1856 च्या ऑगस्ट महिन्यात, जर्मनीमधल्या निअंडरथल दरीत काही मजूर काम करत होते, एका चुन्याच्या खाणीत त्यांना काही हाडं सापडली. अशी हाडं सापडण्यात फार विशेष काही नव्हतं पण तरी त्यांनी ती एका स्थानिक अभ्यासकाला दिली. सुरवातीला वाटलं की ही एखाद्या अस्वलाची हाडं असतील, पण जेव्हा ती नीट जुळवली गेली तेंव्हा त्यांनी एक वेगळाच ईतिहास समोर आणला, 40000 वर्षांपूर्वी नाहीशा झालेल्या आपल्या सख्ख्या चुलतभावांचा इतिहास, जो आजही आपल्या प्रत्येक पेशीत स्वतःच अस्तित्व ठेवून आहे. हे होते होमो निअंडरथल, आपल्या अगोदर जग व्यापणारे, आपल्याहून ताकदवान, आपल्यापेक्षा मोठा मेंदू असणारे मानव..जे अवघ्या 30000 वर्षांपूर्वीपर्यंत आपल्या बरोबर नांदत होते. आणि गम्मत म्हणजे ते एकटे नव्हते, हळू हळू शास्त्रज्ञांना आणि पुरात्त्ववेत्यांना अनेक मानवी वंश सापडले, जे काळाच्या ओघात नष्ट झाले होते, त्यातले महत्वाचे काही, होमो इरेक्टस हा ताठ कण्याचा सरळ उभा राहणारा माणूस पूर्व आशियात रहायचा, हा आजवर सगळ्यात जास्त काळ पृथ्वीवर टिकलेला माणूस, जवळ जवळ 20 लाख वर्ष हा पृथ्वीवर होता. आपल्या वंशाचे वय अवघे 2 लाख वर्ष आहे, आणि आपण होमो सेपियन म्हणून अजून 2000 वर्ष तरी राहू कि नाही ते सांगता येतं नाही, हे बघता या चुलतभावाची कमाल वाटते, आणि हो, बहुदा आगीचा वापर यांनीच प्रथम केला, आणि आपल्याला शिकवला. हा आपल्या भारतात रहायचा साधारण 60/70 हजार वर्षापूर्वी पर्यंत, नंतर तो नाहीसा होतं गेला. होमो फ्लोरिसीएनसिस इंडोनेशियात फ्लोरिस नावाचं एक बेटं आहे, समुद्राची पातळी कमी असताना, मानवाचे काही पूर्वज तिथे गेले आणि समुद्राची पातळी वाढल्यावर तिथेच अडकले. त्या लहानश्या बेटावर त्यांना फारसं काही खायला नव्हतं, त्यामुळे त्यांचा आकार लहान लहान होतं गेला. कसा? सोपं आहे, ज्यांचा आकार मोठा होता त्यांना जास्त खायला लागायचं, अन्न न मिळाल्याने ते लवकर मेले तर ज्यांची भूक आणि शरीरयष्टी लहानखुरी होती ते प्रजनन करत राहिले. शेवटी असा माणूस निपजला ज्याची उंची 3 फूट आणि वजन 25 किलो होतं. तरीही ते दगडी हत्यारं बनवायचे आणि हत्तींची शिकारही करायचे, पण खरं सांगायचं तर ते हत्तीही बरेचसे बारीक आणि बुट्टे होते. होमो हबिलिस बहुदा पहिला मानव ज्याने दगडी हत्यारं बनवली, आजच्या मानवापेक्षा दिसायला अगदी वेगळा, साधारण दीड लाख वर्षांपूर्वीपर्यंत हा आफ्रिकेत वावरत होता. होमो हैडेलबेर्गेंसिस बरेच मानववंश शास्त्रज्ञ याला आपला पितामह मानतात, फक्त आपलाच नाही, इतरही काही प्रजातींचा.. साधारण 6 लाख वर्षांपूर्वी आफ्रिका, मध्य आशिया आणि युरोपात हा वावरत होता. होमो नालेंदी अगदी आपल्यासारखेच पाय असलेला हा आपला पूर्वज, स्वतःच्या समाजातील मृतांना एकत्र पुरायचा. साधारण 6/7 लाख वर्षापर्यंत याचं अस्तित्व सापडतं. होमो निअंडरथलेसिस हा आपला सगळ्यात महत्वाचा शेजारी, अवघ्या 30000 वर्षांपूर्वीपर्यंत आपण एकत्र राहायचो, मारामाऱ्या करायचो, शिकारी करायचो, एकमेकांच्या लोकांना, खासकरून बायकांना पळवायचो. हा आपल्यापेक्षा ताकदवान, आपल्यापेक्षा कणखर.. थंड प्रदेशात मुरलेला आणि शिकारीत तरबेज, लाखभर वर्षांपूर्वी जेंव्हा होमो सेपियन आणि निअंडर थल युरोपात सामोरासमोर आले, तेंव्हा त्यांनी सेपियन्सला परत आफ्रिकेत हाकलून दिलं. कित्येक हजार वर्षे ते युरोपचे अनभिषिक्त राजे होते. आजही युरोपीय वंश जो वेगळा दिसतो तो यांच्यामुळेच.. कसं ते पुढे बघू. त्याआधी आपण एका महत्वाच्या प्रश्नाकडे वळूया जो बऱ्याचदा विचारला जातो , खालचं चित्र पहा, प्रश्न असा आहे कि जर माकडा पासून माणूस उत्क्रांत झाला तर अजूनही माकड अस्तित्वात का आहे ? आणि दुसरा प्रश्न असतो कि उत्क्रांतीच्या या चक्रात आपण मानव वंशात एकटेच कसे उरलो? आधी पहिला प्रश्न नीट समजून घेऊ, आपण माकडापासून नव्हे तर माकड सदृश्य प्राण्यापासून उत्क्रांत झालो, त्या प्राण्यापासून एक शाखा मानव बनली दुसरी माकड. दुसरी महत्वाची गोष्ट म्हणजे उत्क्रांती हि नित्य घडणारी क्रिया आहे, ती आजही चालू आहे. जेंव्हा एखादी नवीन स्पिसिज या भूतलावर येते तेंव्हा काही हजार/ लाख वर्ष ती ज्या प्रजातीपासून फुटून वेगळी झालीय ती प्रजातीही या जगात असते, त्या काळात हि नवीन तयार झालेली प्रजाती आपल्या मूळ प्रजातीबरोबर सतत संकर करत असते कारण त्यांची गुणसूत्र जवळ जवळ सारखी असतात, आणि अशा कित्येक प्रजाती तयार होत असतात. काही काळात जर हि नवीन प्रजाती मूळ प्रजातिपेक्षा जगण्याच्या शर्यतीत यशस्वी ठरली तर ती जुन्या प्रजातीत आपले सगळे जीन्स पसरवून टाकते आणि जुनी प्रजाती नामशेष होते, (पुढच्या भागात हा सिद्धांत आपण अजून नीट बघू) त्यामुळे वर दाखवलेलं चित्र फसवं आहे. एकाच वेळी या जगात, विकासाच्या (?) वेगवेगळ्या टप्प्यांवर असलेले हे प्राणी अस्तित्वात होते आणि आजही आहेत या सगळ्यांबद्दल माहिती घेतल्यावर पुढचा प्रश्न उभा राहतो, कि हे सगळे गेले कुठे आणि कसे? या संदर्भात दोन शक्यता सांगितल्या जातात, एकीला म्हणतात रिप्लेसमेंट थिअरी आणि दुसरीला म्हणतात इंटरब्रिडिंग थिअरी. रिप्लेसमेंट थिअरी अगदी सोपी आहे, सेपियन्स आफ्रिकेतून आले, त्यांनी पाहिलं, ते लढले आणि ते जिंकले.. राजकीय दृष्ट्या अत्यंत सोयीची अशी ही थिअरी, कारण या थिअरीनुसार अस्तित्वात असलेले सगळे मानव हे एकाच वंशाचे ठरतात. तुम्हीं आम्ही सेम.. इंटरब्रिडिंग थिअरी मात्र जरा किचकट आहे, वादग्रस्त आहे.. कशी ते बघा, या थिअरीनुसार होमो सेपियन आफ्रिकेतून निघाले, मग ते युरोपात निअंडरथलला भेटले, त्यांच्याशी संबंध आला, त्यांना मुलं झाली, आणि एक वेगळा मिश्र वंश तिथे अस्तित्वात आला. काही सेपियन भारतात किंवा चीनमध्ये आले, होमो इरेक्टसला भेटले आणि तिथे त्यांचा एक वंश सुरु झाला. म्हणजे आपण सगळे वेगळे, एकमेकांचे सख्खे चुलतभाऊ, आपले जनुकीय नकाशे वेगळे. अत्यंत गैरसोयीच असलेलं हे सत्य, सत्य यासाठी कि युरोपीय आणि माध्यपूर्वेतल्या लोकांनी त्यांचा वर्ण आणि उंची हे निअंडरथलकडून घेतलाय. या वंशाच्या लोकांमध्ये 1 ते 3 % निअंडरथल DNA आढळतो. ऑस्ट्रेलियन आदिवासींमध्ये निअंडरथल DNA अजिबात नाही पण तिथे होमो डेंनीसोवा नावाच्या मानवाचा DNA चांगल्या प्रमाणात आहे, आणि ह्या डेनिसोवाचे अवशेष आढळले कुठे, तर सैबेरियात... कुठे ऑस्ट्रेलिया कुठे सैबेरिया.. हे सत्य म्हणजे जणू एक निद्रिस्त ज्वालामुखी आहे.. होमो सेपियनने या मानावांवर विजय मिळवला, पण स्वतःच्या पेशीत नोंदवलेल्या या इतिहासावर तो कसा विजय मिळवेल? पुढच्या भागात आपण पाहू होमो सेपियानाच्या या विजयाचे कारण..