उपनिषदांत देव पडताळणे

दोन मोठी गुरुवर्य माणसं मिपावर वावरताहेत म्हणून मी खूश आहे, सर, मी तासा अर्ध्या तासाला (वाट्सॅपचे मेसेज पाहावे तसे) झाल्या घटनेत, गेलेल्या वेळात देवाचा काय रोल आहे का पडताळून पाहतो पण, देवाचा काय पत्ता नाय लागला. :)

बाय द वे, केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राण : अशी केनोपनिषदाची सुरुवात आहे म्हणे, बाकी हे रायटर, सॉरी लेखक लैच हुशार होते हो सर...! माणसाला कोणते प्रश्न पडतील आणि त्याची उत्तरं दिली की लोकं कसे परमात्म्याच्या नादाला लागतील त्याची उत्तम व्यवस्था ग्रंथात करुन ठेवलेली दिसते. ''ज्याच्या योगे इंद्रिये, प्राण, मन, बुद्धी इत्यादि कार्यान्वित होतात ते तत्त्व म्हणजे परब्रम्ह'' .... वा...! अहाहा..! परब्रम्हाची उपासना आणि ते तत्व समजावून घेण्यासाठी नेमकं मी जाऊ कुठे....? आज ड्राय डे तर नाही, ना ? ;)

-दिलीप बिरुटे
(वालावलकरसेठ आणि शरदसरांचा विद्यार्थी)

सुंदर विवेचन.
माझ्या मते आत्मशोध हाच खरा शोध आहे. एकदा ' कोsहं' हे कळले की ' होय होय , तोच मी. सोsहं' हे येतेच. चित्तवृत्ती स्थिर झाल्या की आपण आपल्याला लख्ख दिसू लागतो. यालाच साक्षात्कार म्हणता येईल म्हटले तर. समर्थांनीदेखील ' पाहावे आपणासी आपण' असे लिहून ठेवले आहे. आत्मपरीक्षण ही शहाणपणाकडे (शहाणीव ) नेणारी पायरी आहे. परीक्षा म्हणजेसुद्धा वेगवेगळ्या तऱ्हेने तपासणे, कसाला लावणे. अशा कसोटीनंतर सोने उजळते.
अर्थात ही मते मी अनेकवेळा इथे मांडलेली आहेतच.

सुंदर विश्लेषण !

वेद-उपनिषदे, इतर तत्वज्ञानविषयक ग्रंथ किंवा इअतर गंभीर लिखाण फार थोड्या लोकानी वाचलेले असते आणि त्याहूनही फार थोड्या लोकांना त्यांचा अर्थ माहीत असतो आणि त्यातल्या फार थोड्या लोकांना तो उमजलेला असतो.

मात्र, त्यांच्यावर पोकळ टीका करायला खूप लोक पुढे येतात असाच अनुभव आहे. विशेषतः पाश्च्यात्य मानसिकतेची गुलामी पत्करलेल्या तथाकथित सुधारणावाद्यांना तर त्या ग्रंथांच्या नावांचाही अर्थ माहीत नसतो असे अनेकदा दिसून येते ! पण त्यातील माहित असलेल्या, तेही बहुदा दुसर्‍या कोणी, दुसर्‍या कोठेतरी उर्धृत केलेल्या वचनांचा आधार घेऊन आपले मत ठासून सांगणे नेहमीचेच आहे. त्यातही, त्या मूळ वचनाची मोडतोड करणे (सोईचा अर्धवट भाग उर्धृत करून बाकीचा गैरसोईचा भाग गुप्त ठेवणे, अपभ्रंश करून सांगणे, नसलेला मजकूर आहे असे ठासून सांगणे, इत्यादी) हे तर केवळ अशास्त्रिय, अज्ञानी आहे असे नव्हे तर चलाखी/बदमाषी/गुन्हेगारी या सदरात मोडणारी कृती आहे.

स्वतःला आधुनिक म्हणविणार्‍यांना अनेकदा आधुनिकता ज्या शास्त्रिय न्यायिक मूलतत्वाच्या पायावर उभी आहे त्याचाच विसर पडलेला असतो. ते शास्त्रिय तत्व असे...

कोणत्याही गोष्टीचा समतोल शास्त्रिय स्विकार अथवा विरोध करण्याअगोदर आपल्याला त्या गोष्टीबद्दल संपूर्ण नसली तरी स्वतःशी प्रामाणिक असण्या इतपत तरी माहिती असावी आणि त्या माहितीच्या बळावर प्रामाणिकपणे जेवढे मत देता येईल तेवढेच द्यावे (अथवा प्रामाणिकपणे जेवढा निर्णय घेता येईल तेवढाच घ्यावा)... शास्त्रिय शब्दांत सांगायचे झाले तर आपल्या (आणि एकंदर मानवाच्या) सत्याच्या शोधात व निवेदनात निर्विवादपणे असणार्‍या मर्यादा (कन्स्ट्रेन्ट्स अ‍ॅन्ड लिमिटेशन्स) नेहमीच लक्षात ठेवाव्या, तसे न करणे जगाशी आणि स्वतःशी अप्रामाणिकपणा केल्यासारखे होईल.

या विषयाबद्दल अनेक खर्‍या विचारवंतांनी खूप काही लिहिले आहे. त्यातले काही मोजके...

१. या जगात, प्रामाणिक अज्ञान आणि प्रामाणिक मूर्खपणा, यांच्याइतके धोकादायक अजून काही नाही. (Nothing in the world is more dangerous than sincere ignorance and conscientious stupidity.)

२. ज्ञानाचा सर्वात मोठा शत्रू 'अज्ञान' नाही तर 'ज्ञानाचा (ज्ञान असल्याचा) आभास' आहे. (The greatest enemy of knowledge is not ignorance, it is the illusion of knowledge.)

आणि हे माझे अत्यंत आवडते वाक्य...

३. स्वतःच्या अज्ञानाच्या सीमा माहीत होणे, हेच खरे ज्ञान. (Real knowledge is to know the extent of one's ignorance.)

विनोदी उत्तरच द्यायचे झाले तर -

देव शोधा, सापडला नाही तर मला भेटा.

------------------------------

सतत दुसय्राचा विचार करा. तुम्हाला नाही पण दुसय्रांना देव नक्कीच भेटेल. आपल्या एकट्यालाच भेटण्यापेक्षा तो इतर बरेच लोकांना भेटवणे आपल्या हातात आहे.

या धाग्याच्या निमित्ताने एक अवांतर प्रश्न (मूढ, अज्ञानी ही विशेषणं लागण्याची शक्यता असूनही) विचारून घेते. तर प्रश्न असा की सत्याचा शोध म्हणजे नक्की कसला शोध घ्यायचा असतो? यात 'सत्य' म्हणजे 'खरे' असा अर्थ अभिप्रेत नसावा असं वाटतं. संस्कृतात 'सत्य' या शब्दाचा नेमका अर्थ वेगळाच आहे का? असा शोध घेण्याचा ध्यास फक्त ज्ञानी लोकांतच असतो की सर्वांत तो कमी-अधिक प्रमाणात असतो?

हे श्री. क्रिप्ट कोण? त्यन्च्या पुस्तकाचे नाव सान्गाल का? धन्यवाद.

उत्तम.

उपनिषदांचा अभ्यास करणारे लोक दोन प्रकारचे असतात..
1. भक्तीमार्गातून अद्वैताचा अभ्यास करताना गीता वगैरे पाडाव घेत कुठेतरी उपनिषदांकडे येणारे एक. हे मुख्यत: भक्तीमार्गी असल्यामुळे, आणि सगुण भक्तीचे अंतिम ध्येय निर्गुण साक्षात्कार असल्यामुळे त्यांचा मुख्य भर तत्वमसि वर असतो, आणि खरे तर हे महावाक्यच उपनिषदांचे सारभूत आहे असा त्यांचा विश्वास असतो. (मी या वर्गात येतो)
2. दुसरा वर्ग येतो तो अभ्यासकांचा. ते बऱ्याच वेळेस सांस्कृतिक ठेवा म्हणून अभ्यास करत करत उपनिषदाम्पर्यंत पोचलेले असतात. त्यांचा अभ्यास हा प्रामुख्याने ईश्वर सिद्धांताचा उगम कसा झाला वगैरे याचा अभ्यास करण्याचा असतो.
या दोन विचारांचा समन्वय साधने फार कठीण काम आहे, भक्तीमार्गातून उपनिषदांचा अभ्यास करणारे ते उपनिषदांमध्ये सांगितलेले ब्रह्म हाच आमचा देव आहे असे मानतात, तर दुसऱ्या वर्गातले ब्राह्मसिद्धांत हा सर्वशक्तिमान ईश्वरविषयक कल्पनांची सुरुवात मानतात (असे मला वाटते) त्यामुळे हा वाद अनंत आहे.

दोघांपैकी कोणीही एकाने दुसऱ्याला कमी लेखणेही चूक आणि आपले ज्ञान पूर्ण आहे असे मानणे देखील चूक.
असो.

@आनंदा, योग्य प्रतिसाद.
आपण जे वर्गीकरण केले आहे त्यातील प्रथम भागातच ९९% आस्तिक येतील. भारतातील बहुसंख्य घरात जन्मजात धार्मिक वळण देण्याचा प्रयत्न असतो. त्यात भारताच अनेक संत आणि धार्मिक पुरुषांच्या प्रभावामुळे हे साहजिक आणि नैसर्गिक पणे होत जाते. पण जेव्हा सगुण भक्ती करतांना वयाने, ज्ञानाने मोठा होतो तेव्हा या विचारांशी फारकत होण्याची शक्यता निर्माण होतो. जर नास्तिक विचार बळावले तर मग आपणास इतरांनी फसवले असा विचार करुन कडवेपणाने आस्तिकांच्या विरोधात विचार प्रकट होतात. जर सगुण भक्ती वाढली तर तिच्यात मग आपल्या मनाप्रमाणे देव शोधणे आणि त्याची भक्ती सुरुच राहते. त्यानुसार आपल्याकडे पुराणांची निर्मिती झालेली दिसेल. आवडीनुसार देव आणि त्याच्या संदर्भिय कथा यांची रेलचेल आणि उद्दात्तीकरण. पण जर कोणी सगुण भक्तीच्या पुढे जायचे म्हटले की मग उपनिषदे यांचे ज्ञान सुरु होते, ते निव्वळ तात्विक आणि टोकाचे तार्किक आहे, त्यात सगुणांपैकी ९०% गळुन जातात कारण सगुण भक्तीचे भरलेल्या भावनांचा समुळ नाश केल्याशिवाय उपनिषदे मान्यच होत नाहीत. जो जन्माला आला त्याला मृत्यु मग देवांचे काय? आपल्या प्रिय देवाला हे नियम लावणे कठीण जाते.
नास्तिक लोक या सगुण आस्तिकांवर त्यांच्या याच दुबळेपणाचा लाभ घेउन प्रहार करतात. सगळे आस्तिक हे सगुण, तर्कविहीन असल्याचा भाव मनात ठेवुन विचार मांडतात.
मुळात आस्तिक आणि नास्तिक या दोन टोकांच्या मध्ये असंख्य बिंदु आहेत, प्रत्येक व्यक्ती ही वेगवेगळ्या बिंदुंवर असु शकते आणि जगात कोणी १००% आस्तिक अथवा नास्तिक असेल असे मला तरी वाटत नाही.

वाचतोय

स्मिता.,

संस्कृतात 'सत्य' या शब्दाचा नेमका अर्थ वेगळाच आहे का?

तुमचा प्रश्न अजिबात मूढ नाही. खरंतर विचारप्रवर्तक आहे. त्यावर माझं मत सांगतो.

अस् या धातूचा अर्थ म्हणजे 'अस्तित्वात असणे'. त्यावरून सत् म्हणजे 'मूळ अस्तित्व' हा शब्द उगम पावला. या सत् ला कसलीही उपाधी नाही. मात्र त्याची उपाधी दुसऱ्या एखाद्या गोष्टीस द्यायची झाली तर तिला तर सत् य: म्हणजे सत्य असं म्हणतात.

तर सत्याचा शोध म्हणजे 'जे अस्तित्वात आहे ते' त्याचा शोध. आपण स्वत:च सत्य आहोत असा भारतीय पारंपरिक विचार आहे.

हे झालं माझं मत. तुम्ही तुमचं स्वत:चं मत बनवा म्हणून सुचवेन.

आ.न.,
-गा.पै.

शरदजी लेखाबद्दल धन्यवाद. या निमित्ताने का होईना आपण उपनिषद वाचलेत आणि सत्य शोधण्याचा प्रयत्न केलात यातच माझ्या लेखाची इतिश्री आली.

कोणी जर म्हणाले श्री.क्रिप्ट यांना "ॐ", "आत्मा", "ब्रह्म" यानाच देव म्हणावयाचे आहे तर मग मात्र माझे दंडवत >> खरं तर हो. आपण पतंजली योगसूत्र वाचले असतील तर तेथे त्यांनी ईश्वराची (किंवा देव. आता मी ईश्वराला देव म्हणतो म्हणून दंडवत घालायची गरज नाही) व्याख्या केली आहे. ती अशी:
"दुःख, कर्म, कर्मफळ, वासना यांचा उपसर्ग नसलेला विशिष्ट पुरुष म्हणजे ईश्वर" (समाधीपाद: २४) . पुढे ते म्हणतात "तस्य वाचक: प्रणव:" (समाधीपाद: २४) म्हणजेच त्याचे स्वरूप व्यक्त करणारा शब्द आहे "ॐ". थोडक्यात काय तर ईश्वर आणि ओम हे एकच आहेत.
जनसामान्यात ब्रह्मन (किंवा ब्रह्म), आत्मा/परमात्मा हे शब्द कमी प्रचलित आहेत त्यामुळे तिथे देव हा साधासुधा शब्द वापरला. भारतात साधारणपणे कृष्ण, शंकर, राम, गणपती या सगळ्यांना देव म्हणून संबोधले जाते परंतु ते ईश्वराचे किंवा ब्रह्माचेच रूप आहेत (इथे ब्रह्म म्हणजे ब्रह्मदेव नाही). मी फक्त सामान्यजनांमध्ये प्रचलित असलेला शब्द - देव हा त्या अर्थाने घेतला. त्यासाठी वेगळ्या व्याख्येची गरज नाही. जर कोणी येथे वेड किंवा उपनिषद यांचा अभ्यासक असेल तर त्याच्यासाठी ब्रह्मन हा शब्द योग्य आहे. देव न्हवे. परंतु माझ्या पूर्वी लिहिलेल्या लेखाचा उद्देश्य सर्वांना समजेल अश्या भाषेत लिहिण्याचा होता. परंतु लिहिलेले technically चुकीचेही नाही कारण 'एकम खलु इदं ब्रह्म:' मग त्यात ईश्वर आला, देव आला आणि माणूस देखील आला. असो.

...उपनिषद्काली देव नव्हता. इंद्र, वरुण, अग्नी इत्यादि वैदिक देवता होत्या. आज त्यांना कोणी देव म्हणून पडताळून बघावयाचा प्रश्नच नाही. तेव्हा उपनिषदांत देव पडताळता येईल हा पायाच चूकीचा आहे.

१) शरद सर देवता आणि देव मध्ये फरक का करत आहेत.

२)

ये देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्येकादश स्थ ।
अप्सुक्षितो महिनैकादश स्थ ते देवासो यज्ञमिमं जुषध्वम् ॥११

The Rigveda states in hymn 1.139.11,

यात देव शब्द येताना दिसतो, पुराणांमध्ये देवाचे उल्लेख येताना दिसतात मग उपनिषदातून ते का हरवतात ?

नाही म्हणायला

यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ ।
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २३

Shvetashvatara Upanishad, 6.23, असे सापडले

आंतरजाल गुगलल्यास सगुण ब्राह्मण अशी काही एक संकल्पना दिसते आहे .कदाचित परफेक्ट नसेल पण इंग्रजी विकिपीडियावर Saguna_brahman लेख दिसतो आहे.

या सर्व बाबतीत मी अनभिज्ञ आहे अधिक जाणून घेण्यास आवडेल.

स्मिता.,

विचार करून बघते काही उमगतंय का :)

जिज्ञासू असल्याने तुम्ही विचार तर करालंच. याविषयी शंका नाही. सोबत नामजपसुद्धा करा म्हणून सुचवेन. अनेक योग्यांनी आणि संतांनी नामजपाचं महात्म्य सांगितलंय. तुम्हांस येणारी प्रत्यक्ष अनुभूती हेच नामाचं प्रमाण आहे. शुभास्ते पन्थान: सन्तु. :-)

आ.न.,
-गा.पै.

प्राडॉ,

तुमचा इथला प्रतिसाद वाचला. काही भाष्य करेन म्हणतो.

१.

ब्रम्ह. परमात्मा, ग्रांथिक तत्वज्ञान हे सर्व शाब्दिक बुडबुडे वाटतात.

एका अर्थी हे खरंय. 'साखर गोड आहे' या विधानांत गोड हा शब्द म्हणजे केवळ बुडबुडाच आहे. तुम्ही लिहिता त्या गझलादेखील शाब्दिक बुडबुडेच आहेत. उपमादि अलंकार तर उघडपणे बुडबुडे आहेत.

तुम्हाला गझल लिहिल्यावर व/वा ऐकल्यावर आनंद होतो ना? तेव्हा तुमच्याकडे संतोषजनक ठोस पदार्थ काय असतो?

२.

हजारो वर्षात एखाद्याला तरी त्या परमात्यमाचं दर्शन व्हायला पाहिजे होतं. विश्वरूप दर्शन नाही किमान आपल्याबरोबर सुख दुःख शेयर करायला गळ्यात हात घालून मित्रासारखा भेटून अंतर्धान जरी पावला असता तरी चाललं असतं.

ईश्वर मित्रासारखा भेटायला पाहिजे ही एक प्रकारची जबरदस्तीच नव्हे काय? बाकी, दर्शन म्हणाल तर प्रत्येकास वेगवेगळ्या प्रकारेच ईशदर्शन होतं. कोणत्याही दोन माणसांना एकसारखं दर्शन होणार नाहीये.

पण तुमची अपेक्षा रास्त आहे. ईशदर्शन झालेला निदान एखादा तरी महात्मा निपाजायला हवा होता. नरेंद्रनाथ दत्त नावाच्या एका माणसाने अगदी नेमका हाच प्रश्न एका पुजाऱ्याला विचारला. त्या पुजाऱ्याने ते सुप्रसिद्ध उत्तर दिलं : 'नरेंद्रा, तुला आता मी जितका स्पष्ट पाहतो त्याहून अधिक लख्खपणे ईश्वरास बघितलंय.' तो नरेंद्र पुढे स्वामी विवेकानंद म्हणून विख्यात झाला. आणि तो पुजारी म्हणजे श्रीरामकृष्ण परमहंस.

साधना केली की मगंच ईश्वर दिसतो.

३.

जगात इतकी विषमता दारिद्र्यता दुःख यात कुठेही त्या ब्रम्हाचा रोल दिसत नाही, किंबहुना तो कुठेही कोणाच्याही जखमेवर फुंकर घालतांना दिसत नाही.

एका विशिष्ट स्वरुपात ईश्वर दिसावा ही अपेक्षा देखील एक प्रकारची जबरदस्तीच आहे ना?

तुम्ही स्वत: कधी कोणाची सेवा केलीये का? अगदी एखाद्या भिकाऱ्याला भीक तरी दिली आहे का? दिली असेल तर त्याच्या डोळ्यांत तुम्हाला ईश्वर नक्की दिसेल. हां, पण बहुतांश भिकारी धंदेवाईक असतात. त्यामुळे खरा गरजू दिसेपर्यंत तुम्हांस भीक वाटंत हिंडावं लागेल. त्यात बराच पैसा अपात्री दानांत वाया जाऊ शकतो. आहे तयारी?

सांगायचा मुद्दा काये की ईश्वर शोधावा लागतो.

४.

ईश्वर ही अतिशय सुन्दर कल्पना आहे. दिल बहलाने के लिये एक अच्छा खयाल आहे इतकेच वाटते.

तशी ती आहेच. पण जिज्ञासूला पुढे जाऊन ईश्वर स्वत:त बघायचा असतो.

आ.न.,
-गा.पै.

रोचक चर्चा चालू आहे , त्या सोबत काही नर्म खुसखुशीत आणि तेही प्रत्येक विचारधारेच्या व्यक्तीस काही तरी गवसेल असे वाचावयास मिळाल्यास कसे वाटेल ? खरेतर वेगळा धागा काढावयास हवा पण वेळे अभावी फक्त दुवा देतो आहे.

सुभाषचंद्र बोसांंच्या इतर बर्‍याच गोष्टी चर्चेत असतात , त्यांचे अपूर्ण राहीलेले आत्मचरीत्र त्याचा हा दुवा An Indian Pilgrim: Autobiography of Subhash Chandre Bose" अपुर्ण असले तरी वाचण्यासाठी एखाद दिडतासाचा तरी अवधी देता येईल असा वेळ काढून वाचा; स्ध्याच्या चर्चेत रस असेल नसेल, अस्तिक असाल नास्तीक असाल, व्हेजीटेरीयन वादी असाल नॉन व्हेजीटेरीयनवादी असाल, पुरोगामी असाल अथवा सनातनी असाल , हे रोचक आत्मचरीत्र वाचले नसल्यास अवश्य वाचावे.

मी मंकी नावाच्या एका पुस्तकाचा मधे अनुवाद केला होता. त्यातील हा संवाद मला हे सगळे वाचून आठवला. हे पुस्तक म्हणजे एका पुराणकथाद्वारे बौद्धधर्मातील तत्वांची ओळख.. हे पुस्तक लिहिले गेले अंदाजे १००० ते ११०० साली. याचा पाया ह्युएनसंगचा भारताचा प्रवास हे आहे. असो...

.....आपल्याला आता धर्मामधे नाव मिळाले या कल्पनेनेच वानराने आनंदाने माकडउडया मारल्या आणि सुबोधीला त्याने लवून वंदन केले. त्या ज्ञानी मुनींनी मग इतर शिष्यांना सन् वूकांगला बाहेर घेऊन जायला सांगितले आणि त्याला जमीन स्वच्छ आणि कशी सारवायची हे शिकवायला सांगितले. त्याला हाका मारल्यावर, कशी “ओ” द्यायची आणि मठात कसे वागायचे हे ही समजावून सांगायला सांगितले. त्या सगळ्यांना वंदन करुन वानर मग त्या अमरजीवांबरोबर बाहेर गेला आणि त्यानी त्या तिथे ओसरीवर स्वत:साठी झोपण्याची जागा केली . दुसर्‍या दिवशी पहाटे सगळ्यांनी उदबत्या पेटवून वक्तृत्वाचा, व्यक्तिमत्व विकासाचा , लिपी आणि पवित्र ग्रंथाचा अभ्यास केला. असे अनेक दिवस चालले होते. उरलेल्या वेळात तो केर काढे, बागेची खुरपणी करे, झाडांची देखभाल करे, फुलांची लागवड, आणि वाळलेली लाकडे गोळा करुन ती पेटवून ठेवे. त्याला जे पाहिजे होते ते सर्व त्याला मठात मिळत होतेच. अशी जवळ जवळ सात आठ वर्षं गेली आणि तो दिवस अखेरीस उजाडला. त्या दिवशी सुबोधींनी सर्व शिष्यांना त्यांच्या आसनापाशी बोलावले आणि आसनस्थ होत त्यांनी मोक्षाचा मार्ग सांगायला सुरवात केली.
स्वर्गिय फुलांचा वर्षाव झाला,
जमिनीतून कमळे फुलली,
त्यांनीमोक्षाचे तीन मार्ग सांगितले आणि
दहा हजार धर्मातील त्यांचे स्थान,
ते बोलत असताना जणू त्यांच्या तोंडातून
शब्दांची मौल्यवान हिरे, माणके पडत होती.
त्या सत्यापुढे विजेचा कडकडाट फिका आणि
सप्त स्वर्ग थरथरत होते.
एकदा अर्थ, तर त्याच्या मागे त्याचे ध्यान असे करत
त्यांनी ते तीनही मार्ग एकच आहेत हे सांगितले.
प्रत्येक शब्दाला मग प्राप्त झाला
एक अर्थ.
जन्म कसा टाळावा हे सांगताना सांगितले
मोक्षप्राप्तीचे रहस्य.

ते सत्य उमगल्यावर माकडाच्या आनंदाला पारावार राहिला नाही. आनंदाच्या भरात त्याने सवयीने कान दुमडले, गाल खाजवले आणि दात विचकले एवढेच नाही तर तो उन्मादाने टाळ्या वाजवून जमिनीवर पाय आपटू लागला. ते बघितल्यावर मुनींनी विचारले “मी शिकवतोय त्याकडे लक्ष द्यायचे सोडून तू वेडयासारख्या उडया का मारतो आहेस ?”
“हे मुनीवर तुमचा हा शिष्य तुमचे शिकवणे नीट लक्ष देऊन ऐकतोय याची खात्री बाळगा. पण तुमचे शब्द ऐकून मला इतका आनंद झाला आहे की मी स्वस्थ बसूच शकत नाही. मला कळत नाही आहे की मी काय करु. मला क्षमा करा आणि या क्षुद्रावर रागवू नका.”
“म्हणजे तुला मी सांगतोय त्याचा खरा अर्थ समजतोय ?” सुबोधींनी आश्चर्याने विचारले. “किती दिवस झाले तुला इथे येऊन ?”
“तुम्ही मला मूर्ख म्हणाल, पण मला खरंच माहीत नाही मी इथे केव्हा आलो ते. मला फक्त एवढेच माहिती आहे की जेव्हा मला लाकडे गोळा करायला गुहेच्या मागच्या डोंगरावर पाठवले गेले तेव्हा मी सात वेळा करवंदांनी लगडलेली झाडे खाल्ली आहेत.”
“हंऽऽऽ त्या डोंगराला करवंदाचा डोंगर असेच म्हणतात. तू सात वेळा तो बहर खाल्ला आहेस म्हणजे तुला इथे येऊन सात वर्षं झाली असे म्हणायला हरकत नाही. आता तुला माझ्याकडून कसले ज्ञान मिळवायचे आहे ते सांगतोस का ? सर्व ज्ञानांचा हेतू मोक्षप्राप्ती हाच असतो.”
“आपल्याला माझ्यासाठी जे योग्य वाटेल ते मी शिकायला तयार आहे. माझे सर्वस्व मी त्यासाठी पणाला लावेन”
“कला शिकायला आवडेल का तुला ?”
“ते काय असते ?”
“त्याने तू स्वप्नांच्या दुनियेत रमू शकतोस आणि कल्पनेच्या भरार्‍या मारु शकतोस. संकटे कशी टाळावीत हे तुला कळेल आणि तुझ्या नशिबाची दारे उघडतील.”
“पण मी मग अमर होईन ना ?” माकडाने अधीर होत विचारले.
“शक्यच नाही” मुनीवर्य म्हणाले
“मग मला त्याचा काय उपयोग?” निराश होत माकडाने विचारले.
“मग तत्वज्ञान ?”
“ते काय असते?”
“त्यात तुला कन्फुशियस, ताओ, बुद्ध अशा थोर तत्वज्ञानी लोकांची शिकवण शिकायला मिळेल. वैद्यकीय शास्त्र, प्राचीन पवित्र ग्रंथ यांचा अभ्यास, प्रार्थना, असे अनेक विषय शिकायला मिळतील”
“पण मी अमर होईन का ?”
“तुला जर अमरच व्हायचे असेल तर मला वाटते, तत्वज्ञान तुझ्या उपयोगाचे नाही. तत्वज्ञान शिकून अमरत्व प्राप्त करणे म्हणजे महालाच्या भिंतींना खांबांचा आधार देण्यासारखे आहे..”
“हे महान मुनी, मी एक अतिसामान्य असा माकड आहे मला पामराला तुमची ही अध्यात्मिक भाषा कळत नाही. भिंतींना खांब लावणे म्हणजे काय ? मला जरा समजावून सांगता का ?”
“जेव्हा माणसे महाल बांधतात तेव्हा ते भिंतींना आधार म्हणून खांब बांधतात. पण जेव्हा त्या महालाचा काळ भरतो तेव्हा छप्पर कोसळते आणि खांब कुजतात.”
“यात मला अमर होण्यासाठी काही सापडेल असे वाटत नाही. हे शास्त्र मी नाही शिकणार.”
“तुला सर्वात अवघड असे मौनव्रतशास्त्र शिकायचे आहे का?”
“आता त्यात काय काय असते ?”
“कमी अन्‍नावर जगण्याची कला, ध्यानधारणा, कर्म आणि वाणी यांवर ताबा, जागेपणी आणि निद्रीस्त अवस्थेत योग, हे सगळे तुला या शास्त्रात शिकायला मिळेल”
“पण मी अमर होईन ना याने ?”
“ हे शास्त्र शिकून अमर होणे म्हणजे भट्टीतील ओल्या माती सारखे आहे”
“महाराज तुमची स्मरणशक्क्ती स्वल्प दिसते. मी तुम्हाला मगाशीच सांगितले की मला तुमची ही अवघड भाषा कळत नाही. हे शिकून मी चिरंजीव होईन का? कच्च्या मातीचा इथे काय संबंध ?”
“विटा जरी भट्टीमधे तयार होऊन पडल्या असतील तरी त्या भाजल्या नसतील तर काय उपयोग ? एखादा दिवस जर पाऊस आला तर शेवटी त्याचा चिखलच होणार.”
“याच्यात मला काही भविष्य आहे असे वाटत नाही. मी काही मौनव्रतशास्त्रासाठी तुम्हाला त्रास देणार नाही”
“मग तू असे कर, तू व्यायामशास्त्र शीक”
“आता हे आणखी काय ?” माकडाने शांतपणे विचारले.
“यात शक्तीची पूजा असते. यात तू विविध प्रकारचे व्यायाम आणि युध्दशास्त्र शिकशील. धनूष्य बाण चालवणे, पुण्य जमवणे आणि पापाचा त्याग करणे, श्वास रोखणे, जादूने स्फोट करणे, मोठमोठाल्या शिळा वितळवणे, अशा अनेक गोष्टी.”
“मग मी अमर होणार ना?” माकडाने शांतपणे विचारले.
“हे शिकून अमर होणे म्हणजे पाण्यातून चंद्र काढण्यासारखेे झाले.”
“परत तेच ! आता ही पाण्यातल्या चंद्राची काय भानगड आहे ?”
“पाण्यात चंद्राचे प्रतिबिंब दिसते. ते तुम्ही पकडायला गेलात की कळते की तो एक भ्रम आहे.”
“यातसुध्दा मला काही रस वाटेल असे मला वाटत नाही.”
हे ऐकल्यावर मुनींनी येणारे शब्द घशातच गिळले.
“अरेच्या !” असे ओरडून मुनीवर त्यांचे आसन सोडून खाली उतरले. माकडाची गचांडी पकडून ते ओरडले “ अरे निर्लज्ज माणसा तू हे ही शिकणार नाहीस आणि ते ही शिकणार नाहीस. तुला पाहिजे तरी काय ?” असे म्हणून त्यांनी त्या माकडाच्या डोळ्यावर तीन टपला मारल्या. हात मागे बांधून मग त्यांनी दोन येरझारा घातल्या, सर्वांना प्रवचन संपले असे खुणेनेच सांगून ते आतल्या खोलीत निघून गेले. आत गेल्यावर त्या खोलीचे दार लावायला ते विसरले नाहीत. ते गेल्यावर सर्व शिष्यगणांनी मोर्चा त्या माकडाकडे वळवला.
“अरे नीच माकडा, ही काय वागायची रीत झाली ? महाराज तुला शिकवायला तयार झालेत, त्यांचे ऐकायचे सोडून तू त्यांच्याशीच वाद घालतोस ? एवढे अपमानीत झाल्यावर ते केव्हा परत येणार कोण जाणे ! माकडाला घेरुन चिडून सर्वजण त्याला शिव्याद्या देऊ लागले. प्रकरण पार हातघाईवर आले. पण माकडाच्या चेहर्‍यावर जरासुध्दा खेद नव्हता. त्याने शांतपणे त्यांना तोंड देत एक स्मितहास्य केले. त्यामागचे खरे गुपीत हे होते की त्याला खुणांची गुप्त भाषा येत होती. त्याने या सगळ्यांचा बरोबर अर्थ काढला. त्याला मुनींनी तीन टपला मारल्या त्याचा अर्थ तिसर्‍या प्रहराकडे लक्ष ठेव. त्यांनी मागे हात बांधले याचा अर्थ होता त्यावेळी ते सर्वात आतल्या खोलीत असतील आणि त्यांनी दरवाजा आतून लावून घेतला त्याचा अर्थ होता मागच्या दरवाजाने येऊन भेट.

उरलेला दिवस मग वानराने त्याच्या मित्रांबरोबर उंडारण्यात घालवला पण मनात मात्र रात्र केव्हा होते याची तो आतूरतेने वाट बघत होता. दुसर्‍या प्रहराच्या शेवटी, वानर नेहमीप्रमाणे इतरांबरोबर झोपायला गेला. अंथरुणावर तो झोपेचे सोंग घेऊन पडून राहीला. त्याचा श्वास झोपलेल्या इतरांसारखा मंद चालत होता. डोंगरांमधे आपल्यासारखी घडयाळे नसतात आणि वेळेची दवंडीही नसते. त्याने मग श्वास मोजायला सुरवात केली. मध्यरात्रीच्या आसपास तो हळूच उठला, त्याने बाहेर बघितले

चंद्र सूर्याच्या तेजाने तळपत होता
नक्षत्रांवरची धूळ अस्पष्ट झाली,
दूरवर झांडांमधे पक्षी निद्रीत होते,
पाणी शांतपणे तालात वाहत होते.
काजव्यांच्या प्रकाशात क्षितिजावर
बगळ्यांची माळ चमकत होती
तिसरा प्रहरच हा, मोक्षमार्ग विचारायचा !

त्याने पटकन कपडे चढवले. पुढचा दरवाजा हळूच उघडला आणि चोरपावलाने बाहेर पडून तो वळसा घालून मागच्या दरवाजापाशी आला. त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे तो अर्धवट उघडाच ठेवलेला होता. माकड मनात म्हणाला “मुनींनी मला खरंच दिक्षा द्यायची ठरवलेली दिसते आहे. म्हणूनच त्यांनी हा दरवाजा किलकिला करुन ठेवलेला दिसतोय”. पायाचा आवाज न करता तो सरळ त्यांच्या बिछान्यापाशी पोहोचला. मुनीवर्य भिंतीकडे तोंड करुन अंगाची मुटकुळी करुन झोपले होते. त्यांना उठवायचे वानराला काही धाडस झाले नाही. त्याने तिथेच त्यांच्या पायाशी बसकण मारली. असाच बराच वेळ गेला. त्यांना जाग आली आणि त्यांनी आपले पाय सरळ केले आणि शरीर ताणले. हे करताना ते स्वत:शीच बोलत होते -
“कठीण आहे मार्ग मोक्षप्राप्तीचा
हे रहस्य थोडयांसाठीच आहे.
पोराटोरांचा तो खेळ नाही.
नालायकांना हे शिकवणे म्हणजे
स्वत:चाच घसा सुकवणे !”

हे ऐकताच माकड जमिनीवर डोके टेकवून म्हणाले “ स्वामी तुमचा हा शिष्य तुमच्यापुढे गुडघे टेकून केव्हाचा उभा आहे.”
जेव्हा मुनींच्या कानावर हा सन् वुकाद्यंगचा परिचित आवाज पडला तेव्हा ते दचकून ऊठले, त्यांनी कसेबसे अंगाभोवती कपडे गुंडाळले आणि पायाची घडी घालत ते किंचाळले “ अरे क्षुद्र मर्कटा ! तू इथे काय करतो आहेस ? तुझी झोपायची जागा तर पुढे आहे ना ?”
“स्वामी, काल सर्वांसमोर तुम्हीच मला सांगितले ना ,की तिसर्‍या प्रहरी मागच्या दरवाजाने येऊन मला भेट म्हणजे मी तुला चिरंजीव होण्याचे रहस्य सांगतो ! म्हणून तर मी हे इथे असे यायचे धाडस केले.”
त्या मुनीवर्यांना हे ऐकून अतिशय आनंद झाला. या माकडात खरोखरंच दैवी अंश आहे बरं का ! तेे मनाशी म्हणाले. “नाहीतर त्याला मी केलेल्या खुणांचा अर्थ कसा समजला असता ?”
“स्वामी आता आपण इथे दोघेच आहोत. कुणालाही आपण काय बोलतोय ते कळणार नाही.
माझ्यावर , हे स्वामी, दया करा आणि मला चिरंजीव होण्याचा मार्ग दाखवा” माकड कळवळून म्हणाले......

पुस्तक वरवर साधेसुधे वाटते पण त्यात फार अर्थ भरला आहे..... उदा. माकड म्हणजे आपले मन असे रुपक आहे....

मला फक्त डाॅ.दिलीप बिरुटेंचे मत पटतय,
"जगात इतकी विषमता दारिद्र्यता दुःख यात कुठेही त्या ब्रम्हाचा रोल दिसत नाही, किंबहुना तो कुठेही कोणाच्याही जखमेवर फुंकर घालतांना दिसत नाही. ईश्वर ही अतिशय सुन्दर कल्पना आहे. दिल बहलाने के लिये एक अच्छा खयाल आहे इतकेच वाटते."

बाकी blah blah शुद्ध भंकस आहे.
आदरामुळे लोक बोलत नाहीत,पण एका गोष्टीतल्याप्रमाणे "राजा नागडा आहे हे सत्य लहान मूल सांगते"
इतर लोक काय तलम वस्त्र आहे अशी खोटी तारीफ करतात.