कैकेयीला का शिक्षा नाही?

कैकयी गांधार देशाची कन्या होती? नीट आठवत नसल्याने विकीसंदर्भ पाहीला तर त्याप्रमाणे ती सध्याच्या युक्रेनची होती! पण दुसरीकडे (विकीवरच) असे देखील म्हणले आहे की ती सध्याच्या पाकीस्तानातील पंजाबमधल्या भागातील आहे... भरताने नंतरच्या काळात गांधार जिंकला आणि तक्षशीला स्थापली...

या नाट्यात बरेच अनुत्तरित प्रश्न आहेत आणि पुराणातल्या बय्राच अशा गोष्टींचे समर्थन-पुर्वकर्मामुळे असं घडणारच होतं अमुक अमुक त्याला निमित्त होईल.शिवाय राजा हा सर्वात मिंधा असणारा आणि मित्र नसणारा शापित(वगैर) प्राणी असतो.त्याला वरवर सर्व अधिकार आहेत असा भास होत असला तरी एक राण्यांच्या आणि त्यांच्या नातेवाइकांच्या हातातले एक बाहुले असतो.एखाद्या व्यक्तिने अनुचित वर्तन केले की लगेचच काही अप्रिय घटना घडली की शिक्षा (वरून) झाली असं म्हणण्याचा प्रघात होता.

कैकैयी ही गांधार देशीची नव्हती. ती केकय देशाशी राजकुमारी असून केकय हा प्रांत सध्याच्या काश्मिराच्या जवळपास कुठेतरी होता. बियासच्या वरच्या भागात.

बाकी रामायण हे काल्पनिक असून तत्कालीन समाजात आदर्श पुरुष कसा असावा हे समाजाला समजावून सांगण्यासाठी रामायण महाकाव्य रचले गेले असे माझे मत. त्यामुळे सर्व पात्रांचे महत्व जेव्हढ्यास तेव्हढेच आहे.

कैकेयीची शिक्षा म्हणजेच तिला दशरथाच्या मृत्युकरवी आलेले वैधव्य आणि स्वपुत्र भरताकडून दुरुत्तरे ऐकण्यास मिळणे. त्यानंतर भरत जेव्हा रामाला भेटण्यासाठी जेव्हा चित्रकूटावर गेला तेव्हा कौसल्या, सुमित्रेबरोबर कैकेयीही त्याजबरोबर होती असे उल्लेख आहेत.

कैकेयी आणि मंथरा, ह्यांना एकच शिक्षा दिल्या गेली.

मुलींचे नामकरण करतांना ही २ नावे वगळतात.

बा.भ.बोरकर आपल्याला कवी म्हणून जरी माहीत असले तरी त्यांनी गद्यही लिहिलेलं आहे. त्यांची कादंबरी ' प्रियकामा ' ही कैकेयीवर आहे. प्रियकामा हे तिचं मूळ नाव. कैकेय हे तिच्या देशाचं नाव. कादंबरीत तिला अत्यंत सकारात्मक दृष्टीने दाखवलेली आहे. असंही प्रतिपादन आहे की कैकेयीमुळेच राम वनवासात जाऊन पुढे रावणाचा वध झाला. म्हणजे तिने एकप्रकारे चांगलंच केलं.

एका युद्धात कैकयीने राजा दशरथाला मदत केल्यामुळे राजा तिला दोन वर माग असे सांगतो. त्या वेळी कैकयी ते वर राखून ठेवते व योग्यवेळी माझ्या इच्छा सांगीन असे म्हणते. ती हे विसरूनहि जाते. रामाला राज्याभिषेक करायची वेळ येते तेव्हा कैकयीहि आनंदात असते. पण तिची दासी मंथरा तिला ह्या दोन वरांची आठवण करून देते. मंथरा सुचविते की एका वराने रामाला वनवासात पाठव आणि दुसर्‍या वराने भरताला राज्याभिषेक करून घे.आपल्या मुलाला राज्य मिळावे ह्या लालसेपायी कैकयी ही इच्छा दशरथाला सांगते. आपण दिलेले वर पूर्ण करणे हे राजाचे कर्तव्य असल्यामुळे राजाला तिची इच्छा पुरी करावी लागते. त्यामुळे कैकयीला शिक्षा करण्याचा प्रश्णच उद्भवत नाही.

माझ्या लहानपणी मी ऐकलेल्या गोष्टीनुसार मी हे लिहिले आहे. इथले जाणकार योग्य ती माहिती देतीलच.

मी जे वाचलंय ते असं..

राजा दशरथाला श्रावणाच्या मात्यापित्यांनी शाप दिला होता की तू पुत्रवियोगाने मरशील. आता पुत्रवियोग म्हणजे एक तर तो दूर जाणार किंवा त्याचा मृत्यु. तसेच 'रघुकूल रित सदा चली आई, प्राण जाई पण बचन न जाई" हेपण आहेच.. कैकयीला राजा दशरथाने 'तुझा मुलगाच राजा बनेल' असे वचन दिले होते..

म्हणूनच कैकयीला पॉजिटीव्हली दाखवणारी बाजु म्हणून तीने तिला मिळालेल्या वर/वचनाचा फायदा घेऊन रामाचा जीव (ज्यायोगे त्याचा वियोगाने विकल होऊन दशरथाला म्रूत्यु आला, मृत्युने विकल होऊन नाही) आणि रघुकूलाची इभ्रत दोन्ही वाचवले, असं दहा-बारा वर्षांपुर्वी वाचल्याचं आठवतंय. संदर्भ आठवत नाहीय.

हे जर खरं असेल (कथनात) तर त्यासाठी तिला सन्मानच मिळायला हेवा, शिक्षा नाही..

पण शिक्षा होण्यासाठी कैकयीने असा कोणता गुन्हा केला होता?
तिने दशरथाकडे ज्या दोन मागण्या केल्या त्या तिच्या स्वतःच्या मुलाला राज्यप्राप्ती व्हावी म्हणून!
त्या योग्य का अयोग्य हे ज्याच्या त्याच्या दृष्टिकोनावर अवलंबून. पण तो गुन्हा असू शकत नाही!
शेवटी एखाद्यासाठी खूप चांगली वाटणारी कुठलीही गोष्ट दुसर्यासाठी खूप वाईट असू शकते!

कथेच्या बांधणीच्या स्वरुपात काही धागे नंतर शेवट परिणामकारक करण्यासाठी प्रारंभास नुसतेच सोडून दिलेले असतात. रामायण काल्पनिक रचलेली कथा आहे हे त्याच्या मांडणीवरून लक्षात येते. दशरथाचा पुत्रवियोगाचा शाप, रावणाचा परस्त्री-स्पर्शाचा शाप, लक्ष्मणरेषा, मारिचवध, जटायु-रावण युद्ध, शुर्पणखाप्रकरण वैगेरे जोडकथा याचा पुरावा म्हणून बघू शकतो.

कैकेयीचे पात्र हे काल्पनिक कथेच्या स्वरूपात पाहिले तर पुढले नाट्य अधिक खुलवण्यासाठी तीच्या वर मागण्याचे नियोजन कळून येते, पण रामायण-महाभारत ह्या हॅरी पॉटर-लॉर्ड ऑफ द रिंग सारख्या काल्पनिक कथा नसून प्रत्यक्ष इतिहासाचे दस्तावेजीकरण आहे असे मानणार्‍यांशी चर्चा करणे कठीण जाते. माझ्या मते हे या कथाकारांचे सार्‍या लेखकजगाने हेवा करावे असे यश आहे.

फरपटत गेलेल्या हतबल पुरुषांचा इतिहास

म्हणजे हिंदु धर्म

आपल्या अपत्यांचे हित पाहणे हा मातेचा धर्म आहे आणि कैकेयी धर्माप्रमाणेच वागली. निव्वळ मोठा भाऊ म्हणून रामाला गादी मिळावी या आर्बिट्ररी नियमाला तिने आव्हान दिले यासाठी उलट तिचे कौतुक व्हायला हवे. कैकेयी स्वतः कर्तृत्ववान होती आणि चौदा वर्षं अयोध्येचे राज्य उत्तम सांभाळून भरतानेही कर्तृत्व सिद्ध केलेच वर राम परतल्यावर गादी सोपवून स्वतःच्या निरीच्छपणाचीही प्रचिती दिली. आता भरत पुरुषोत्तम की राम असा प्रश्न पडला की नाही?

ऐतिहासिक व्यक्तींना देव बनविने व त्यांच्या यशापयशाला दैवी मानणे ही आपल्या समाजाची खूप मोठी चूक आहे.