मदत हवी आहे - मुकबधिर मुलांसाठी मराठी व्याकरण

आपला धागा लेख वाचल्या नंतर या मागच आव्हान उमगल. काम सहज सोपे लहान असणार नाही हे लक्षात येते आहे. इंटरेस्ट असेल तर खाजगी आणि शासकीय डोनेशन मागवून काम करावे असे सुरवातीसच सुचवावेसे वाटते आहे . कदाचित "मुकबधिर मुलांसोबत कामाचा अनुभव" शिवाय सहज पुढे जाता येणार नाही. (याचे कोर्सेस वगैरे असतात असे वाटते) मुकबधिरांसाठीच्या हातवारे भाषे संबंधी इंग्रजीतील प्राथमिक माहिती युट्यूब विकिहाऊ इत्यादी स्थळांवरून कदाचित मिळावयास हवी. पण इंग्रजीतील माहिती जशीच्या तशी उपयोगी होणार नाही हेही खरे परंतु ते लोक कोणती साधने कशी वापरतात हे कदाचित लक्षात येण्यास उपयोग होईल.

दुरदर्शनच्या मुकबधीरांच्या बातम्या आणि इतर अशाच चित्रफितींचे साठी संपर्क करून कॉपीराईट मुक्तता मिळवून त्याचे कट पेस्टींगने वेळ वाचू शकेल असे वाटते.

खाप्रे डॉट ऑर्ग मुकबधिरांना आर्थीक मोबदला देऊन काम करून घेत असल्याचे त्यांच्या वेबसाईटवर वाचले होते. दुर्दैवाने खाप्रे डॉट ऑर्ग सध्या बंद आहे असे दिसते.

विकिंमाध्यमाच्या संदर्भाने काही मदत लागत असल्यास कळवावे.

या चांगल्या कामास शुभेच्छा

वाचलं पण सुचत नाही.

एक आगंतुक सल्ला असा, की मूकबधिर लोकांची भाषा जाणणार्‍या कुणाशी संपर्क साधावा. लय काय काय माहिती मिळू शकेल.

* हा एक दुवा पहावा

तूनळीवर The Silent Indian National Anthem JANA GANA MANA by hearing impaired school childern

सहज शोध घेतला (तसा तुम्हीही घेतला असणारच) तेंव्हा इथे कदाचित काही उपयुक्त माहिती मिळेल असं वाटलं....

पुण्यात असाल तर खालील शाळा आहेत असं या दुव्यात सापडलं, (तिथेच देशभरातील इतरही शाळांची माहिती आहे), यांपैकी कुठेतरी तुम्हाला हवी ती माहिती मिळेल कदाचित:

SUHRUD MANDAL, PUNE'S CHINCHWAD BADHIR MUK VIDHYALAYA,
SECTOR NO. 26,
P.C.N.T.D.A.SINDHU NAGAR,
NIGADI,
PUNE – 411044

MUK BADHIR VIDHYALAYA,
J.E.S - MUK BADHIR VIDHYALAYA,
AT POST-JUNNER,
PUNE – 410502

INDIAN RED CROSS SOCEITY'S SCHOOL FOR THE DEAF,
5TH FLOOR, ATUR SANGATANI RED CROSS HOUSE,
NO. 11 M.G. ROAD,
PUNE – 411001

C.R. RANGANATHAN RESIDENTIAL SCHOOL FOR DEAF,
S. NO. 161/13, ADARSHA COLONY,
KRANTI CHOWK,
ROAD NO. 1. TINGARENAGAR, VISHRANTWADI,
PUNE – 411015

RESIDENTIAL SCHOOL FOR DEAF,
SURVEY NO. 156, MAZADA BLDG.,
FLAT NO. 1, MOHANWADI, YERWADA,
PUNE - 411006

Y.M.C.A. GARLAND CRAIG MEMORIAL SCHOOL FOR THE DEAF,
6, ARJUN MARG,
NEAR RACE COURSE,
PUNE – 411001

BADHIR MOOK SHIKSHAN KENDRA,
805, SMRUTI, BHANDARKAR ROAD,
SHIVAJINAGAR,
PUNE – 411004

MAHARASHTRA FELLOWSHIP FOR DEAF,
93/3, MOHAMMAD WADI RD., HADAPSAR,
NEAR H.V. DESAI EYE HOSPITAL,
PUNE - 411028

शुभेच्छा देण्यापलिकडे सध्या काही करू शकत नाही याची खंत आहे. पण आपणांस या कार्यात भरघोस यश लाभो ही प्रार्थना... मला काही सापडल्यास जरूर कळवेन.

बोलतांना मूक बधिरांना विभक्तिंची फारशी गरज लागत नसावी. आपणही दूरच्या गच्चीवरच्या व्यक्तीशी खुणेने सांगण्याची वेळ आली तर काय करू? कमीतकमी खुणांनी सांगू ना ?उदा॰
१)पुस्तकावर/कांवर नाव/नावे लिही.
२)कुत्र्याला मारू नको.
३)पतंगाची दोरी सोड.
४)आई घरात नाही.
५)बाबांना बोलव.

त्यामुळे एवढे सांगू शकतो की खुणांच्या भाषेत (sign language) मध्ये विभक्तींची (आणि एकूणच व्याकरणाची) फारशी गरज भासत नाही. मला वाटतं, कि एका शब्दाची विविध रुपे लिहून दाखवुन त्याचा वाक्यात उपयोग कसा होतो हे खुणांच्या भाषेत दाखविल्यास उपयोग होऊ शकेल. चित्र दाखवून फार उपयोग होणार नाही असं वाटतंय. उदा पडणे हे क्रियापद घेतलं तर त्याचे वेगवेगळे अर्थ त्याना माहीत असतील पण त्याची वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळी रूपे कशी होतात हे वाक्यात उपयोग करुनच त्याना जास्त लवकर कळेल. काम मोठं आहे यात शंकाच नाही. शुभेच्छा...
पुण्यात असाल तर पेरूगेट जवळ भावे स्कूलला भेट द्या असं सुचवेन.

यापैकी क्रियापदे अशी समजावून सांगता येतील. एक लहान मुलगा आणि एक मुलगी असे दोन स्वयंसेवक नट घ्या. त्यांना हि क्रियापदे अभिनय करून दाखवायला सांगा जसे हवे आहे म्हणजे एक बाल नट दुसऱ्याला खुणेने एखादी गोष्ट हवी का ते विचारतो आणि तो खुणेने (उदा थम्ब्स अप, किंवा हाताने दे ची खूण करून) हो म्हणतो. त्याच वेळी तोंडाने पण हो म्हणायला लावा. विडिओच्या सुरुवातीला आणि नंतर क्रियापद लिहिलेले दाखवा. त्यानंतर या विडिओ आवाजा शिवाय जिफ मध्ये कनवर्ट करा.

-निखिल

मदत अशी खरच काही करु शकत नाही, पण शुभेच्छा मात्र देउ शकते.
एक विचारु का? एकदा भाषेशी ओळख झाली की मग ही मुलं वाचु शकत नाहीत का? मग वाचनातुन त्यांना व्याकरण शिकवता येउ शकेल ना?

व्यक्तीगत संवादात खाणाखूणा करून दाखवता येते. पण या विशीष्ट आवश्यकता असलेल्या विद्यार्थ्यांच्या निरतंर आणि स्वतःची स्वतः अभ्यासण्याची क्षमता आणि दस्तएवज हाताळण्याची क्षमता ज्याचा पुढील जीवनातील व्यावसायीक निर्णय क्षमतेशीही संबंध असेल त्यात विभक्ती क्रिया आणि इतरही व्याकरणाचे ज्ञान उपयूक्त आणि महत्वाचे ठरणारे असेल असे वाटते.

विकिमीडिया कॉमन्सवरील अ‍ॅनीमेशन्स कुठे वापरता आल्यास पहावे असे सुचवावेसे वाटते. उदाहरणार्थ फिरणे या क्रियेसाठी रोटेशन अ‍ॅनिमेशन कॅटेगरीतील मल्टीपल अ‍ॅनिमेशन्स एकाच वेळी दाखवल्यास कदाचीत फिरणे संबंधीत विवीध क्रिया एकदम दाखवता येतील. फिरणे क्रियापद माणूस फिरतो, पृथ्वी फिरते सोबत सोबत दाखवलेतर क्रिया कदाचित कन्फ्यूज होतील का ?

रेडिओ लावणे एवजी पंखा लावणे टिव्ही लावणे अशा क्रिया दाखवणे अधीक सोपे जाईल. असे वाटते.

भांडण लावणे मध्ये आधी केवळ भांडणे दाखवून = भांडण आणि = भांडण लावणे असे दाखवता येईल असे वाटते.

साईन लँग्वेज बद्दल मला काहीच महिती नाही. पण भारतात वापरली जाणारी साईन लँग्वेज ही 'इंडो-पाक साईन लँग्वेज' च्या स्टँडर्ड ने बनवली जात असावी. माझ्या माहितीप्रमाणे यात खुणांसोबतच तोंडाने बोलणे यालाही महत्व आहे, व सर्वसाधारण भाषेप्रमाणेच याचे व्याकरणही तितकेच गुंतागुंतीचे आहे.
त्यांना मराठी व्याकरण शिकवायचं, म्हणजे नक्की काय शिकवायचंय हे मला नीटसं कळलेलं नाही. त्यांना परस्परांशी संपर्क करण्यासाठी शिकवायचं आहे, का जी मराठी भाषा सर्वसाधारणपणे वापरली जाते, ती समजण्यासाठी (एस्पेशली, वाचण्यासाठी) शिकवायचं आहे, ते बघावं लागेल. मला जेवढं लक्षात आलं, त्यावरून असं वाटतंय की त्यांच्या साईन्स ठरलेल्या असतील. त्यांना संकल्पना शिकवायच्या आहेत, राईट?
वर निखिलचे शाईपेननी सांगितलेली कल्पना मला वाटतं, क्रियापदांसाठी वापरता येईल. आहे/नाही साठीही ही कल्पना वापरता येईल. (उदा. पाण्याने भरलेला ग्लास-पाणी आहे, पाणी ओतून टाकले-पाणी नाही अशी उदाहरणे जी सर्वसाधारणपणे नवीन भाषा शिकवताना वापरली जातात त्याचे व्हिडिओ बनवता येतील का?) क्रियापदांच्या वेगवेगळ्या अर्थच्छटा हव्या असतील तर मला वाटतं त्याबद्दल पुरेशी माहिती इंटरनेट वर मिळावी. त्यापलीकडे जाऊन मराठीची भाषाशास्त्रीय व्याकरणे आहेत, पण ती कॉपीराईटेड आहेत. त्यामुळे त्याबाबतीत नक्की काही सांगू नाही शकत.
विभक्ती हा ट्रिकी भाग आहे. संस्कृत भारतीच्या संस्कृत संभाषण शिबिरांची पद्धत इथे कदाचित उपयोगी पडेल. तिथे आधी षष्ठी विभक्तीपासून सुरुवात होते कारण ती शिकवण्यासाठी सोपी आहे. (माझा हात, माझे पुस्तक, माझी शाळा इ.) पुन्हा इथे व्हिडिओज तयार करावे लागतील. द्वितीया/चतुर्थीमधे मराठीत शिकवण्याइतका फरक नाही. (दे या क्रियापदासाठीचा व्हिडिओ इथे वापरता येईल-मला दे इ.) पंचमी, सप्तमी शिकवणं सोपं जावं.
याव्यतिरिक्त मराठीमधे अनेक प्रत्यय या विभक्तींसाठी वापरले जातात. त्यांची लिस्ट बनवावी लागेल. पण मुळात विभक्ती ही संकल्पना समजली तर हे कठीण जाऊ नये.
मी फारच व्हेग बोलत असेन कदाचित, पण हे एवढंच आत्ता सुचतंय. काही मदत लागली, तर मी नक्की करेन.

या प्रेझेंटेशनच्या मदतीने त्यांना परीक्षेचा अभ्यास करायला मदत व्हावी असा उद्देश आहे का?

उच्चार समजणा-या मुलांना सोपी पुस्तकं वाचायला देऊन व्याकरण शिकवता येईल का? मात्र ते प्रेझेंटेशनमध्ये कसं घ्यावं समजत नाही.

माझे भाउजी मुकबधिर शाळेत शिक्षक आहेत कोल्हापुरात, त्यांची कदाचित मदत होउ शकते, हवा आसल्यास त्यांचा फोन नं. वगैरे देउ शकेन.

जगी सर्व सुखी मिपाकर आहेत...

प्रेझेन्टेशन स्वरुपात सांगायचे असेल तर काही कल्पनांसाठी एखादे परकीय भाषा शिकतानाचे पुस्तक मिळाले तर काही त्यावरून सुचू शकेल का? जसे की उदा. जर्मन, फ्रेंच वगैरे. भाषा शिकताना त्यात क्रियापद, शब्द या सगळ्यासाठी अशा पुस्तकांमध्ये बरीच चित्र वापरली जातात. आता नेमकी तशी चित्र आन्जावर शोधायची हे करावे लागेल पण कदाचित काय शोधायचे यासाठी मदत होऊ शकेल. आणि यात काही क्रमाने ही क्रियापद शिकवली जातात बरेचदा. उदा. एक चित्र सकाळी शाळेत निघालेल्या मुलाचे, मग शाळेत गेल्यावर पुस्तक वाचणे, खेळाच्या तासाला खेळणे अशा क्रमाने चित्रांच्या स्वरुपात समजावले जाते आणि वेगवेगळ्या क्रियापदांची ओळख होते. असे काही करता येईल का?
मी काल माझी दोन तीन पुस्तकं चाळली आणि कदाचित थोडी मदत करू शकेन. तू वर सांगितलेली क्रियापदे बघून विकांताला मला चित्रे किंवा तत्सम शोधत आलं तर पाठवते. पण नक्की हे असं हवंय की अजून काही हे मला कळत नाहीये.

माझे सासू-सासरे दोघेहि मूक-बधिर आहेत. त्यांच्याशी बोलताना आलेल्या experiemce वरून एक सांगु शकते कि त्यांनी त्यांच्या आजूबाजूला असणाऱ्या लोकांबरोबर communicate करण्यासाठी त्यांच्या आकलन क्षमतेनुसार किवा सोयीनुसार काही खुणांचे संकलन केलेले असते. काही ठराविक खुणा सोडल्या (alphabets, काही कृती) तर प्रत्येक मूक-बधिरचा स्वतःच्या आजुबाजूच्या माणसांना कळेल असा तो खुण-संचय असतो. Sign language प्रमाणीकरण जर केलेले असेल, तरीही प्रत्यक्ष व्यवहारात खुणा वापरताना व्यक्ती सापेक्ष बदल होतात हा माझा अनुभव आहे.

त्यांच्याशी msg द्वारा communicate करताना आम्ही फक्त काही शब्द एका मागोमाग लिहितो. Msg लिहिताना विभक्ती किंवा प्रत्यय वापरले तर त्यांचा गोंधळ होतो, अर्थ समाजत नाही. e.g. "मला घरी यायला उशीर होणार आहे. बस traffic मध्ये अडकली आहे" हा msg जसाच्या तसा पाठवला तर त्यांचा गोंधळ होतो. काही शब्द "यायला", "अडकली", "होणार" त्यांना काळात नाही. हा msg आम्ही असा लिहितो " मी घर उशीर येणार. बस traffic खूप." हा msg त्यांना लगेच कळतो.

मूक-बधिर शाळेत शिकवणाऱ्या काही लोकांचे contact numbers सवडीने व्यनि करीन.

व्य.नि. केलाय.