श्री. अमर्त्य सेन यांच्या लेखाचा अनुवाद व त्यावर (मराठी व इंग्रजी) प्रतिसाद

Hello Mr Amartya Sen, I saw your article about Modi's winnig power, but not battle of ideas. The url is : https://www.nytimes.com/2019/05/24/opinion/india-modi-election.html Here are my comments : 1.

.... Modi (of India) has led his Hindu nationalist Bharatiya Janata Party to a major victory ....

Sorry to say, but there is no word Hindu in BJP. The BJP was never a Hindu party in a traditional sense. 2.

And why has the Indian National Congress, the old national party, been restricted to a mere 52 seats?

Today's Indian National Congress is not same as the old national party. The old congress which was with Nehru, broke up in 1969 into two factions syndicate and indicate. The Syndicate Congress later merged with Janata Party in or around 1977. The Indicate Congress, under the leadership of Indira Gandhi, became Indira Congress in 1978. The old congress had electoral symbol of pair of bullocks. The Janata Party campaigned under cow and calf symbol. Indira Congress had palm facing hand as a symbol. After Indira's assassination the party was renamed as The Indian National Congress, which continues with the same name today. These are rough details of the history of congress party. The point is today's national congress is not the one Nehru had. 3.

.... old, pluralistic and secular ideology of the Congress Party and of India’s great leaders — Mohandas Gandhi, Rabindranath Tagore, Jawaharlal Nehru and Maulana Abul Kalam Azad — is no longer an effective option.

Firstly, Congress is anti Hindu. Congress showing any support to anything Hindu is viewed with suspision. Let me explain you the reason. After 1920, Congress portrayed itself as a secular party. Fair enough. When british decided to quit, Congress suddenly became 'Hindu'. Despite having no mandet from Hindus, it played a leading role in splitting India. Narayan Bhaskar Khare accused congress of misappropriating Hindu identity. Second point is about the leaders you mentioned. Ravindranath Tagore was never secular. Abul Kalam Azad was never secular. Please do not club these people together. They have more differences than commanalities. Gurudev Ravindranath had nothing to do with congress. Nehru was not pluralist. Gandhi was not even a member of the Congress Party. 4.

.... political support for the victorious B.J.P. comes disproportionately from the Hindus.

Utterly wrong assertion. In Gujarat and Rajasthan, BJP won ALL seats including Muslim majority ones. The same thing happened in 2014 elections. After 5 years of Modi's rule BJP still enjoys muslim's support. Let me explain the reason. The reason is Congress used, abused, overused and reused muslims as a vote bank. BJP's clean sweep shows that the muslims are seeing through congress's scam. 5.

.... why the B.J.P. today has many more loyal supporters than only a few years ago.

Wrong question. Majority of BJP's loyal supporters are actually Modi's voters. There is a difference between supporting BJP and voting for Modi. 6.

.... make political use of hatred and loathing — for people with different ways of life (leftists, rationalists, liberal intellectuals) and for those with different origins and religious beliefs, such as Muslims.

Forget Modi, let me tell you how I view these groups. I am a Hindu. I dislike leftists because they are nazi. Nazi means national socialist movement, right? So nazis are as left as a socialist could be. Now you know why I dislike leftists. I am a Hindu. I disagree with rationalists because, the so called rationalists fail to comprehend that experience leads to logic. For them logic is a fait accompli. For me logic is a tool to achieve my vison. I am a Hindu. I don't see anything useful in liberal intellectualism. The so called liberals are too much concerned about rights and previlages. But I, as a Hindu, am more concerned about my duties. Like me a billion-full of indians want to lead a duty-centric life. Life in not a bonanza to keep enjoying whatever imaginable rights whenever you want to. 7.

The state-owned television network, Doordarshan, gave the ruling B.J.P. twice the amount of airtime than it offered to the Congress Party in the important month of May.

This point looks legitimate only in America. In India this point loses its context. Let me explain the role of the indian mainstream media in recent elections. There are myriads of private channels. They were busy in propogating falsehood against BJP. Not a single private channel accepted exit polls results, because they favoured BJP. Such is the state of indian mass media. As a result people discredited the mainstream media. That's why Modi used social media in 2014. He never bothered about the mainstream media. Still they refused to learn. No wonder Modi repeated his success in 2019. 8.

.... India’s general election was dominated by scaremongering rhetoric, used very effectively by Mr. Modi.

It's definitely not scaremongering. Balakot response is tit for tat. 9.

.... his campaign greatly benefited from his promises of a well-functioning market economy free of red tape and corruption, plentiful employment opportunities for all, fair sharing of the fruits of speedy economic expansion, and ready availability of primary health care and school education.

Here is the link to BJP's 2014 manifesto : http://cdn.narendramodi.in/wp-content/uploads/2014/04/Manifesto2014highlights.pdf I don't see promises of well-functioning market economy, plentiful employment opportunities, fair sharing of the fruits of speedy economic expansion, and ready availability of primary health care and school education. Please get your facts straight. 10.

.... He has accomplished little of what he had promised. Unemployment is very high, a 45-year peak, economic growth is faltering and uneven in its impact, elementary health care remains comprehensively neglected, and there has been no striking decrease of red tape and corruption.

Your points are basically useless from a comman man's point of view. What Modi delivered is far more meaningful to him/her. For example, the Jandhan (public wealth) accounts enabled comman man to get money straight from the government. No middle men. As simple as that. 11.

.... fear of terrorism, fear of sabotage by Pakistan, fear of apparently terrible deeds perpetrated by hostile elements within India.

This is not a rhetoric. This is a grim reality for countless indians. Everyday a city dweller goes out to work. What's the guarantee that he returns home in one piece? Modi addressed it. After he came to power, the terroists acts suddenly were limited to only Kashmir. No more random bomb blasts. No more 26/11s. I voted for Modi. Done and dusted! 12.

But there has been no particular victory for the philosophy of Hindu nationalism and no noticeable vanquishing of the idea of inclusiveness and unity championed by Gandhi, Nehru and Tagore.

That is because Hindu nationalism is built upon idea of inclusiveness. Gandhi and Nehru are not viewed as unifying forces. They split india for personal gains. Tagore is an internationalist. Indian culture needs to be spread across the globe. Hindu nationalism has no conflicts with Tagore. 13.

What is clear enough is that during the past five years of B.J.P. rule, India has become much more divided along religious lines, making more sharply precarious the lives of minorities, particularly Muslims.

Obviously not. Since indian muslims too voted for Modi, your statement is factually incorrect. 14.

The Hindu nationalist movement has won something in terms of power but nothing particularly serious in the battle of ideas.

That is so because Hindu Nationalism can easily assimilate any foreign idea. That means there are no conflicts eventually. Now you know how Hindu Nationalism operates. 15.

Pragya Thakur, a B.J.P. activist, said recently that Mohandas Gandhi’s assassin, Nathuram Godse, was a patriot.

Of course Nathuram was a patriot. Patriotism is not exclusively reserved for congressmen. 16.

This embarrassed even the B.J.P., which made her formally apologize.

Since Sadhvi Pradnya was contesting an election, she had to be politically correct. 17.

That is victory in terms of power but not in the battle of ideas.

So, the question you should ask is : Why people of Bhopal (where Sadhvi Pradnya won election) neglect battle of ideas? The answer is Hindu Nationalism is not an idea, but way of life inseperable from a billion of indian people. 18.

It is regrettable that this larger battle has not received more emphasis even from the opposition.

To make a battle you need two opposite camps. But there is no opposition to Hindu Nationalism. Now that's your problem. Not mine. 19.

There is need for much more engagement there.

Yes, finally a correct and meaningful statement. To engage with Hindu Nationalists like me, you need to read into the indian public. Are you willing to? 20.

But the first thing is not to confuse the two battles.

I beg to differ. First thing is your willingness to skilfully engage with indian public like Modi does. ---- end of comments ---- Thanks for reading. Humbly yours, -Gamma Pailvan

लोकहो, श्री. अमर्त्य सेन यांनी २४ मे २०१९ च्या द न्यूयॉर्क टाईम्स वर्तमानपत्रात मोदींच्या विजयास उद्देशून एक प्रदीर्घ लेख लिहिला आहे. मोदींनी सत्ता जिंकली तरी संकल्पनांचे युद्ध नव्हे, असा आशय आहे. मूळ लेख : https://www.nytimes.com/2019/05/24/opinion/india-modi-election.html मराठी अनुवाद : https://www.misalpav.com/node/44623 मूळ लेखावरचा इंग्रजी प्रतिसाद : https://www.misalpav.com/comment/1034693#comment-1034693 या लेखावर प्रतिसाद द्यायचं मनात होतं. मूळ प्रतिसाद इंग्रजीत आहे. त्याचा मराठी तर्जुमा चालू टिपणीत आहे. धन्यवाद! :-) आपला नम्र, -गामा पैलवान -------------- प्रतिसाद सुरू ----------------------------- नमस्कार अमर्त्य सेन, तुमचा २४ मे २०१९ च्या द न्यूयॉर्क टाईम्स वर्तमानपत्रात मोदींच्या निवडणुकीतल्या विजयासंबंधी इंग्रजी लेख वाचला. जालनिर्देश असा आहे : https://www.nytimes.com/2019/05/24/opinion/india-modi-election.html तुमच्या लेखावर भाष्य करू इच्छितो. ते येणेप्रमाणे : १.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी त्यांच्या हिंदूराष्ट्रवादी भारतीय जनता पक्षास सार्वत्रिक निवडणुकांत घवघवीत विजय प्राप्त करवून दिला.

भाजप कधीच हिंदू पक्ष नव्हता. हिंदू हा शब्द त्याच्या नावात नाही. २.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस केवळ ५२ जागांपाशी का अडकली आहे?

आजची भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस जुनी काँग्रेस नव्हे. नेहरूंच्या वेळेचा जुना काँग्रेस पक्ष १९६९ साली फुटून त्याचे सिंडिकेट व इंडिकेट असे दोन तुकडे पडले. सिंडिकेटक काँग्रेस पुढे १९७७ च्या आसपास जनता पक्षात विलीन झाला. इंदिरा गांधींच्या नेतृत्वाखाली १९७८ साली इंडिकेट काँग्रेसचं इंदिरा काँग्रेसमध्ये रुपांतर झालं. जुन्या पक्षाचं निवडणूक चिन्ह बैलजोडी होतं. जनता पक्षाने गायवासरू या चिन्हावर निवडणुका लढवल्या. इंदिरा काँग्रेसचं चिन्ह हाताच्या पंजा होतं. इंदिराहत्येपश्चात इंदिरा काँग्रेसचं भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस असं बारसं केलं गेलं. तेच नाव आजपर्यंत टिकून आहे. ही काँग्रेस पक्षाच्या इतिहासाची साधारण रूपरेखा आहे. सांगयचा मुद्दा असा की आजचा काँग्रेस पक्ष नेहरूंच्या वेळचा पक्ष नव्हे. ३.

तथाकथित समजानुसार भारत बदलंत असून काँग्रेस पक्षाची (व त्यातल्या गांधी, टागोर, नेहरू, आझाद आदि दिग्गजांची) जुनी, वैविध्योत्सुक (=puralist), सेक्युलर मतप्रणाली हा काही फारसा प्रभावी पर्याय उरलेला नाही.

पहिली गोष्ट म्हणजे काँग्रेस हिंदुविरोधी आहे. काँग्रेसने हिंदूंची बाजू घेणं संशयास्पद आहे. त्यामागचं कारण सांगतो. १९२० नंतर काँग्रेसने स्वत:स सर्वधर्मसमभावी ( = सेक्युलर) म्हणवून घेतलं. भले ठीक. ब्रिटिशांनी भारत सोडून जायचं ठरवल्यावर मात्र काँग्रेस अचानक 'हिंदू' झाली. हिंदू लोकांचा जन्देश नसतांनाही, काँग्रेसने भारताची फाळणी करण्यात पुढाकार घेतला. नारायण भास्कर खरे यांनी काँग्रेसवर हिंदू अस्मिता बळकावल्याचा आरोप केला आहे. दुसरा मुद्दा तुम्ही नावं घेतलेल्या नेतेलोकांसंबंधी आहे. रवींद्रनाथ कधीच सेक्युलर नव्हते. अबुल कलम आझादही कधीच सेक्युलर नव्हते. या लोकांची मोट आजीबात बांधू नका. यांच्यात साम्यापेक्षा भेद जास्त आहेत. गुरुदेव रवींद्रनाथांचा काँग्रेसशी कसलाही संबंध नाही. नेहरू वैविध्योत्सुक ( = pluralist) नव्हते. गांधी तर काँग्रेसचे साधे सभासदही नव्हते. ४.

.... भाजपला मिळालेल्या पाठिंब्यापैकी प्रमुख्य हिस्सा हिंदूंकडून आलेला आहे.

साफ चुकीचं विधान. गुजरात व राजस्थानात भाजपने अगदी मुस्लिमबहुल जागांसह सर्वच्यासर्व जागा जिंकल्या आहेत. २०१४ सालीही नेमकं हेच घडलं होतं. मोदींच्या ५ वर्षांच्या राजवटीनंतर भाजपला मुस्लिमांचा पाठींबा कायम आहे. त्यामागचं कारण सांगतो. काँग्रेसने मुस्लिमांचा मतपेढी म्हणून वापर, गैरवापर, अतिवापर आणि पुनर्वापर केला. भाजपचा सुपडासाफ विजयाचा अर्थ असा की मुस्लिम लोकं काँग्रेसच्या बनवाबनवीच्या आरपार पाहू लागलेत. ५.

.... 'भाजपला काही वर्षांपूर्वीच्या मानाने आज खूपंच जास्त निष्ठावान समर्थक का आहेत', ....

चुकीचा प्रश्न आहे. भाजपचे बहुतांश पाठीराखे खरंतर मोदींचे मतदार आहेत. भाजपला पाठींबा देणे आणि मोदींना मत देणे यांत फरक आहे. ६.

.... द्वेष व तिरस्काराचा राजकीय लाभ उठवण्याची तत्परता असल्याने त्यांना आपल्या ज्वलंत वक्तृत्वाच्या साहाय्याने समोरच्यावर प्रभाव टाकता आला. हा द्वेष व तिरस्कार भिन्न जीवनशैली धारकांचा ( डावे, तर्कवादी, उदारमतवादी बुद्धीजीवी) होताच, त्याप्रमाणे भिन्न उगम व धार्मिक समजुती असलेल्यांचा उदा. : मुस्लिम यांचाही होता.

मोदींचं जाउद्या. मी या लोकांकडे कसं बघतो ते सांगतो. मी एक हिंदू आहे. मला डावे आवडंत नाहीत कारण की ते नाझी आहेत. नाझी म्हणजे नॅशनल सोशालिस्ट ( म्हणजेच राष्ट्रीय समाजवादी ) चळवळ, बरोबर ? मग नाझी हे एखाद्या समाजवाद्या इतकेच डावे झाले. डावे मला का आवडंत नाहीत ते तुम्हांस आता माहित पडलं. मी एक हिंदू आहे. माझी तर्कवाद्यांसोबत मतं जुळंत नाहीत. कारण, अनुभवातनं तर्क विकसित होतो हेच मुळी या तथाकथित तर्कवाद्यांना कळंत नाही. त्यांच्यामते तर्क हेच साध्य आहे. माझ्या दृष्टीने तर्क हे उद्दिष्ट प्राप्त करावयाचं साधन आहे. मी एक हिंदू आहे. मला बुद्धीजीवींच्या उदारमतवादात उपयुक्त असं काहीच सापडंत नाही. या तथाकथित उदारमतवाद्यांना हक्क व अधिकारांची बरीच काळजी पडलेली असते. पण, एक हिंदू म्हणून, मला माझ्या कर्तव्यांची चाड अधिक आहे. माझ्याप्रमाणे शंभर कोटी भारतीयांना कर्तव्यकेंद्रित जीवनप्रणाली अंगिकारायची आहे. आयुष्य म्हणजे वाट्टेल तेव्हा वाट्टेल तसे मन:पूत अधिकार उपभोगण्यासाठी मिळालेलं घबाड नव्हे. ७.

दूरदर्शनने ऐन निवडणुकीच्या मे महिन्यात भाजपला काँग्रेसच्या दुप्पट प्रक्षेपणसमय अदा केला.

हा मुद्दा अमेरिकेत ठीक आहे हो. भारतात हे तथ्य निरर्थक ठरतं. नुकत्याच झालेल्या निवडणुकांत प्रमुख्य प्रसारमाध्यमांची भूमिका काय होती ते थोडक्यात सांगतो. भारतात बऱ्याच खाजगी वाहिन्या आहेत. त्यातल्या बहुतांश भाजपविरुद्ध अपप्रचार करण्यात गुंतल्या होत्या. एकाही खाजगी वाहिनीने उत्तरचाचणीचे निकाल गांभीर्याने घेतले नाहीत. कारण की ते निकाल भाजपला अनुकूल होते. भारतीय प्रसारमाध्यमांची ही दु:स्थिती आहे. साहजिकंच लोकांनी मुख्यधारेतल्या माध्यमांना अविश्वासार्ह मानलं. म्हणूनंच मोदींनी २०१४ साली मेळामाध्यमं ( = सोशल मीडिया) वापरली. त्यांनी मुख्यधारेतल्या माध्यमांची कधीच पत्रास बाळगली नाही. तरीपण त्यातून काही शिकण्याची माध्यमांची इच्छा नाही. २०१९ साली मोदींच्या यशोवर्धनात नवल ते काय ! ८.

निवडणुकांत मोदींनी भयावडंबर अतिशय प्रभावीपणे वापरले.

हे भयाचं अवडंबर माजवणे निश्चितंच नव्हे. बालाकोटचा प्रतिहल्ला हे जशास तसे उत्तर आहे. ९.

२०१४ साली मोदी जिंकले होते तेव्हा त्यांनी दिलेल्या वचनांचा लाभ झाला होता. या आश्वासनांत भ्रष्टाचार व लालफीतीपासून मुक्त अशी व्यवस्थितपणे चालणारी बाजारी अर्थव्यवस्था, सर्वांसाठी रोजगाराच्या अमाप संधी, सरसर पसरणाऱ्या अर्थव्यवस्थेच्या फळांचं न्याय्य वाटप, प्राथमिक आरोग्य व शाळांची तत्काळ सुविधा, इत्यादिंचा समावेश होता.

भाजपच्या २०१४ च्या जाहीरनाम्याचा दुवा इथे आहे : http://cdn.narendramodi.in/wp-content/uploads/2014/04/Manifesto2014highlights.pdf मला बाजारावर आधारित सुफळ अर्थव्यवस्थेबद्दल काहीच आश्वासन सापडलं नाही. तसेच रोजगाराच्या अमाप संधी, विस्तारणाऱ्या अर्थव्यवस्थेच्या फलितांचे न्याय्य वाटप, प्राथमिक आरोग्य व शाळांची तत्काळ सुविधा यांविषयी खास तरतुदी आढळल्या नाहीत. कृपया आपली तथ्ये तपासून घेणे. १०.

त्यांनी दिलेल्या वचनांची पूर्ती फारंच किरकोळ आहे. बेरोजगारीने गेल्या ४५ वर्षांतला उच्चांक गाठलाय, आर्थिक वाढ विषम असून जराशी डगमगतीच आहे, किमान आरोग्यसुविधा साकल्याने दुर्लक्षित आहेत आणि लालफीत व भ्रष्टाचारात उल्लेखनीय घट नाही.

सामान्य भारतीयाच्या नजरेतनं तुमचे मुद्दे निरुपयोगी आहेत. मोदींनी जे दिलं ते त्याच्या/तिच्या साठी बरंच अर्थपूर्ण आहे. उदाहरणार्थ : जनधन खाती उघडणे. यांमुळे सामान्य माणसाला शासनाकडून थेट मदत मिळू लागली. दलालांचा पत्ता कट झाला. सामान्य माणूस अशा साध्यासोप्या सुविधांच्या प्रतीक्षेत होता. ११.

.... आतंकवादाची भीती, पाकिस्तानकरवी घातपाताचं भय, भारतातल्या हान्योत्सुक प्रभृतींच्या भीषण कृत्यांचं भय.

हे केवळ शाब्दिक बुडबुडे नव्हेत. हे असंख्य भारतीयांसाठी गंभीर वास्तव आहे. आज दररोज शहरातला माणूस कामाला घराबाहेर पडतो. तो अखंड अवस्थेत परतण्याची खातरी काय आहे ? मोदींनी त्याची तड लावली. ते सत्तेत आल्यावर आतंकी हल्ले अचानक फक्त काश्मीरपुरते सीमित होऊन गेले. फटाक्यांसारखे स्वैर बाँबस्फोट गायब. २६/११ सारखे हल्लेही नाहीत. मी मोदींना मत दिलं. काम तमाम. १२.

हा काही हिंदुराष्ट्रवादी तत्त्वज्ञानाचा काही खास विजय नाही. आणि गांधी टागोर नेहरूंची सर्वसमावेशी विचारधारा नष्टनाभूत झाल्याची लक्षणीय ग्वाही नाही.

यामागील कारण म्हणजे हिंदू राष्ट्रवाद सर्वसमावेशाच्या पायावर उभा आहे. गांधी व नेहरू या एकीकारक शक्ती म्हणून बघितल्या जात नाहीत. त्यांनी वैयक्तिक लाभासाठी भारताची फाळणी केली. टागोर आंतरराष्ट्रवादी आहेत. भारतीय संस्कृती जगभर पसरली पाहिजे. म्हणूनच हिंदू राष्ट्रवाद टागोरांच्या विरोधात नाही. १३.

भाजपच्या गेल्या पाच वर्षांच्या राजवटीत भारतातली धार्मिक फूट वाढंत आहे हे पुरेसं स्पष्ट झालं आहे. अल्पसंख्याकांची विशेषत: मुस्लिमांची हालत झपाट्याने डळमळीत होऊ घातलीये.

अर्थातंच नाही. ज्याअर्थी भारतीय मुस्लिमांनीदेखील मोदींना मतं दिली, त्याअर्थी तुमचं विधान वास्तविकरीत्या चुकीचं आहे. १४.

हिंदुराष्ट्रवादी चळवळीने सत्तास्पर्धेत थोडीफार बाजी मारलीये, पण विचारसंग्रामात कसलीही गंभीर (आगेकूच) नाही.

याचं कारण म्हणजे हिंदू राष्ट्रवाद परकीय कल्पना सहजपणे आत्मसात करू शकतो. म्हणजेच, अंतिमत: तेढ उरंत नाही, असाही याचा अर्थ होतो. आता तुम्हांस हिंदू राष्ट्रवाद कसा कार्य करतो ते उमजलं असेल. १५.

एक भाजपची चळवळी प्रज्ञा ठाकूर हिने म्हंटलं की महात्मा गांधींचे मारेकरी गोडसे हे एक देशभक्त होते.

अर्थात, नथुराम हे देशभक्त होतेच. देशभक्तीवर काँग्रेसींचा एकाधिकार नाही. १६.

यामुळे भाजपला देखील अवघडल्यासारखं झालं आणि म्हणून ठाकूर बाईंना औपचारिक क्षमायाचना करावयास लावली.

साध्वी प्रज्ञा निवडणूक लढवीत होत्या. त्यांना राजकारणोचित वक्तव्य करणं भाग आहे. १७.

हे सत्ताप्राप्तीची रस्सीखेच जिंकणं असून वैचारिक संग्रामातली जीत नव्हे.

तर मग, प्रश्न असा विचारायला हवा की : भोपाळच्या लोकांना वैचारिक संग्रमाकडे का दुर्लक्ष करावंसं वाटलं? उत्तर असंय की, हिंदू राष्ट्रवाद ही केवळ कल्पना नसून जीवनप्रणाली आहे. ती शंभर कोटी भारतीयांपासून वेगळी काढता येत नाही. १८.

गेलाबाजार विरोधकांकडून का होईना, पण हा वैचारिक अभिसंग्राम विशेषकरून ध्यानी न येणं हे खेदजनक आहे.

संग्रामासाठी दोन पक्षांची गरज असते. परंतु, हिंदू राष्ट्रावादास कसलाही वैचारिक विरोध संभवत नाही. आता मात्र ही तुमची समस्या झाली, माझी नव्हे. १९.

यासाठी बऱ्याच व्यापक संवादाची गरज आहे.

शेवटी एकतरी यथोचित व अर्थपूर्ण विधान तुमच्याकडून आलं. माझ्यासारख्या हिंदू राष्ट्रावाद्यांशी संवाद साधण्यासाठी तुम्हांस प्रथम हिंदू जनमानस वाचावं लागेल. आहे तयारी ? २०.

पण पहिली पायरी या दोन लढायांची गल्लत न करणं ही आहे.

माझी असहमती दर्शवतो. मोदी जसे भारतीय जनतेची पकड घेतात, तशी तुमची संवाद साधण्याची मनीषा पाहिजे. ही पहिली पायरी आहे. -------------- प्रतिसाद समाप्त ----------------------------- वाचल्याबद्दल धन्यवाद. आपला नम्र, -गामा पैलवान

आयशप्पत, अमर्त्य सेन या घोटाळेबाजाच्या वक्तव्यावर प्रतिसाद कशाला लिहिला असं वाटून राहिलंय मला. पण ठीके. निदान भारतीयांची बाजू तरी मांडता आली. -गा.पै.