विड्या एक फुंकणे

अपर्णाताईंशी सहमत. फालतू विडंबन. खूपच ओढूनताणून केल्यासारखे वाटत आहे.

सहमत

सर्वप्रथम प्रामाणिक प्रतिक्रियेबद्दल धन्यवाद. बऱ्याच लेखनाबद्दल नुसतं 'लेखन आवडलं' किंवा दुर्लक्ष अशा स्वरूपाचे प्रतिसाद मिळतात. त्यातून लेखकाला पुरेसा फीडबॅक मिळत नाही असं मला राहून राहून वाटतं. तुम्ही मनापासून काय वाटलं आहे ते लिहिलं ते बरं वाटलं. नावडण्याचा प्रश्नच येत नाही.

विडी ऐवजी इतर काही असते तर कदाचित चाललाही असता. पण लहानपणापासून विड्या प्यायल्याने काय होते याचे वयोवृद्ध उदाहरण

तुमच्या वैयक्तिक अनुभवाबद्दल सहानुभूती आहे. मुळात 'नाड्या एक चोखणे' असा लेख लिहायचं माझ्या बायकोच्या मनात आलं होतं. तांत्रिक कारणांमुळे मला विड्या अधिक सोयीस्कर वाटलं, म्हणून विड्या निवडलं. मुळात हे विडंबन आहे त्यामुळे मी खरोखरच मुलांना विड्या ओढू द्याव्यात असं म्हणत नाहीये, हे लक्षात घ्यावं. माझ्या डोळ्यासमोर मिरासदारांची 'धडपडणारी मुले' ही कथा होती. विडंबन करताना काहीतरी उच्च भावना घ्यायची व तिचं 'संकल्पनांतर' (भाषांतर सारखं) करून हास्यनिर्मिती करण्याचा प्रयत्न करायचा ही क्लृप्ती असते. पाचलगांचा लेख प्रामाणिक होता याबद्दल वादच नाही. पण मला तो भाबडा वाटला होता. (माझी त्या लेखावरची प्रतिक्रिया पहावी). आपली संस्कृती आपण विसरतो आहोत याबद्दल टाहो फोडण्याचा प्रकार शतकानुशतकं चालू आहे. त्या भाबडेपणाची चेष्टा करायची होती. ज्या स्मृती आपण खरोखरच हरवल्या आहेत त्या स्मृतींची नाही. किल्ला करण्याविषयीचा जिव्हाळा, किंवा आणखीन सर्वसाधारणपणे आपल्या लहानपणीच्या रम्य आठवणी पुन्हा उजळण्यात जो आनंद असतो, त्या आनंदाचीही चेष्टा करायची नव्हती. पण नवीन पीढीला तसं काहीच नाही असं म्हणणं मला धार्ष्ट्याचं वाटतं इतकंच. विडी आणि सिगरेट च्या उदाहरणातून किल्ला आणि नवीन काहीतरी खेळ यातलं साम्य/वैविध्य अधोरेखित करायचं होतं. कंपूला सुखावण्यासाठी, टाइमपास, वगैरे लेखन करायला हरकत नाही. पण या लेखनामागचा उद्देश वाटतो तितका थिल्लर नव्हता एवढंच म्हणायचं आहे. बाकी तुमच्या कौतुकाबद्दल धन्यवाद. त्याला मी पात्र आहे की नाही ही शंका तूर्तास बाजूलाच ठेवतो.

प्रामाणिक आणि उत्कृष्ट प्रतिसाद. आवडला. मूळ लेख हा पाचलगांच्या लेखावरून प्रेरणा घेऊन लिहिलेले खरे अनुभव आहेत असे समजून उघडला होता. मिपावर विडंबन हा overused प्रकार झाला आहे. दहातील एकच चांगला असतो फारफार तर . त्यामुळे मी फार अपेक्षा ठेवत नाही असे धागे उघडताना. मुळात विडंबन म्हणजे मूळ कविता किंवा लेखाच्या प्रत्येक वाक्याशी मिळते जुळते वाक्य लिहिणे इतपतच मर्यादित आहे का? शैलीचेही विडंबन होऊ शकते, पण ते करणे कठीण असते. नुकतेच मिपावर येऊन गेलेले काव्यफुफाटा हे मला त्या प्रकारातले वाटले. चला, वाचनालयातून झेंडूची फुले आणीन म्हणतो.

कृपया हे लेखन व्यक्तिगत पातळीवर घेऊ नये. माझी भूमिका मी मूळ लेखावर आणि इथेदेखील मांडलेली आहे. तुमच्या लेखनाचं, मांडलेल्या विचारांचं विडंबन आहे. विडंबनाचा दर्जा सुमार आहे असं म्हणायला हरकत नाही. पण तुम्हाला टारगेट करण्याचा प्रयत्न नाही. मी मिपाचा सभासद नसताना इतरांकडून तसा झाला असेल तर त्याला मी काय करणार?

एखादं लेखन जमतं, एखादं जमत नाही, वाचकांच्या मनात उतरत नाही. त्यावर किती का कारणं दिली तरी ती कारणं पटल्यामुळे ते लेखन आवडेल असं नाही. आपल्याला व इतर अनेकांना हे लेखन आवडलं नाही हे शेवटी खरं महत्त्वाचं. काहींना त्यातला विनोद दिसला, काहींना ते नाही भावलं. काय करणार. तांत्रिक बाबींचे खुलासे देत नाही. कारण विडंबनाच्या संभाव्य प्रकारांपैकी मी 'शब्दशः विडंबन' निवडलं. त्याचे काही फायदे आहेत, काही तोटे आहेत. उदाहरणार्थ, तुम्ही सुचवलेले बदल करून शेवटचा परिच्छेद लिहिणं कठीण झालं असतं. खुलासे आहेत ते माझ्या प्रयत्नाचे. कारण त्याविषयी अनेकांच्या मनात गैरसमज आहेत असं वाटतंय. "गेले ते दिन" असं स्मृतीरंजनात्मक लिखाण मनोहारी असू शकतं याबद्दल वादच नाही. त्याला मी भाबडेपणा म्हणत नाही. किंबहुना 'गेले ते दिन गेले' या गाण्यातली हरवलेपणाची वैयक्तिक भावना मूळ लेखातल्या पहिल्या भागात आलेली आहे. चेष्टा त्या भावनेची नाहीच, चेष्टा आहे ती पुढच्या तत्वचिंतनाची. 'आमच्या लहानपणी आम्ही क्ष करायचो. त्यावेळी आम्ही सुखी होतो. तेव्हा ते सुख क्षमुळेच असणार. आता क्ष नाही, तद्वतच आजची पिढी सुखी नाही.' याला मी वैचारिक भाबडेपणा म्हणतो. त्या विचाराचं विडंबन करण्याचा प्रयत्न होता. पण इतकं समजवावं लागतं याचा अर्थ तो काही अंशी तरी फसला असावा. हरकत नाही. कोणीतरी म्हटल्याप्रमाणे मिपावरचं साहित्य म्हणजे काही कालिदासाचं अजरामर महाकाव्य नाही.

"पिक समवन युवर ओन साईझ!", "पिक समवन हू इश्यूज यू अ चॅलेंज"

या वाक्यांतलं समवन हे मला विशेष पसंत पडलं नाही. हा लेख कोणी लिहिला आहे याने काडीमात्र फरक पडत नाही. सर्वत्र बोकाळलेल्या 'जग पूर्वी चांगलं होतं आता ते बिघडत चाललं आहे' या विचाराशी भांडण आहे. आणि त्याची साईझ प्रचंड आहे.

"पिक समवन युवर ओन साईझ!"

असं म्हणून श्री. धनंजय यांनी श्री. पाचलग आणि/किंवा श्री. घासकडवी यांचा पाणउतारा केलेला आहे.

श्री. पाचलग यांची भडभडून "गेले ते दिन" गाणारी शैली त्यांच्या नव-प्रौढ वयोमानाला शोभणारी आहे.

कदाचित असेलही, पण आम्हाला पुलंच्या 'पुण्यातील' "पुर्वीचं पुणं राहिलं नाही " म्हणणारी बालवाडीची मुलं का आठवतात कुणास ठावुक!

एक पक्षी जो झाडावर गाणे गातो , त्या गाण्यात आहे एक झाड , ज्या झाडावर एक पक्षी गाणे गातो. प्रतिसाद घुमवण्याचा दांडपट्टा नीट घुमवलेला नाही. प्रतिसाद शरदिनीबाईंनी पाडल्यासारखा वाटतो. उदाहरणार्थ, "विडंबन" हा खेळ, आणि त्या खेळाला येणारी विद्वज्जड प्रतिक्रिया... ही जोडणी काही जमली नाही. - - - गद्य आणि शिवाय वर एका वाचकाने सांगितलेली नावड मी प्रतिध्वनित करतो - श्री. पाचलग यांचा लेख प्रामाणिक आहे. श्री. पाचलग यांची भडभडून "गेले ते दिन" गाणारी शैली त्यांच्या नव-प्रौढ वयोमानाला शोभणारी आहे. त्यातील हल्लीच-पौगंडावस्था-सोडलेल्यास-सुलभ स्मृतिरंजन विडंबनाचे कोरडे ओढण्याच्या स्तराला पोचत नाही. - - - वरच्या प्रतिसादात कुठे काय (आणि का) अधोरेखित करावे हे सुद्धा कळत नाही. "एका विडंबनाला जडजंबाल प्रतिसाद ", असा कोणाला अनुभव आहे? प्रतिसाद स्वतःहून एक भंपक लघुकथा म्हणून उभा राहायला पाहिजे. इथे तर प्रतिसादातले एक-एक वाक्य विड्म्बनात , आणि मग कथानकात कसे काय जुळते ते कळण्यासाठी श्री. पाचलग यांच्या "किल्ला" लेखाचा ,घासकडवी यांच्या विड्म्बनाचा ,शब्द्कोशाचा आणि शेवटी विश्व्कोशाचा संदर्भ घ्यावा लागतो. - - - ही झाली तांत्रिक टीका. गद्य आणि शिवाय वर एका 'चावका'ने न सांगितलेली नावड मी प्रतिध्वनित करतो (म्हणजे मीच ध्वनित करतो आणि ती मेंदूला धडकून आपोआप प्रतिध्वनित होईल)- श्री. घासकडवी यांचा विडंबन लेख प्रामाणिक आहे. श्री. घासकडवी यांची भडभडून "आयला काय दिवस आलेत" गाणारी शैली त्यांच्या गत-प्रौढ वयोमानाला शोभणारी आहे. त्यातील हल्लीच-तुंदिलतनु तिशी -जडलेल्यास-सुलभ विडंबन विद्वत्तेचे कोरडे ओढण्याच्या स्तराला पोचत नाही. टीकेचा प्रतिकार करण्यासाठी लागतो तो अनुभव त्यांच्यापाशी आहे पण "दिल तो बच्चा है जी" म्हणण्याचा कृतक लडिवाळपणा नाही. अहो, एखाद्या विडंबकाचा वाचकांनी केलेला फजितवडा बघितला तर मला कळवळायला होते. फिस्सकन् हसायला आले तरी त्यात खजील सहानुभूतीचा अंश असतो. प्रतिसादात अशा प्रकारे "विश्वाचे आर्त" दाखवता आले असते, तर त्यात मानव्य कलात्मक गुण असता. मात्र अशा विड्म्बकाची फजिती केवळ हास्यास्पद म्हणून दाखवली, तर तशा हसण्यात आणि शाळेतल्या दादागिरी "बुलीइंग" मध्ये काय फरक आहे? (थोडक्यात "गप्पी मासे पाळा आणि हिवताप टाळा!", "पाव्हनं जरा जपून , एड्स येतोय लपून".) - - - कौशल्य पणाला लावायचे होते, तर धनंजय यांनी आधी मेलो , वारलो , खपलो चा अतिरेक असलेला एक अतिप्रातिनिधिक (आर्केटिपिकल) धागा मनात विणायला हवा होता, तो थेट न-देता फक्त बाडिस करायला हवे होते. तो बाडिस +१ असता, तरी चालले असते. कारण कुठल्या एका धाग्याला नव्हे तर कुठल्याही धाग्याला तो प्रतिसाद झाला असता. अशा तर्‍हेने केवळ प्रतिसाद वाचून वाचकाला आपल्या आयुष्यात वाचलेल्या कित्येक प्रतिसादांच्या बोरन्हाणाची आठवण आली असती. वाचकाच्या स्मृतीमध्ये जाऊन गुदगुल्या करणारे असे प्रतिसाद रचले असते, तर ते सुद्धा कलाकृती म्हणून उच्च दर्जाचे ठरले असते.