महानुभाव हा धर्म आहे की पंथ आहे? त्याबद्दल अधिक विश्वसनीय माहिती कोणत्या पुस्तकांत मिळेल?

आवरा!

सदस्यकाळ ४ महीने ६ दिवस, पहीलेच लेखन, नवीन आयडी आहे पै ताई, एक डाव माफी द्या. ;)

गोंडस बाळ,तुमचा प्रश्न इथे विचारा.असे एकोळी प्रश्न इथे विचारले जातात.किंवा जरा तुम्हाला काय हवे आहे त्याचा विचार करुन विस्तार करुन धागा काढा.

ह्याले काय म्हन्ते म्हाईत हाय का ''हलकलानछप्पु''
गोंडस बाळान तर राजा हलकलानछप्पु च केल सार्‍याइले.

विषय आवडता आहे. धागा सविस्तर टाकला असतात तर चर्चा करता आली असती. रामदेवराय आणि महानुभव पंथाचे वैर प्रसिद्ध आहे. विठ्ठल भक्ती महानुभव पंथाला मान्य नव्हती कारण चक्रधर स्वामी हे कृष्णाचे अवतार अशी पंथीयांची श्रद्धा होती तर रामदेवराय पंढरीच्या विठ्ठलाचा निस्सीम उपासक होता.

कमाल आहे! अजून धागा (?) जिवंत कसाकाय ?

महाराष्ट्र सारस्वत या पुस्तकाच्या दोनही खंडांत आपल्याला बरीच माहिती मिळेल. तेथे इतर लेखकांचे संदर्भही मिळतील.
पुण्यात रहात असाल तर मला भेटा.
( मला वाटते, नवीन सभासदांना जरा जास्त आपुलकीची वागणुक मिळावी. आपण सर्वांनी केंव्हातरी पहिले लेखन केले याची आठवण ठेऊन खेकसण्याऐवजी हळुवारपणे मार्गदर्शन केले तर आपल्या मित्रमंडळात नवीन सभासद लवकर एकजीव होतील.)
शरद

काल असले माहिती पाहिजे प्रकारातले तीन धागे आले. तेवढेच कोणीतरी मेहनतीने लिहिलेले मागच्या पानावर जातात. मदत पाहिजे प्रकारातला धागा पहिल्या पानावर असताना असे धागे काढायचे प्रयोजन कळले नाही. त्यातला एक धागा "स्कोअर सेटलिंग म्हणजे काय" तर निव्वळ दंगा करण्यासाठी काढलेला होता. मग अशा धाग्यांवर धुमाकूळ झाला की मिपावर असलेच लिखाण असते, मिपा टवाळांचा अड्डा आहे असे म्हणणार्‍यांना फावते.

मराठीतून अभिव्यक्तीसाठी हे संकेतस्थळ आहे. तर निदान ४/६ ओळी तर लिहायचा प्रयत्न करा ना! मिपावर ४/५ महिने काढलेल्या लोकांना (ते त्यापूर्वीही बरेचदा वाचनमात्र असतात) इथे कोणत्या प्रकारचे धागे असतात हे माहीत असेल असे समजते. कोणीतरी सदस्यत्व घेतले आणि एका सकाळी येऊन महानुभाव म्हणजे पंथ का धर्म असा धागा काढील हे कठीण वाटते.

या प्रश्नाचे उत्तर एका ओळीत संपते. महानुभाव हा पंथ आहे. कारण त्याची स्वतंत्र धर्म म्हणून कुठे नोंद असल्याचे माहीत नाही. त्यांचे देव, काव्य सगळे हिंदू लोकांचेच आहेत. लेखकाला नेमके कोणत्या पातळीची माहिती हवी आहे हेही शीर्षकावरून समजत नाही. कदाचित त्यांच्या सातवी यत्तेतल्या मुलीला एका मार्काच्या प्रश्नाचे उत्तर हवे असेल, अशा वेळी तुम्ही त्याना महानुभावांची सगळी माहिती दिलीत, ढेर्‍यांच्या पुस्तकातले उतारे टंकलेत किंवा महानुभावी गद्य पुस्तकाच्या स्कॅन केलेल्या कॉपीज चिकटवल्यात तर ते सगळे पुढे वाचतील अशीही शक्यता नसते.

अशा धाग्यांबद्दल मिपाचे धोरण स्पष्ट सांगते की असे धागे अप्रकाशित केले जाऊ शकतात. एखाद्या धाग्यावर विषय चर्चा होण्यासारखा असेल तर अपवादही केला जातो. पण इतर चांगले धागे विनाकारण मागे जातात म्हणून संपादक मंडळ सहसा असे धागे अप्रकाशित करून लेखकाला (तो नवीन असेल तर) निरोप देते की असे धागे मदत धाग्यात हलवत आहोत, किंवा अजून काही लिखाण करून पाठवा, ते धाग्यात समाविष्ट करून मग धागा पुन्हा प्रकाशित करू.

पण आता इथे लोक इतके बोलल्यानंतरही धागा लेखकांनी त्यांना नेमकी किती माहिती हवी आहे लिहिले नाही. मग ते कितपत गंभीर आहेत प्रश्नच पडतो.

पंढरपुरच्या विठ्ठ्लाची वारी करणारा वारकरी आणि श्रीचक्रधरासहित पंचकृष्णांना मानणारा महानुभाव पंथ हे महाराष्ट्रातील प्रमुख धर्मसंप्रदाय होते. महानुभव पंथास सुरुवातीला महात्म पंथ,भटमार्ग, परमार्ग अशी नावं होती. महाराष्ट्रातील ब्राह्मण,मराठी,माळी,दलित आणि विविध जाती जमातीतील लोक या पंथाचे अनुयायी होते. महानुभाव संप्रदायाचे संस्थापक श्रीचक्रधर स्वामी हे संस्थापक. महाराष्ट्रातील नाथसंप्रदायात अनागोंदी सुरु झाली त्यानंतर महानुभ संप्रदायाची बीजं रुजली.
नाथसंप्रदायाचा प्रभावही या संप्रदायावर दिसून येतो.

तत्वज्ञानाच्या दृष्टीने हा द्वैती मताचा भक्तीपंथ, अद्वैती शंकराचार्य सत्य असा एकच पदार्थ मानतात तो म्हणजे ब्रह्म. सांख्य पुरुष आणि प्रकृती हे दोन मूळ पदार्थ मानतात म्हणुन ते द्वैती. श्री चक्रधरस्वामी द्वैतीआहेत, कारण जीव, देवता, प्रपंच व परमेश्वर अशा चार वस्तू ते स्वतंत्र व निय मानतात. परमेश्वर नित्यमुक्त असल्याने तोच जीवाचा उद्धा करु शकतो. थोडक्यात परमेश्वराच्या ज्ञानाने वा भक्तीने जीवाला मुक्ती मिळु शकते. जीवाच्या उद्धारासाठी परमेश्वराने अनंत अवतार घेतले आहेत,
पुढेही घेणाराअहे. जीवाला ज्ञान देण्यासाठी अव्यक्त परमेश्वर मनुष्यदेह घेतो: ही श्रद्धा हाच भक्ती भक्तीमार्गाचा आधार होय.महानुभावांच्या श्रद्धेप्रमाणे परमेश्वर चार युगात हंस, दत्त, कृष्ण व चक्रधर असे चार अवतार घेतो. त्या त्या युगातील देहधारी जीव साकार परमेश्वराच्या सान्निधानाने आपला उद्धार करुन घेतात.

आचारधर्म म्हटला तर सन्याशीवृत्ती आणि आंत्यतिक निवृत्तीवाद या पंथात आहे. सन्याशी व गृहस्थ असे दोन वर्ग अनुयायात दिसतो. अन्न, वस्त्र,भ्रमण, निद्रा, उपासना याबाबतीत अतिशय कडक नियम श्री चक्रधरांनी आपल्या शिष्यांना घालुन दिले होते. विकारविकल्पशुन्य होऊन, स्वभावाला आवर घालून कोणाचा आश्रय न घेता ईश्वराच्या अधीर राहुन त्याचे स्मरण करीत आपला जन्म कंठावा. विकारशुन्यासाठी इंद्रियांचे नियमन आवश्यक केवळ ज्ञानाने मनुष्य उद्धरत नाही. (खुप नियम आहेत) ओळखीच्या घरी भिक्षा मागायची नाही. स्त्रीयांचा विचार करायचा नाही.घाणेरडी वस्त्र नेसुन किळसवाण्या स्थितीत राहावे. (मला हे लोक खरंच किळसवाणे वाटतात)

असो, अजून काय माहिती पाहिजे आणि का पाहिजे ती सांगा, जमेल तसं खरडत राहीन.

-दिलीप बिरुटे

-दिलीप बिरुटे

विदर्भातले सुप्रसिद्ध साहित्यसंशोधक कै.डॉ.वि.भि.कोलते यांनी महानुभावपंथाविषयी बरेच लिखाण केले आहे. मला वाटते त्यांनी लीळाचरित्रावर पुस्तक लिहिले होते त्यावर श्रीकृष्णांविषयीच्या लीळाचरित्रातील उद्धृतामुळे मोठेच राजकीय काहूर उठले. इतके की त्या पुस्तकावर बंदी आणली गेली होती. याविषयी इथे कोणी विगतवार लिहील काय? डॉ. कोलते त्यानंतर फारच निराश झाले होते. त्यांची संशोधनाची क्षितिजे आणि पंचोपाख्यान ही पुस्तके मला माहीत आहेत. आणखीही नक्कीच असतील.

महाराष्ट्री प्राकृतातील जैन, महानुभावपंथीय आणि यादवकालीन साहित्याविषयी माहिती हवी

महानुभाव हा पंथ आहे का असे हिंदुना विचारले तर ते पंथ असेच उत्तर देणार.

मुसलमान व ख्र्स्चन इतर व्यक्तीना आपल्या धर्मात ओढतात म्हणुन हिंदु बोंबलत असतात.

पण हिंदुंची पद्धत तर यापेक्षा अघोरी आहे... ते अख्खा धर्मच गिळुन आपला पंथ म्हणुन जाहीर करतात . उदा. जैन , बौद्ध.

त्यामुळे जाणकार व्यक्तीकडुन माहिती घ्या.