तमाशातील लावणी आणि बैठकीची लावणी

तमाशा म्हणजे अनेक गोष्टींची सरमिसळ असते. मात्र गवळणीतल्या मावशीने किंवा नाच्याने केलेले कंबरेखालचे विनोद किंवा सिनेमातली उडती गाणी आणि त्यावरील नृत्य असणारा तमाशा खऱ्या लावणी रसिकांना फारसा भावत नाही. एखादी अर्थपूर्ण आणि अदाकारीपूर्ण लावणी असली तर नक्कीच तो संपूर्ण तमाशा खास दाद मिळवून जातो. त्यामुळे लावणी हा तमाशाचा आत्मा आहे असं म्हंटल तर वावगं ठरणार नाही. त्यामुळे तमाशात लावणी असलीच पाहिजे. पण अनेकदा तमाशामध्ये जी लावणी सादर केली जाते ती केवळ शृंगारिक लावणी असते. ज्यात शृंगारिक शब्दांना जुळणारे अत्यंत शृंगारिक हावभाव आणि ज्याला 'दिलखेचक' म्हणता येईल असे नृत्य केले जाते. अर्थात लावणी जितकी महत्वाची असते तितकीच महत्वाची ती सादर करणारी नृत्यांगना असते. अनेकदा तिच्या नावानेच तमाशा चालतो. लावणी व्यतिरिक्त तमाशात गण, गौळण, पोवाडे देखील सादर केले जातात. काहीसे नाट्यमय असे संवाद आणि अभिनय देखील असतो. मुख्य लावणीतील नृत्यांगनेव्यतिरिक्त नाच्या, गौळणीमधील मावशी, दौलातजाद्या, किसन (कृष्ण), पेंद्या अशी अनेक पात्रं देखील असतात. विविध वाद्ये वाजवणारे साजिंदे असतात; ज्यांच्यामुळे एकूण तमाशाचा फड जमतो. अशा तमाशाच्या लावणीच एक उत्तम उदाहरण म्हणजे.....

बुगडी माझी सांडली ग... जाता साताऱ्याला...
ग जाता साताऱ्याला..........

किंवा आजच्या काळातील सर्वात जास्त नावाजलेली लावणी....

अप्सरा आली... पुनव चांदन न्हाली.....

हे झालं तमाशाच्या लावणीबद्दल. बैठकीची लावणी हा अजून एक वेगळा प्रकार असतो. इथे नाच्या, गौळण, मावशी, पेंद्या, किसन अस काहीच नसत. अनेकदा बैठकीची लावणी ही लावणी सादर करणाऱ्या नृत्यांगनेच्या राहात्या ठिकाणी ठेवली जाते. कधी कधी गावांमधून अनेकदा मानाचा विडा-सुपारी देऊन अशा बैठकीच्या लावणीसाठी प्रस्तृत करणाऱ्या नृत्यांगनांना घरच्या एखाद्या कार्यक्रमाच्या निमित्ताने किंवा सणासुदीला बोलावले जाते.

बैठकीच्या लावणीमध्ये देखील श्रुंगार रस ओतप्रोत भरलेला असतो यात वादच नाही. परंतु तमाशाची लावणी ज्या प्रकारे सादर केली जाते तशी बैठकीची लावणी नसते. अनेकदा केवळ दोन ते तीन वादक बैठकीच्या लावणीत सोबत असतात; आणि ही लावणी बसून सादर केली जाते. यात भर दिला जातो तो शब्दांवर आणि चेहेऱ्यावरील भावांवर. हातांच्या हलक्या फुलक्या हालचालींनी शब्दातील भाव पोहोचवण्याच कसब बैठकीच्या लावणीमध्ये जास्त महत्वाच असत. या बैठकीच्या लावणीच सिनेमामधील अत्यंत उत्तम उदाहरण म्हणजे ...............

कळीदार कपुरी पान... कोवळ छान... केशरी चुना...
रंगला काथ केवडा... वर्खाचा विडा... घ्या हो मनरमणा.. घ्या हो मनरमणा...

किंवा...

राजसा जवळी जरा बसा... जीव हा पिसा.... तुम्हाविण बाई...
कोणता करू शिणगार सांगा तरी काही.....

वरती उदाहरणादाखल दिलेल्या सिनेमातल्या लावण्या तशा जनमानसाच्या मनात एक वेगळं स्थान मिळवून आहेत. पण सिनेमाव्यतिरिक्त देखील अनेक सुंदर लावण्या गावा-गावातून होणाऱ्या तमाशांमध्ये सादर केल्या जातात. पण अर्थात शहरातल्या लोकांना या लोककलेबद्दल फारसे माहीत नसते किंवा माहीत करून घेण्याची इच्छा देखील नसते; हे किती दुर्दैवी!