा 'नातीगोती' सारख्या हृदयस्पर्शी कलाकृती देखील उतरल्या. 'सारे प्रवासी घडीचे' सारखी कोकणच्या पार्श्वभूमीवरील एक अत्युत्तम कादंबरी सुध्दा या लेखणीनेच प्रसवली. आपण लिहिल्याप्रमाणे 'ठणठणपाळ' हे त्यांचे सदर गाजले ते समकालीन साहित्यिकांवर-प्रकाशकांवर ताशेरे ओढूनही त्यातील निखळ, निर्विष व निर्भेळ विनोदामुळे. विनोदाचा हा अनोखा साहित्यप्रकारच त्यांनी जन्माला घातला. -दिपोटी

<< आपली मते नेहमीच क्रांतिकारी आणि गैरसमजुतींच्या उच्चभ्रू तुमानी खेचणारी असतात हे मी पाहिलंच आहे. >> हे वाक्य फारच स्फोटक आहे, पण तरीही यात तथ्यांश असल्याचं मान्य करतो. यात माझ्या कौतुकाचा भाग असेल तर (आणि नसेल तरीही) त्याचा विनम्र स्वीकार करतो. << पण ती तशी का आहेत हे प्रत्येकाला कळेलच असे नाही, म्हणून जरा खुलासेवार सांगाल का? कमला आणि अर्धसत्य या चित्रपटांमध्ये कसला प्रचार केला आहे हे जाणून घ्यायला आवडेल. >> अर्धसत्य आपण पाहिलाच आहे. केव्हा पाहिलाय? मी तो पाहून जेमतेम वर्षच झालंय त्यामुळे फ्रेम टू फ्रेम लक्षात आहे. त्यात पोलिस अधिकारी असलेल्या नायकावरील ताणाचं जे समर्थन केलंय ते अगदीच न पटणारं आहे. यापेक्षा जास्त ताणतणाव आपल्या आयुष्यात असतात, पण त्यावरील उत्तर निष्कारण हिंसा होऊ शकत नाही. त्यातला शेट्टी नायकाला जितका वाईट जाणवतो तितका मला तरी वाटला नाही. खरे तर त्याच्यामुळे नायकाला फारसा त्रास होत नाहीच मूळी. नायकाला जो काही त्रास होतो तो त्याच्या स्वत:च्या चूकांमुळेच हे स्पष्ट दिसते. तरीही त्याचा दोष शेट्टीच्या किंवा इतरांच्या माथी मारणे ही नायकाची पळवाट आहे. मुख्य म्हणजे मूळ सूर्य कथेत बाप आणि मुलगा यातला संघर्ष आहे. बाप मुलाला त्याच्या इच्छे विरुद्ध आपल्या कल्पनेनुसार घडवितो हा विषय आहे. अर्धसत्य मध्येही तो मांडलाय. नायकाला पोलीस होण्यातच रस नसतो. मग असे असेल तर तो नोकरीचा राजीनामा देऊन दुसरं काही का करू शकत नाही. कायदा हातात घेऊन काय साध्य होतं? (मुख्य म्हणजे त्याशिवाय इतर अनेक पर्याय खुले असताना) चांगली कथा, चांगले अभिनेते असूनही ठिसूळ पटकथे मुळे रसभंग झाला. कमला चित्रपटाचा दुवा मी दिला आहेच. तो आपण स्वत:च पाहावा, कदाचित आपली तेंडूलकरांविषयीची मते बदलुही शकतील. << त्यांच्या लेखनात हिंसा असे कारण स्वतःच्या सभोवती असलेली हिंसा त्यांनी टिपली. पण त्यांनी कधीही त्या हिंसेच्या विरोधात प्रचार केला असे वाटत नाही. उलट निष्पक्षपातीपणे ती टिपल्यानेच त्यांच्या लेखनाला एक सर्वकालिक संदर्भ मिळाला. >> त्यांच्या नाटकांचे खेळ बंद पाडले गेले तेव्हा त्यांनी या दडपशाहीचा / हिंसेचा विरोध केला होता. त्यानंतर दोन दशकांनी मात्र त्यांनीच मला कुणीतरी पिस्तुल आणुन दिले तर मी मोदींची हत्या करील असे विधान केले. त्याचप्रमाणे एका मान्यवर साहित्यिकाने मनोहर जोशींच्या हस्ते पुरस्कार स्वीकारू नये असा जाहीर सल्ला त्यांनी दिला होता. आयुष्यात आधी हिंसेला विरोध व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे समर्थन व नंतर त्यांच्या अगदी उलट वर्तन मला त्यांच्या जीवनातला हा विरोधाभास दाखवून द्यायचा होता. शिवाय तेंडूलकरांनी अजुन एक विचित्र प्रकार केला. साहित्यनिर्मितीतून त्यांनी वैयक्तिक हिशेब चुकते केले. काही वर्षांपूर्वी त्यांचे लोकसत्ता मध्ये रामप्रहर या सदरात लिखाण येत असे. मीही ते रोज आवडीने वाचत असे. नंतर मात्र त्यांनी आपल्या वैयक्तिक वैर्‍यांना या सदरातून टिपणे सुरू केले. यामूळे अनेक वाचक वैतागले. एकाने तर राम प्रहर चे नाव बदलून आता त्यास विजय प्रहार हे नाव द्या असेही सूचविले. नंतर हे सदर बंद झाले. पुढे काही कालावधीनंतर या सर्व लेखांचे संकलन करून राम प्रहर हे पुस्तकही प्रकाशित झालेले आहे. अशा काही कारणांमूळे माझा तेंडूलकरांच्या नावाला आक्षेप आहे. तुम्ही दळवींविषयी व्यक्त केलेली मते ही ठीकच आहेत. परंतू त्यांनी गंमतीच्या गोष्टी सारखे बाजारू लिखाण करून ठेवले. त्याचप्रमाणे ***** वगैरेसारख्या उपमा वापरण्याचा प्रकार मला तरी अतिशय अश्लाघ्य वाटतो. अशा साहित्यिकाने इतर कितीही चांगली साहित्यनिर्मिती केली तरी त्यास साहित्य पुरस्कारातून वगळावे असे माझे वैयक्तिक मत आहे. << अशी माझी सध्याची मते आहेत. ती तुमचा खुलासा ऐकून कदाचित बदलता येतील. >> माझ्या स्पष्टीकरणानंतर आता पुन्हा याविषयी जाणून घेण्यास उत्सुक आहे. ***** इथले शब्द हे जयवंत दळवी यांनी आपल्या पुस्तकात वापरलेले होते. परंतू इथे प्रकाशित करण्याएवढे उचित नसल्याने संपादकांच्या सूचनेवरून काढून टाकण्यात आले आहेत.

मराठी (व बंगाली) साहित्य इतर भारतीय भाषांमधील साहित्यापेक्षा अधिक सकस व समृध्द आहे' असा जो सर्वसामान्य विचार आहे तो विचार तरी एकतर मुळातच चुकीचा आहे इतर भाषांमधील मी काही खूप लेखन वाचलेले नाही परंतु मराठी लेखनाबद्दल नेहमी असे बोलल्या जाते की, एकसुरीपणा आणि लेखनातील साचलेपणा यामुळे मराठी साहित्य लेखन फारसं पुढे जातांना दिसत नाही. इतर भाषेच्या तुलनेत ज्ञानपीठ पुरस्काराच्या यादीत आपण मागे का आहोत त्याचाही विचार केला पाहिजे. मराठीतील एखादी कलाकृती गाजते आणि अनेक दिवस संबंधित लेखकाला पुढे काय लिहावे असा प्रश्न पडतो आणि लिहिले तरी पूर्वी इतकेच कसदार लेखन आणि विषय मांडतांना नावीन्य लेखनात दिसून येत नाही. मराठी समाजमनावर आणि साहित्यावर विविध प्रभाव पडत असतात अशा प्रभावांचा विचार समर्थपणे मराठी साहित्यातून आला पाहिजे. सभोवातलाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदलत्या प्रवाहांचा विचार समर्थपणे मराठी साहित्यातूना आला पाहिजे, तो का येत नाही ? प्रचारकी लेखनापेक्षा अधिक कलात्मकता प्रकट करणारे लेखनच आपल्याला ज्ञानपीठाकडे घेऊन जातील असे मला वाटते. गुणवत्ता, सामाजिक बांधिलकी,कलात्मकता, वैश्विक मुल्य, लेखनाचा नवा आकृतीबंध मराठी लेखनात आला पाहिजे. साचेबद्ध,एकसुरी, आणि कंटाळवाणे साहित्य ज्ञानपीठाच्या शर्यतीत टीकणार कसे ? शेतकरी, कष्टकरी, दलित, स्त्रिया, यांच्याबद्दलचे लेखन अजूनही प्रभावीपणे आलेले नाही त्यामुळे मराठी लेखनाला अजून खूप वाव आहे, भविष्यात ज्ञानपीठ आपल्यापासून फारसे दूर राहणार नाही असे वाटते. नवा मराठी वाचक जोडणारे किती मराठी लेखन आज बाजारात उपलब्ध आहे. एखाद्या नव्या मराठी वाचकाने एखादी नवी दर्जेदार कादंबरी वाचायला मागितली तर एक वाचक म्हणून आपण या दशकात उत्तमोत्तम वाचलेल्या मराठी पुस्तकांपैकी आपलं कोणत्या नावावर एकमत होईल ? मी अजूनही ययाती आणि प्रसिद्ध अशा काहीच पुस्तकांची नावे का घेतो ? कारण या कलाकृतींनी मराठी वाचकांच्या र्‍हदयाचा ठाव घेतलेला आहे. मागेही म्हटलं होतं तेच म्हणतो की, विंदांच्या कविता वाचून डॉ.कलामांना मराठी भाषा शिकावी वाटते. असे नवे वाचक जोडणारे लेखन किती लेखकांनी दिले आहे याचाही विचार या निमित्ताने झाला पाहिजे असे मला वाटते. -दिलीप बिरुटे

माझा आयडी उलटवून "विग" करावा अशी मी संबंधित अधिकार्‍यांना विनंती करतो.

अर्धसत्य पहिला नाही. कुठे मिळाल्यास जरूर पाहा. पोलीसखात्यात होणारी घुसमट, सदाशिव अमरापुरकरांचा हिन्दीतील पदार्पणातील अभिनय, ओम पुरीचा, घुसमट सशक्तपणे प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचविणारा , अभिनय इत्यादी अनेक गोष्टीनी पूर्णत्वास नेलेला 'अर्धसत्य' चित्रपट एकदा पाहावाच असा आहे. धन्यवाद.