कास पठार : फोटो काढण्यासाठी फी

आता फोटो काढायला फी.

फि ५० असो वा ५००० रु - त्याचा पुढे वापर कसा होणार आहे - हे समजायला हवे. पावति देतात का?

बर्याच ठिकाणि प्रवेश फी घेतात - पण त्याचा वापर मेन्टेनन्स साठि केला जातो. पण फोटो काढण्यासाठी फी - हे अति आहे.

बोरीवलीच्या संजय गांधी उद्यान (पूर्वीचे नॅशनल पार्क) इथे कॅमेरासाठी शुल्क आकरले जायचे. ही गोष्ट १९७६ सालची आहे आजची परिस्थिती माहीत नाही. त्याकाळी कोणीही फिरता विक्रेता जसे, चणे-फुटाणे विकणारा सुद्धा, तुम्हाला कॅमेराचा पास विचारू शकायचा. मी एका चणे-फुटाणे विक्रेत्याला पास दाखविण्यास नकार दिल्यावर त्याने मला, नॅशनल पार्क व्यवस्थापनाने, त्याला तसे अधिकार दिल्याचे पत्रक दाखविले. त्यावर त्याचे छायाचित्र आणि त्याला असणारा अधिकार हे लिहीलेले होते.

कॅमेरासाठी लावलेले श्ल्क मला तरी चुकीचे वाटत नाही. कास पठार ही "डेलिकेट"च जागा आहे. ती डेलिकेट जागा नाही असे समजू नका. तिथे अनेक दुर्मिळ वनस्पती उगवतात आणि बरेचदा काय - नेहमीच पर्यटक आणि अतिउत्साही फोटोग्राफर्स ती पायाखाली तुडवतात. आपण दुर्मिळ झाडे पायाखाली तुडवत आहोत हेही त्यांच्या गावी असते. मुळात पायाखाली येणारी वनस्पती काय आहे, ती दुर्मिळ असू शकते - rather आपण पायाखाली काय तुडवत आहोत तेच बर्‍याच जणांच्या गावीही नसते! तेह्वा निदान आता शुल्क लावल्याने अतिहौशीपणामुळे होणार्‍या नुकसानाला थोडा तरी पायबंद बसेल अशी आशा आहे.

निसर्गाचा चमत्कार टिकून रहावा म्हणूनच सगळे प्रयत्न आवश्यक आहेत. लोकांना तिथेच खायला बसणे, पोझेस (?) देऊन फोटो काढणे वगैरे प्रकार करताना पाहिले आहेत. सांगायचे व्यर्थ प्रयत्नही केले आहेत. अगदी झाडे उपटतानाही पाहिले आहे!

तेथील वन विभागाचे लोक उत्तम काम करत असतात. २ -३ दा जाऊन तिथल्या कर्मचार्‍यांशी बोलून माहिती घेऊन हे सांगत आहे.

मी अलिकडेच कास पठारला गेलो होतो. तेथील कर्मचार्‍याने माझ्या फटूग्राफीला हरकत घेतली. मिपावर फटू चिकटवायचेयत म्हणालो." अरे वा मग चालू द्यात ! " तो म्हणाला.
तळटीप- वरील प्रसंग स्वप्नात घडलेला असल्याने इथे फटू नाहीत याबद्द्ल दिलगीर आहोत.

जवळपास सगळीकडेच हा अनुभव येतोय, कॅमेरासाठी शुल्क लावले जाते, पण त्याची रीतसर पावती मिळत असेल तर हरकत नसावी.
म्हैसूरला वृंदावन गार्डन ला सुद्धा असाच काहीसा अनुभव आला. तिथल्या माणसाने तोडक्या मोडक्या हिंदीमधे कॅमेरा कुठला आहे विचारले, माझ्या मित्राने (त्याहून तोडक्या मोडक्या) हिंदीमधे बोलत Nikon D3200 दाखवत सांगीतले की ह्यात video घेता येत नाही...त्या माणसाने १०० ऐवजी ५० चं तिकीट घेवून सोडुन दिलं....

फोटो काढण्यासाठीच काय पण मला वाटते कोणताही निसर्ग प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी कोणत्याही प्रकारच्या फीची आवश्यकता नसावी.

निसर्गच काय पण कोणतीही गोष्ट जपण्यासाठी फी आकारण्यापेक्षा जरुरी असतं ते म्हणजे त्या गोष्टीबद्दल पद्धतशीरपणे निर्माण केलं जाणारं प्रेम आणि जबाबदारीचं नातं.

निसर्गापोटी असणाऱ्या प्रेमामुळे जे येणार त्यांना हिरमुसले जरूर होईल, कदाचित ते येणार देखील नाहीत पण जे निसर्गाला पायदळी तुडवायला येणार ते फी आकारल्यानंतर त्या साऱ्या निसर्गावर आपला हक्क असल्यासारखे वागतील आणि नक्की येतील. त्याचे काय?

फी हा प्रकार नियम तोडण्यासाठी दिली जाणारी देणगी ह्या पेक्षा जास्त काही नसावा बहुतेक.

फी कुठल्या नावाखाली घेतली यापेक्षा योग्य फी, योग्य कारणासाठी घेऊन ती योग्य पद्धतीने वापरली जाते की नाही हे जास्त महत्वाचे.

एकाच जागी एकाच नावाने (उदा. प्रवेश फी) फी घेतली जावी. अनेक वेगवेगळे उपप्रकार पाडून फी भरणार्‍याच्या नकळत जास्त वसूली करण्याची चलाखी अनेक ठिकाणी दिसते... अगदी करवसूलीतही.

मात्र जमा केलेले पैसे कोणकोणत्या प्रकारे खर्च केले आणि त्या प्रत्येक प्रकाराचा नक्की काय फायदा झाला हे सांगण्याच्या बाबतीत बहुतेक ठणठणाटच असतो (कारण ते बहुतेक गैरसोईचेच असते).

अहो सगळीकडे कॅमेरा घेऊन जायला फी असते. काही ठिकाणी तर फोटोसुद्धा काढायला मनाई असते. नवीन काय आहे ? त्यातून पुढच्या वर्षी निवडणूका येताहेत. तेव्हाही आल्यागेल्या मतदाराच्या हातावर काही ठेवावे लागते. महानगरपालिकेच्या निवडणूकीतला मताचा भाव ५०००/-. लोकसभेला तर विचारूच नका. त्यामुळे आत्तापासून पै पै जमवली तर जनतेला "तेरा तूझ को वापस" म्हणून परत करता येइल. नाही का ?

कासला जाणे टाळावे. रायरेश्वरच्या पठारावरही तितकीच सुंदर आणि भरपूर फुले असतात ती पाहावीत. तिथेच जंगमांकडे पिठलं भाकरी भात खावा आणि दिवसभर हुंदाडून घरी पोचावे.

कॅमेरासाठीचे शुल्क चुकीचे वाटंत नाही.
फुले बघायला आलेली मंडळी विशेषतः जोडपी पठारावर बसून, आडवे पडून, जमेल तितक्या पोझेस घेऊन स्वतःचे फोटो जणू सिनेमाचं शूटींग करतो आहोत इतक्या उत्साहानं काढून घेत असतात. परीणामी खालची फुले आणि जमीन दबली जावून तिथे परत फुलं येण्याचं प्रमाण कमी होत जातं. म्हणून हे शुल्क ठेवणं हे योग्य वाटतं. ज्यांना सिरियसली फोटोग्राफी करायची असते त्यांना इतके कमी शुल्क गौण ठरावे.

पर्यावरणवादी मंडळी, अनेक निसर्गप्रेमी - त्यात श्री. किरण पुरंदरे, पक्षीतज्ञ, डॉ. जयंत नारळीकर- ह्यांनी वनमंत्री श्री. पतंगराव कदम ह्यांची वेळोवेळी भेट घेऊन कासपठार संरक्षणासाठी आणि ते वर्ल्ड हेरीटे़ज मध्ये समाविष्ट व्हावे म्हणून प्रयत्न केले. हल्ली पठारावर फुले बघण्यासाठी मधून रस्ते केले असून बाजूनी बॅरीगेड्स लावलेले आहेत. कास पठार वर्ल्ड हेरीटे़ज मध्ये समाविष्ट झालेले आहे.

कासकडे जाणारा मार्ग हा यवतेश्चरावरुन पुढे जातो. यवतेश्वर गांव संपल्यानंतर कासच्या दिशेने पहिल्यांदा यवतेश्वर पठार लागते. इथेसुध्दा कासमध्ये जी फुले आहेत त्याच जातीची फुले असतात. फक्त प्रमाण कमी असते. पुढे कांस पठार. तो रस्ता तसाच पुढे बामणोली कडे जातो.

फोटोग्राफरांकडून शुल्क घेण्यावर माझी सध्यातरी आपत्ती आहे.
कारण हे शुल्क दिल्यावर मला कोणती सोय किंवा सेवा किंवा सुविधा त्या बदल्यात मिळणार आहे? पार्किंग वगैरेचे पैसे देऊन मी ती जागा वापरतो. जर फोटोग्राफर्ससाठी तिथेच वेगळा विभाग सुरू करून तेथे सामान्य पर्यटकांना फिरायला बंदी केली जेणे करून फोटो काढताना मध्ये मध्ये इतर लोक येणार नाहीत किंवा फोटोग्राफर्सना मदत म्हणून भाड्याने ट्रायपॉड वगैरे देत असले किंवा विशेष शेड वगैरे उपलब्ध करून दिली तर हे पैसे मी आनंदाने भरेन.

फोटोग्राफीला शुल्क वेडपटपणा आहे... वरती काही मुद्दे आलेत की शुल्क घेतल्यामुळे नुकसानाला पायबंद बसेल वगैरे..समजा फटू न काढता नुस्ते तसेच गेलो तर? त्याने नुकसान कमी होणारे थोडीच? डजंट मेक एनी सेन्स. नुकसान वगैरे थांबेल हे तर वट्ट पटत नै.

जे विरोध करणार आहेत त्यांना "कास पठार" काय आहे हे तरी माहीत आहे का?

पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यासाठी तेथील ग्रामपंचायतीला जो काही खर्च येत असेल तो कसा मिळणार त्याना? बहुतेक प्रत्येक हिल स्टेशनवर पर्यावरण रक्षणाची काही फी असते. आपल्याला पार्यावरण तर उपभोगायचे आहे. पण त्यासाठी लागणार्‍या खर्चात सहभाग नको आहे. असा फुकटेपणा कशाला करायचा.
कॅमेर्‍यासाठी चे शुल्क हे पर्यावरण रक्षणासाठीच वापरले जाणार आहे ना? मग त्याचा उगाच बाउ कशाला. महाबळेश्वर सारख्या हिलस्टेशन वर बरेच पर्यटक येतात. ते तेथे बराच खर्च देखील करीत असतात. त्यातला काही खर्च स्थानीक पर्यावरण रक्षण करणार्‍या संस्थेच्या मदतीसाठी दिले गेले तर काय बिघडले. ते देखील अत्यंत वाजवी.

नर्मदा नदीवर गुजरात मध्ये भरूच जवळ खूप मोठे धरण बांधले आहे. धरणाच्या जवळच एक बाग विकसित केलेली आहे. या बागेमधून धरणाचा अजस्त्र बांध दिसतो. येथे पूर्वी, इतर अशा जागी असतो तसा छायाचित्र काढण्यास मनाई असल्याचा, फलक होता . तो नरेंद्र मोदींच्या सांगण्यावरून काढून टाकण्यात आला आहे, कारण आता गुगल sight seer वापरून कुठल्याही ठिकाणाची कधीही पाहणी करता येते असे सांगण्यात आले.(गुजरात मध्ये बर्याच गोष्टी मोदींच्या नावावर खपतात).

जिथे जिथे वनविभागाची ताकद कमी आहे आणि संबंधित भाग जागतिक जैवविविध संरक्षित भागांमध्ये आहे तिथे स्थानिक ग्रामस्थ यांच्या मदतीने वनविकास समिती स्थापन करून संबंधित परिसराच्या कामासाठी, सुशोभीकरणासाठी प्रयत्न करणे आणि त्यातून स्थानिक रोजगार निर्मिती करणे असा उद्देश आहे.

असे मॉडेल माथेरान,भीमाशंकर येथे यशस्वीरित्या राबविले जात आहे.

यामध्ये उपद्रवशुल्क गोळा करणे, प्रवेश फी ,फोटोग्राफी साठीचे शुल्क ,वनविभाग देणगी शुल्क , दंडात्मक कारवाई शुल्क (दारू बिरू सापडली तर किंवा नियमभंग केल्यास) इ. चा समावेश आहे.

येणाऱ्या पैश्यातून सूचना फलक, माहिती फलक, पठारावर आढळणाऱ्या विविध वनस्पती प्राणी ,पक्षी यांची माहिती देणारे फलक, प्रसाधन गृहे , विश्राम गृह , पर्यटकांना स्लाईडशो आणि फोटोस च्या माध्यमातून माहिती देण्यासाठी एक कायमस्वरूपी संग्रहालय, कास पठार फिरण्यासाठी प्रदूषणरहित छोट्या कार्स इत्यादी गोष्टी करण्यात येणार आहेत.
वनमंत्री ,खासदार उदयनराजे,सातारा झेड पी आणि मुख्य वनसंरक्षक यांच्या समितीद्वारे येत्या ३ वर्षात ३ टप्प्यात १५ कोटी उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत.

काही वर्षांपूर्वी जर कोणी जाऊन आले असतील तर कास तलाव भागातला दारूच्या बाटल्यांचा खच आणि कास पठारावरच्या दुर्मिळ फुलांवर लोळत बसलेले शेकडो कपल्स ज्यांनी पहिले असतील त्यांना या गोष्टी स्वागतार्ह्य वाटतील.

उपद्रवशुल्क हा प्रकार सिंहगडावर ही आढळतो, आपला फुल्ल आक्षेप आहे या नावावर. म्हणजे शुल्क घेऊन लोकांना उपद्रव करण्यास स्वातंत्र आहे का ? प्रत्येकजण गडावर उपद्रव करायला जातो का ? कमीपणा देण्यासारखा प्रकार आहे. :(

खरेतर मोबाईल कॅमे-याला सर्वात जास्त शुल्क हवे. ही फक्त त्या वेळेपुरती हौस असते ख-या अर्थाने हेतू साध्य होईल. जास्त वसुलीचा आणि कमी नुकसानीचा... ;)

बोरीवली नॅशनल पार्क १

बोरीवली नॅशनल पार्क २

बोरीवली नॅशनल पार्क ३

कुणी या महिन्यात जाऊन आलंय का कासला ?
मी पुढच्या आठवड्यात जायचा विचार करतोय.

नवरात्र गुरूवारपासून आहे. (२५ तारीख)
विकेंडमध्ये जत्रा असते म्हणून शुक्रवारी सकाळी लवकर (२६ तारखेला) आणि नंतर २ किंवा ३ ऑक्टोबरला जावे म्हणतोय.

पर्यटकांच्या गर्दीने कास पठार बहरले...

जागतिक वारसास्थळ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या कास पठाराकडे आता परराज्यांतील पर्यटकांचा मोठा ओघ सुरू झाला आहे. विशेषत: सुट्टीच्या दिवशी पठारावर पर्यटकांची तोबा गर्दी होऊ लागली असून, यंदाच्या हंगामाला आता खर्‍या अर्थाने सुरुवात होत आहे. पावसाने उघडीप दिल्यामुळे फुले बहरू लागली असून, लवकरच पठार फुलांनी पूर्णत: आच्छादून जाण्याची शक्यता वन विभागाने वर्तविली आहे.
कास पठाराला जागतिक वारसास्थळाचा दर्जा मिळाल्यानंतर पर्यटकांचा प्रचंड ओघ सुरू झाला होता. आतातर परराज्यांतील पर्यटकांची संख्या लक्षणीय प्रमाणात वाढली आहे. गेल्या काही दिवसांपासून पावसाने विश्रांती घेतल्याने फुले बहरण्यास अनुकूल वातावरण निर्माण झाले आहे. कास पठारावर पांढर्‍या व निळ्या रंगांची गेंदाची फुले, जांभळ्या रंगाची सीतेची आसव, गेंध, कापरू, गुलाबी रंगाचा तेरडा, नीलिमा आबोलिमा, तुतारी, हिरवी निसुरडी, सोनकी, रानवागं, पिवळा तेरडा, पंद, रानजिरे, सिरोपिया जेनी, मोरकरचुडी, कंदील पुष्प, वाईतुरा, रानहळद, भुई आम्री, स्मितिया बेगोनिया, मेंदी खरपुडी, हत्तीसोंड, भारंगा, टोपली कारवी, गारवेल, डिप कांडी, काळा गेंध, गौरीहार अशा नाना फुलांच्या छटा सध्या कास पठारावर पाहावयास मिळत आहेत. तसेच, पिवळी सोनकी, गुलाबी व पिवळा तेरडाही ठिकठिकाणी दिसू लागला आहे. सुट्टीच्या दिवशी पर्यटकांचा ओघ कमालीचा वाढू लागला आहे. पुणे, मुंबई, सोलापूर, संभाजीनगर, सांगली, कोल्हापूर, कोकण, ठाणे, सातारा यांसह मध्य प्रदेश, हैदराबाद, केरळ, आंध्र प्रदेश, गुजरातसह विविध ठिकाणचे पर्यटक कास पठारावर हजेरी लावत आहेत.
वन विभागाने पर्यटकांसाठी फुलांचा एक क्रमांकाचा ब्लॉक खुला केला होता. त्यामुळे अनेक पर्यटक आपल्या मोबाईल व अन्य कॅमेर्‍यांद्वारे फुलांच्या रंगछटा टिपताना दिसत होते. फुलांचे विविध रंग पाहून पर्यटकांना आपला मोह आवरता येत नव्हता. पावसाने उघडीप दिल्याने पठारावर विविध फुले फुलण्यास प्रारंभ झाला असून, येत्या आठ दिवसांत पठार आणखी बहरेल, असे वन विभागाने सांगितले.

मी ३-४ ऑक्टोबरला कास पठारावर जाऊन आले.. माणशी १०/- फीस आहे.. ती ऑनलाईनपण भरता येते.. मजा म्हणजे आपल्याला एक मेल येतो (ज्यातही नीटसे काही कळत नाही..)..त्यात तारीख वार काहिही लिहीलेलं नसतं.. त्यामुळे हे तिकिट कुठेही आणि कितीही वेळा प्रिंट करुन वापरता येऊ शकेल... अर्थात असे तिकीट काढुन आपण फकत तिथे १-२ मिनिटे वाचवतो..

आम्ही आदल्या दिवशी सातार्‍यात मुक्कामाला गेलो आणि ७ ला कास पठाराकडे निघालो.. त्यामुळे फारशी गर्दी नव्हती.. फुलंही फार नव्हती पण वातावरण छान होते एकदम.. तिथे थोडावेळ काढुन मग "कास-बामणोली" ला गेलो.. इकडे बोटिंग करता येते. अत्यंत सुंदर जागा आहे.. सकाळच्या वेळेस तर फारच शांत आणि थंड वाटते.. ७००-८००/- मध्ये आम्ही ५ जण १.५ तास बोटिंग करुन आलो. जवळच संगम आहे ३ नद्यांचा आणि दुसर्‍या बाजुला तापोळ्याला जाता येते.. आम्ही संगम आणि दत्तमंदिर पाहिले.. बोट तुम्हाला एका किनार्‍याला सोडते, तिथे गुहेमध्ये शंकराची मोठी पिंड आहे.. वर काळ्या दगडात बनवलेला सुंदर नंदी आहे. गणपतीचेही एक मंदिर आहे... दाट झाडी, समोर पसरलेलं पाणी... शांतता... फार छान वाटतं...

परतताना कास पठारावर चांगलीच गर्दी झाली होती.. शिवाय ऊनही खुप वाढले होते.. त्यामुळे भल्या सकाळीच कास पठारावर जाणे उत्तम...

जमल्यास फोटो टाकीन...