समानता

अजूनही बर्‍याच स्त्रिया ह्या गरोदर मातांना आशिर्वाद देताना,'मुलगा होऊ दे' असा आशिर्वाद देतात. म्हणजे मूल जन्मायच्या आधिपासूनच हे संस्कार चालू.

पूर्वी जेवणाच्या बाबतीत स्त्रियांवर जेवणाच्या बाबतीत स्त्रियांवर अन्याय व्ह्यायचा .
घरातील पुरुष , मुले आधी जेवणार आणि मग उरलेल्यामध्ये बायका जेवायच्या . घरातले दुध , तुप पुरुषांसाठी राखीव असायचे. नॉन व्हेज जेवणामधे सुद्धा बायकांच्या वाट्याला उरले तरच मिळायचे .
त्यामुळे कुपोषणाला बळी पडायच्या .
सध्या या बाबतीत मॉडर्न घरांमध्ये सुधारणा असली तरी ग्रामीण भागात अजून समानता नाहिये

मला राहून राहून एक गोष्ट डाचत राहिली कि इतक्या लहान निष्पाप आणि निरागस मुलींवर त्यांचे आईबाप इतक्या सहजतेने अन्याय का करतात. केवळ त्या मुली आहेत म्हणून?

अगदी हेच मनात येते जेव्हा असे प्रसंग मलाही दिसतात आजूबाजूला!

कदाचित यामुळेच मुलीसुद्धा मोठ्या झाल्या कि त्यांच्या मनात खोल रुजलेली पुरुष श्रेष्ठत्वाची भावना काढून टाकणे अशक्य होते.
स्त्री पुरुष समानता हि लहानपणापासूनच मुलांच्या मनात रुजवली पाहिजे तरच पुढच्या पिढीत समानते साठी लढ्याची गरज पडणार नाही.

शत प्रतिशत सहमत!

जौ द्या ना डॉक..

सणवार आलेत.. घरातल्या कर्त्या पुरुषांना तेल लावुन, अंघोळ घालुन, फराळ आणि ताजा नाश्ता हातात देऊन, तासा दोन तासानी झोपेतुन उठवुन परत गोडाधोडाचं जेवण देऊन.. मग काही उरलंच तर एकटं स्वयंपाक्घरात बसुन खाऊन, खरकटं उष्टं काढुन घरासमोर रांगोळ्या काढायला निघायचे दिवस आलेत... तयारीला लागु द्यात...

की माझ्या कुटुंबात स्त्रियांची पंगत आधी असते. आणि जेव्हा स्त्रिया पहिल्यांदा जेवतात, तेव्हा नंतर जेवणा-यांना कमी पडतंय असं कधीच झालेलं नाही. पण इतर नातेवाईकांकडे पुरूष आकंठ जेवतात आणि बायका उरलेलं. वर परत इतकं छान झालं होतं की आम्ही सगळं संपवलं असंही निर्लज्जपणे सांगतात. माझ्या वडिलांनी आमच्याकडे होणाऱ्या समारंभांमध्ये हे सुरु केलं. ते तर वाढायचेही. मीही प्रयत्न करतो पण आई-काकू-आत्या जेवढं व्यवस्थित आणि नेमकं वाढतात ते मला जमत नाही.

ह्या असल्या मानापमानामुळे आम्ही कोणालाच घरी बोलावत नाही. शक्यतो आम्हीच त्यांच्या घरी जातो.

(अनुभव) वाचुन वाइट वाटले. स्त्रियांवर त्यागचह्या उदात्त कल्पना का लादल्या जातात ? माझ्या घरताही लहानपणी मला विषेश वागणूक मिळत असे व बहीणीला कमी विषेश. पण जसे आमचे वय वाढु लागले व माझे गुण दिसुन येउ लागले तस तसे हळू हळू मला कमी विषेश अन बहीणीला विषेश वागणूक मिळायला सुरुवात झाली. अर्थात बहीणीने त्यांचा विश्वास सार्थ ठरवला असेच मी मानतो. :) आत्ता ती तिच्या संसारात सुखी आहे आणी मी मजेत (अन अधुन मधुन सुखी :D).

या स्वानुभवावरुन मला वाटते मुलांना ही विषेश वागणूक वा लळा पालक मुद्दाम देतात त्यामागे मुलासोबत बाँड विकसीत करणे हा उद्देश असतो. कारण तसे झाले तर उतारवयात मुलगा सोबत राहील व्यवस्थीत काळजी घेइल सांभाळ करेल ही भावना त्यामागे असते. आजसुधा कोणताही प्रश्न समोर आला तर प्रथम माझ्याशी सल्ला मसलत होते नंतर आवश्यक वाटते तेथे बहीण व भावजींना सांगीतले जाते..

थोडक्यात स्त्रीलींगी आहे म्हणून नाही तर सोबत कोण राहील याचा विचार करुन मागील पिढ्या मुलगा व मुलीला वेगवेगळी वागणुक देतहोते हे नक्कि पण मुलाला महत्वच द्यायचे अन मुलीला कमी लेखणे हळु हळु प्रथा बनली. व त्यामुळे आज अनेक मुलींचे मानसीक आरोग्य धोक्यात आले आहे.

लग्नानंतर बरेच वर्ष एकाच ताटात जेवत होतो,म्हणजे कॉलेज चे ३ वर्ष आणी नंतर लेक होइपर्यंतचे २ वर्ष पण आता दोन्ही लेकी एका ताटात जेवन काय एकमेकांच्या शेजारी पण बसुन देत नाय राव.
बाकी लेकी आहेत पण मुलगा नाही असला प्रकार आमच्या खानदानात त्यांना कुणी जानवुन देत नाहीत्,घरची सगळी कार्ये,अगदी दसर्‍याचा आणी होळीचा नारळाचा मान पण माझ्या मोठ्या लेकीकडे असतो, गावकडे तर मोठीला सगळे पाटील या आदरार्थी नावानेच हाक मारतात्,अगदी पंचायतीचे सभासद सुद्धा. हे पुर्वीचा प्रकार नाही राहिला फारसा,जग बदलतय आपण ही बदलल पाहिजे.

बालपणी तरी लाड होतात...

पुढील आयुष्यात मात्र, पुरुषांचे हाल काही बघवत नाहीत.

जावू द्या....

छान लेख. विचार पटले. अमलात आणतोही.
रच्याकने व्हॉट्सप वर फॉरवर्ड करायला चांगला आहे. ;)

हे होते हे दुर्दैवी आहे पण खरे आहे... नक्कीच थांबवायला पाहिजे.

सुदैवाने, आमच्या आईवडीलानी लावलेल्या सवईने, आमच्या लहानपणापासून घरचे सगळे एकाच पंगतीत जेवायला बसताना बघितले आहेत. दुसर्‍यांकडे जेवायला गेल्यावर आमचा शक्यतो हाच आग्रह असतो.

कधी फार मोठा गोतावळा जमलेला असला तर प्रथम मुला-मुलींना आणि मग सगळ्या स्त्री-पुरुषांना एकाच पंगतीत जेवण वाढले जाते. फक्त काही खास समारंभात निमंत्रितांना मान देण्यासाठी यजमान जोडी सगळ्या निमंत्रित मुले-स्त्री-पुरुषांना आग्रहाने जेवण करवून झाल्यावरच जेवते. आमच्या पिढीत (मी व भाऊ) आता तसे झाले नाही तर आश्चर्य समजले जाईल.

अनेकदा हां संस्कार घरात च बिंबवलेला असतो. बायकांनी साधी मांडी घालून बसायचं नाही, उगाच पाय मुडपुन. ताट म्हणून एखादी झाकणी घ्यायची, शिळं अन्न खायचं वगैरे उद्योग सुरु असतात.
जेवताना मोठं ताट घ्या, व्यवस्थित बसा, शिळयाची सामान वाटणी किंवा त्याला सजवून किंवा अगदी बाहेर टाकून देणं किंवा कुठल्या प्राण्याला खाऊ घालणं. शक्यतो एकत्र च जेवायला बसणं हे प्रकार आमच्या घरी सुरु असतात.

हे जेवण्याचे झाले.
माझ्या क्लिनिकमधला एक नेहमीचा अनुभव आहे.मुलीच्या दाताच्या ट्रीटमेंटवर लोक खर्च करायला लवकर तयार होत नाहीत.उपटून टाका.असा मलाच सल्ला देतात.हेच लोक मुलाचा दात दुखत असेल तर मात्र वाचवा मॅडम.कितीपण खर्च येऊ दे! त्या घोड्या झालेल्या मुलाला घेऊन आईबाप दोघे काय येतात.त्याला इंजेक्शन देताना डोळे झाकून घेतात.त्याचा हात पकडून बसतील.मुलींना असे प्रेमाने ट्रीटमेंटला आणताना हा अनुभव क्वचितच दिसतो. त्यातही लग्नाची मुलगी असेल तर गोळ्या द्या.तिचा नवरा घेईल बघून असाही अॅटिट्युड अनुभवला आहे.लग्न होऊन पोरगी गेली आणि तिचे बरेच डेंटल प्राॅब्लेम निघाले तर सासरचे लोक माहेरी जाऊन करुन ये म्हणतात.या चक्रात वर्ष वर्ष गोळ्या खाऊन दुखणं सहन करणाऱ्या मुली नित्य पाहण्यात येतात :(कदाचित् अामचा निमशहरी भाग म्हणून हे चित्र जास्त दिसत असावे.
म्हातारपणी मुलींकडून सर्व सेवा करुन घेऊन मुलगा आहे म्हणून मुलग्याच्या नावाने सर्व करून जाणारे एक नातेवाईक पण आहेत.

सत्तर वर्षापूर्वी माझ्या आईच्या घरात समानता होती. त्याचा आज अभिमानच वाटतो. घरची गरिबी होती. वर्षभराचं सामान एकदम घेतलं की स्वस्त पडत असे. तांदूळ, गहू वगैरे निवडायला आजोबा आजी आई आणि तिचे तिनही भाऊ असे सगळेच बसत. रोजच्या भाजी निवडण्यातही सर्वांचा नंबर असे. मुलगा मुलगी असा भेद झालाच नाही. आजोबा स्वतः पातेल्यात बघून जेवणारे होते. तेच वळण पुढे राहिले.

आमच्या घरातही, समारंभ असला की पुरूष बसतात आधी पण बायकांना उरले नाही असे होत नाही, आणि आम्ही भाऊ आमचे काका असे सगळेच वाढायला उभे राहातो. हात धुवून पानसुपारी करत लवंडायचे हा शिरस्ताच नाही.

चांगलं लिहिलंत! स्वतःपासून सुरुवात करावी हे उत्तम. त्या त्या घरातला मुलगा/मुलगी पुढच्या आयुष्यात अजून एक घर सुधारतील. माझ्या नातेवाईकांतच पाहिलेले दोन प्रसंग डोक्यात घट्ट रुतून बसलेले आहेत. आठवलं तरी संताप होतो. यातली सर्व पात्रे उच्च विद्या विभूषित आहेत.

एका ठिकाणी घरातला १३/१४ वर्षाचा एकुलता एक मुलगा आधी पोळ्या मागून घेत होता आणि मग त्या नको म्हणून उशिरा त्याच्या बाजूला जेवायला बसलेल्या आईच्या पानात अक्षरशः कुत्र्या-मांजराला घातल्यासारख्या फेकत होता. मी न राहवून त्याच्यावर ओरडले, तर त्याची आई आजी उलट "कचर्‍यात टाकत नाही ना" म्हणून त्याची कौतुकं करत होत्या. त्याच्या आईला असे सगळे नको असलेले खाऊन आता वजन आणि बीपीचा भयानक प्रॉब्लेम झाला आहे. ही आई नोकरी करणारी. ती नवरा आणि मुलगा दोघांच्या नंतर घरात शिरली तर बापलेक दमून खुर्चीत तंगड्या वर करून बसलेले असतात. मग फ्रीजमधले पाणी आईने त्यांच्यानंतर येऊन ग्लासात ओतून त्यांच्या हातात द्यायचे. वर ते दमून येतात म्हणून नखरे. अग, तू नाही का दमून आलीस??

दुसर्‍या एका ठिकाणी आम्ही ७/८ जण एका मुलीकडे जेवायला गेलो होतो. तिने दीड वर्षाच्या मुलाला सांभाळून स्वयंपाक तयार ठेवला होता. म्हटले लहान मुले आधी जेवू देत मग आपण जेवू. तर आमच्याकडे तशी पद्धत नाही म्हणे. आणि आम्हाला सगळ्याना जेवायला बसवून ती रडणार्‍या मुलाला सांभाळत एकटी वाढत राहिली. तिचा नवरा पण आरामात गप्पा हाणत जेवत राहिला. मला तर तिथून पळून जावेसे वाटत होते. बरं हे वाढणं साधं नव्हे. गॅसवर उसळ आणि आमटी गरम करत ठेवलेली सतत. आणि ती तशीच वाफा येणारी वाढायची म्हणे. आमच्याकडे अशी पद्धत आहे याचं कौतुक वरून. या प्रसंगानंतर पुन्हा कधी तिच्याकडे जेवायला गेले नाही.

आमच्याकडे लै भारी प्रकार आहे. मी कुठे बाहेरगावी गेले आणि मुले घरात दोघेच असतील तर मुलगा मुलीपेक्षा लहान असूनही रोटी मेकरवर रोट्या करून आम्लेट वगैरे करून स्वतःचे पोट भरतो आणि बहिणीला पण जेवू घालतो. =))

मुलीला मराठी शाळेत घालणे व मुलाला कॉन्व्हेंटात, हा प्रकार माझ्या पहाण्यात आहे.

आमच्या घरी छोटासा कार्यक्रम असेल तर सगळे एकत्रच बसतात . माफक आग्रह चालतो, पण उगा तडस लागेपर्यंत नसतो आग्रह . वर ताटात अन्न टाकून देण्याचे अनुभव वाचले त्यावरून माझ्या पहिल्या संघाच्या शिबीरातला अनुभव आठवला...मी असेल पाचवी किंवा सहावीत, पहिलेच जेवण आणि वाढप्याने चुकून २ चपात्या जास्त वाढल्या . आता त्या जाणारच नव्हत्या . सगळ्यांची जेवणे झाली . मी ताटात तसंच अन्न ठेवून उठू लागलो तर हातात दंड घेतलेला स्वयंसेवक उठूच देईना ! अगदी रडकुंडीला आलो . तरी ताट साफ केल्याशिवाय उठू देत नव्हते . माझ्यापेक्षा थोडा मोठा असलेला एक "अनुभवी" मित्र आला भाजी तांब्यात टाकली पोळ्या कनातीखालुन बाहेर आणि नेलं ताट धुण्यासाठी ! तेव्हापासून सवय पडली पंगतीत थोडं कमीच अन्न ताटात घ्यायचं . रच्याकने संघाचे प्रचारक लोक कधीच ताटात भाताचा एक शित सुद्धा शिल्लक ठेवत नाहीत.

याच विषयावर 'पण लक्षात कोण घेतो' कादंबरी लिहीली गेली आहे. वाचाच वाचा. ऑल टाईम फेवरेट!

माझ्या दोन्ही मुलांना सर्व चारी ठाव स्वयंपाक उत्तम करता येतो, परंतु हल्लीच्या अनेक शिक्षित लग्न झालेल्या मुलींना मात्र येत नाही, परिणामी नवरे स्वयंपाक करतात किंवा पिझे मागवून लठ्ठ होत अपचनादि रोगांना बळी पडत असतात, असेही बरेच बघायला मिळते. स्वतः स्वयंपाक करून 'प्रेमाने खाऊ घालणे' हे अलिकडे फार मोठ्या शहरातून फार कमी बघायला मिळते.

माझ्या निरिक्षणानुसार सुशिक्षित व आर्थिक दृष्ट्या संपन्न वर्गात आजही जोडप्याला एक मूल असते - मुलगा असो वा मुलगी. फार तर दोन. मात्र आर्थिक दृष्ट्या खालच्या वर्गात पैसा, जागा, वेळ या सर्वाची कमतरता असतानाही अनेकदा मुलगा होइपर्यंत मुलीना जन्म दिले जातात. नवरा बायको तीन चार मुली आणि कुलदिपक अशी अनेक कुटुंबे आजही दिसतात. या कुलदिपकाला कुठली जहागीर राखण्यासाठी जन्म देतात ते त्याचे आईबापच जाणे

मुलगा - मुलगी असा फरक मात्र अगदी सुशिक्षित व सुस्थितील कुटुंबातही केला जातो. मुलीला वैद्यकिय शिक्षण घ्यायची हौस व बुद्धी असतानाही जर देणगी प्रवेशाची वेळ आली तर तो घेतला जात नाही, मुलाला मात्र घेतला जातो. कदाचित मुलगी उद्या लग्न होउन जाईल, एव्हढा पैसा तिच्यावर कशाला खर्च करायचा असा विचार केला जात असावा

हे सर्व अनुभव वाचून वाईट वाटले!

जेपी कहां है...कहां है जेपी?

डॉक्टरसाहेब,
हा धागा काढल्याबद्दल धन्यवाद!

हे असमानता प्रकरण जळीस्थळी काष्ठीपाषाणी आढळत असतं. जरा वेळाने माझे पण अनुभव नोंदवतो.

स्वतःच्या अपत्यांमध्ये मुलग्यांना मुलींपेक्षा झुकते माप देण्याची उदाहरणे लक्षणीय प्रमाणात दिसतात.
परंतु समानतेने वागवण्याची उदाहरणेही अगदीच क्षुल्लक म्हणता येणार नाही.

याबाबतीत सुधारणेचा वेग मात्र नक्कीच पुरेसा नाही.

एक निरीक्षण असे आहे की सुनेवर वचक ठेवण्याच्या नादात सासू स्वतःच असल्या मूर्ख रूढींना आंजारत गोंजारत बसते.

काय अचरटपणा आहे! हे करवतं तरी कसं ते एक त्यांनाच ठाऊक? कडीशनिंग म्हणे! अरे (निदान) आपल्याच बाळांच्या बाबतीत कसलं आलय कंडिशनिंग? ठोकून काढायला पाहिजे एकेकाला. सगळ्यांकडेच भरपूर उदाहरणे असतील सांगायला आणि हे नुसतं भारतातच आहे असं नाही.

आमच्या घरात मुलगा मुलगी भेदभाव कधीच केला गेला नाही .
आम्ही सगळे कायम एकत्रच जेवायला बसतो ,घरी काही कार्यक्रम असतो तेव्हाही जेवायला सगळे एकत्रच बसतो
मी लहान असताना आई ,बाबा दोघ सकाळी नऊ वाजता सगळा स्वयंपाक करून बाहेर पडायचे
आई नाश्ता बनवेपर्यंत बाबा कपडे वाळत घालायचे , बाबा कणीक मळून , कुकर लावायचे ,भाज्या चिरून ठेवायचे
आमचे आजोबा (आईचे वडील )सुद्धा घरात सगळी काम करायचे
आणि दुसरे आजोबा सुद्धा घरी धान्य निवडणे ,झाडून घेणे अशी काम करायचे

तिसरीत असल्यापासून रोजचा चहा माझा भाऊ करतो , दुध आणून तापवायचं आणि विरजण लावून ताक करण्याच काम त्याच्याकडे आहे
सातवीत असल्यापासून तो पोहे,शिरा बनवतो
दर शनिवारी रात्री मुगाची खिचडी बनवतो जेवणासाठी
मी लहानपणापासून घरातल्या पुरुषांना घरात काम करताना पाहिलंय
आणि आमच्याकडे यात कुणालाही काही विशेष वाटत नाही

आमच्या जवळ रहाणार्‍या एका हरियाणवी कुटुंबातील मुलगी चांगली शिकली, आणि ७०-८० हजार महिन्याची नोकरी करू लागली. लग्नानंतर सासरी नोकर वगैरे असूनही सासू - सासर्‍यांना वाटायचे की सुनेने सकाळचा चहा स्वतः करावा आणि एकत्र बसून सर्वांनी चहा घेऊन मग नोकरीवर जावे. यावरून त्या मुलीची आई मोबाईलवरून मुलीला सारखी निर्देश द्यायची की तू त्यांचे ऐकू नकोस, तू नोकरी करून कमावतेस, मग तू का चहा बनवतेस... वगैरे. शेवटी तिने मुलीला ( तिच्या पगारासाठी ?) कायमचे माहेरी बोलावून घेतले.

हे पूर्वी म्हणजे ३० वर्षापूर्वी वगरे बघीतलेल आहे. पण २०१५ मध्ये सुध आहे होते?

माझे अनुभव ( मी बहुदा मंगळावर राहतो)

प्रसंग १ ( २००२ सुमाराचा)
मित्राचे लग्न (दाखवून ) ठरले होते.दोघेही घराबाहे पण भारतात एका शहरात नोकरी करत होते.
मित्र :( होणार्या बायकोला ) पुढे जेवणाचे काय करायचे?
तिचे उत्तर ( प्रश्न )
तू सध्या कुठल्या मेस मध्ये जातोस?
मित्र :-- अबक मेस मध्ये.
वाहिनी :- फारच चांगले. उद्यापासून मी पण तिकडेच.

प्रसंग 2 ( २०१५)
बहिण भावाला घेऊन तिच्या घरी येते. ( भाऊ तिचा गावात काही कामासाठी आलेला आहे)
बहिणीचा नवरा रविवारी आरामात टीवी बघत बसला आहे.
बहिण तिचा नवर्याला , :- अरे तू सगळ्यांसाठी चहा करतोस का?
तिचा नवरा :- ( Sherlock Pause करून) करतो की. खरच उठतो आणि चहा करतो.