ज्याचं त्याचं स्वातंत्र्य

माझा नवरा बिच्चारा आहे असं अनेकांचं मत आहे, कारण फारीनला फारच शिकलेल्या पोरीशी लग्न केलंन त्यानी! त्याला विचाराल तर तो म्हणेल भाजी करणं आणि घरात इतर थोडी कामं करणं मामूली आहे, कारण त्याला बायको सतत येऊन अमुक करू का, फलाणा शर्ट घाल असली वाक्य ऐकायला लागत नाहीत. अवांतरः आत्ता मी घरी आल्यावर पाय पसरून मिपा-मिपा खेळत्ये आणि तो त्याच्या संगणकावर शोधतोय, दिल्लीतलं महाराष्ट्र भवन कुठे आहे, आणि त्या भागात दगड सापडतील का ते!

>>अतिमुक्तता आणि अतिपारंपरिकता यातला सुवर्णमध्य परस्पर सामंजस्य आणि व्यक्तिस्वातंत्र्याचा आदर जेव्हा सर्वत्र होईल तेव्हा साधला जाईल असं वाटतं. अगदी हेच्च म्हणतो. पण सहसा आपण किती मुक्त आहोत किती पुढारलेल्या विचारांचे आहोत याचा अभिनिवेष, रुढी म्हणजे फोलपटं, देव पाहिले की बुडवा पाण्यात ईई विचारच ऐकायला मिळतात. अदितीचा लेख बर्‍यापैकी संतुलित आहे, सगळ्याच विचारांशी सहमत आहे असेच नाही, सवडीने विस्त्रुत प्रतिक्रिया देईन. अवांतरः आपल्या संपादकियांमधे असे विषय आले पाहिजेत.

>पण मूळ मुद्दा इतकाच की खरी स्वतंत्र असलेली व्यक्ती इतरांचे स्वातंत्र्य जसे आहे तसे मान्य करते>< म्हणजे नक्की कसे?..मला समजले नाही. --लिखाळ.

(सहमत)बेसनलाडू

लेख आवडला. प्रतिसादही. अदितीच्या आजवरच्या लेखनातील मला जास्त आवडलेला लेख. प्रा.डॉ.दिलीप बिरुटे

अभिजित चे विचार पटले प्रकाश घाटपांडे

मला असं वाटतं काही ठिकाणी लेखाची लांबी खूप जास्त होईल या भीतीने कमी लिहिलं आहे, म्हणून हा प्रतिसाद-प्रपंच. कारण चौकटी मोडणारा परत नवीन चौकट तयार करतो. आपल्याला अनुयायी मिळावेत अशी अपेक्षा करतो. किमानपक्षी मान्यता मिळावी असाच त्याचा आग्रह असतो. हेच या लेखाचे पण प्रयोजन असेच मी समजतो. अजिबात नाही. चौकटी मोडणारी मी, माझ्यापुरतीच ती मोडते. प्रत्येकानी माझ्यासारखंच असावं अशी अपेक्षा नाही, अजिबातच नाही. मान्यता मिळावी हा एक उद्देश आहेच. पण त्याहीपुढचा विचार आहे, की दुसरा जर वेगळा विचार करत असेल आणि माझ्यावर त्याची जबरदस्ती होणार नसेल तर मी ते अमान्य का करावं? प्रत्येकाला आपली चौकट आखण्याचं स्वातंत्र्य मिळावं, ज्याला ते नकोय त्याच्यासाठी रूढी आहेतच. तर्काची तलवार पाजळीत कारणमिमांसेच्या वारुवर स्वार होवुन तथाकथित स्वातंत्र्यासाठी केलेली लढाई स्वकियांचाच पराभव करते अन परिचितांना दुर पिटाळुन लावते. ... एकाकि योद्धा रणभुमीवर एकटा उरतो. ... दग्ध शोकांतिका आयुष्य वैराण करते अन प्रवास सुरु होतो स्वतःला शोधण्याचा. ज्यांची बदलांना सामोरं जाण्याची तयारी नसते त्यांच्याबरोबर फक्त कोणीतरी(च?) हवं या कारणासाठी संबंध ठेवण्यापेक्षा नसलेलेच बरे असतात; ज्यांच्या डोक्याला ते झेपतं तेच लोक या फंदात पडतात. आणि असे लेख लिहून समविचारी लोक भेटतातच. रक्ताचीच काय ती नाती बाकी सगळा उथळपणा असं नसतं. ठाण्यात गेल्यावर मी विप्रकाकांकडे जाते आणि रक्ताच्या नातेवाईकांना फोनही नाही करावासा वाटत. आणि कठीण प्रसंगी रक्ताच्या नातेवाईकांपेक्षा समविचारी मित्रमंडळानी खूप जास्त मदत केली होती असं असताना एकाकी योद्धा, दग्ध शोकांतिका वगैरे मला फारच पुस्तकी वाटतंय. बाकी स्वकीय कोणाला म्हणायचं हाही एक प्रश्नच आहे ना! सवयीप्रमाणे एक आगाऊ सल्ला: धर्मोपदेशक म्हणून शोभाल तुम्ही! वैराण आयुष्य इत्यादींची भीती दाखवायची आणि आपले विचार गळी उतरवायचे. ;-) कुणाच्या मानसिक समाधानासाठी माझे मत बाजुला ठेवुन कधी न पटणारी गोष्ट करावी लागणे हे मी पारतंत्र्य मानत नाही. प्रश्न तिथेच येतो ना, माझी वेळ असताना मी दुसर्‍यासाठी न पटणारी गोष्ट करायची आणि मी मोठी झाल्यावर मी माझी मतं इतरांवर लादायची का? नेहेमीची वाक्यं, "म्हातार्‍यांचा विचार करुनतरी मंगळसूत्र घाल", पण मग माझ्या विचारांचा विचार तीच म्हातारी करतात का? कोणाचा जन्म फक्त माझ्या आधी झाला म्हणून मी त्यांच्या मताला प्रमाण मानावं का? आणि मग माझ्या डोक्यावरचे केस पांढरे झाले की मग मागची पिढीला मी एमोशनली ब्लॅकमेल करायचं का? आपली मतं आपल्यापुरती असं प्रत्येकाचं का होत नाही?? समाज म्हणुन वावरतांना काही बंधने पाळणे गरजेचे असते. हे कदाचित काही जणांना त्यांच्या विशेष देणगीस्वरुप असलेल्या बुद्धिमतेच्या जोरावर फटकुन राहिले तरी चालु शकेल अशा भुमिकेला छेद देणारे वाटत असले ... समाजात वावरताना एक व्यक्ती म्हणून एखाद्या(/दी)ला स्वतःचं म्हणणं मांडूच द्यायचं नाही? उदा: कपडे हे लज्जारक्षणार्थ, हवेपासून काळजी घेण्यासाठी असतात तसेच ते स्वतःला व्यक्तही करतात. मग एका माणसानी काय कपडे घालायचे हेपण त्याला इतर लोकं का सांगतात (अगदी खांद्यापासून पायापर्यंत कातडी दिसली नाही तरीही)? आणि फटकून का रहावं लागतं? नाही लागत फटकून रहायला! माझा स्वतःचा अनुभव, आई-वडिलांप्रमाणे सगळं करणारे माझे चारही पालक मला कधीही काहीही सांगत नाहीत. पण इतरांच्याच कमेंट्स ऐकून घ्यायला लागतात. तरी मी हे उर्वरीत ९९ टक्के लोकांबद्दल बोलत आहे, ज्यांना असे वागणे सहज साध्य नसते तसेच उपजिविकेसाठी समाजावरच अवलंबुन राहाणे गरजेचे असल्याने जमणारे नसते. माझी स्वातंत्र्याची कल्पना तीच आहे, ज्याला जे पटतं त्याने ते करावं. उपाशीपोटी, ओलेत्याने एखाद्या(/दी)ला सकाळी सकाळी थंडीत वडाभोवती प्रदक्षिणा घालायच्या असतील तर मी त्यांना नाही म्हणत नाही, ना त्यावर शेरे मारते. रोज सकाळी लवकर उठून रांगोळी घालणार्‍या शेजारच्या काकूंबद्दल मला जरा जास्तच कौतुक आहे, त्या एवढे कष्ट घेतात म्हणून! ज्याला रूढ चौकटीतच रहायचं आहे त्याने रहावं; ज्यांना विचार करायचा नाही आहे "का?" याचा, त्यांच्यासाठी सोय आहेच ना? पण म्हणून विचार करणार्‍यांना, वेगळं वागणार्‍यांना 'फटकून रहाणारे' वगैरे विशेषणं का? कोणतीही व्यवस्था मानायचीच नाही व काही झाले तरी मी मला हवे तेच करणार अशी मनोभुमिका असलेल्यांना समाजाकडुन मान्यतेची तशीही गरज नसतेच त्यामुळे समाज अशा मनोवृत्तीकडे 'दुर्लक्ष' नामक अदृष्य ढाल वापरुन कानाडोळा करतच असतो. नाही ना, दुर्लक्ष करत असते तर नाव का नाही बदललं, मंगळसूत्र कुठे आहे, नवर्‍याला गुंडाळून ठेवलं असणार तू असले प्रश्न-शेरे का आले असते! तेवढीच एक माफक अपेक्षा आहे ना माझी, इतरांसाठी असलेला प्रसाद मी मिठाई समजून खाते तसंच इतर "आहे थोडी यडी/वेगळी" असं काही म्हणून दुर्लक्ष का नाही करत? आणि प्रसाच पेढे म्हणून खाल्ला काय किंवा काय काय, कुटुंबव्यवस्था एवढीही ढिसाळ नाही आहे की ती मोडेल. माझी चौकट मी मोडली तरीही विप्र काकाच झाले. मी कोणी पहिली आहे असं मला अजिबातच म्हणायचं नाही आहे, मला तसं वाटतही नाही. पण कधीकधी चौकटीतल्या लोकांचं वागणं पाहून संशय येतो आपण एकट्याच आहोत का, आणि मग शोधावेसे वाटतात आपल्यासारखाच विचार करणारी लोकं; त्यांच्याशी बोलून आपण एकाकी योद्धे नाहीत तर एक सामान्य माणूस आहोत याची एक सुखद जाणीव होते. तात्यांनी मिपाचा मंच उपलच्ध करून दिलेला आहेच, म्हणून वापरला; बाकी काही नाही.