आजार हल्ली मनोविकारांवर काही वाचन झाले. ज्या रोगाचे हजारात निदान ७ जण बळी अहेत, अश्या एका कष्ट्साध्य रोगाबद्दल काही विशेष मुद्देसूद माहिती मिळाली. त्या निमित्ताने हे प्रकटन. स्किझोफ्रेनिया -Paranoid schizophrenia या आजाराबद्दल खरं तर फार लहानपणीच कळले होते. कधीतरी मेंदूतच काहीतरी बिघडते आणि हार्मोनल इम्बॅलन्स होतो इतके नक्की माहित होते. हे लोक अचानक विनाकारण चिडतात, त्यांचा सोशल सेन्स संपतो. पण अजूनही अश्या पेशंट्स चे नक्की कधी, कसे काय बिघडते हे अज्ञातच आहे. फक्त कुठल्यातरी गोष्टीचा अचानक आत्यम्तिक 'गंड' निर्माण होतो, आणि सतत त्याबद्दल बोलतात. रोजच्या गोष्टी, जमेनाश्या होतात. अगदी जेवण आणि झोपदेखिल बिघडते. जवळच्या नात्यात एकाला भास व्हायचे, की त्याचे मित्र त्याला मारणार आहेत. शिवाय त्याच्या घरी येऊन सर्वांनाच मारणार आहेत. वास्तविक त्या मित्रांनीच त्याला अनेक महिने सांभाळले होते आणि घरच्यांना त्याच्या मानसिक परिस्थितीची कल्पना दिली होती. अतिशय बुद्धिमान, दहावी बारावीत उत्तम मार्क मिळवून सिव्हील इन्जीनीअर झालेला हसरा आणि आनंदी मुलगा भीतीनी त्रासांनी रडताना आणि चिडताना पाहिला होता. एकदा रागाचा उद्रेक झाल्यावर आणि त्या भरात त्यानी खिडकीची काच फोडल्यावर घरातले जागे झाले आणि औषधे सुरु केली. गेली २० वर्षे हा मनुष्य औषधांवर आहे. भरपूर झोपतो. भरपूर जेवतो. बोलतो ते तर्काला धरून अजिबातच नसते. तरीही त्याला मुंबई सुधारायची आहे. अजून एक मित्र आहे. त्याला ६ वर्षाचा असल्यापासून एक अद्रुश्य बुवा येउन सांगतोय की भारत-पाकिस्तान आणि चीन यांना एकत्र आणण्याचे काम तुला करायचे आहे. त्यासाठी तू लग्न करायचे नाहीस. त्याच्याशी इतरही 'अद्रुश्य' लोक बोलतात. अगदी नेहरु आणि बाबासाहेब आंबेडकरदेखील. तशातही तो १०वीला मेरीटमध्ये आला होता. प्रत्येक महत्वाच्या परीक्षेला आजारी पडायचा. तरीही एम कॉमला ८४% आहेत. पण पुढे काही नाही. त्याच्या नकळत घरून औषधे सुरु आहेत. आई वडील डोळ्यात तेल घालून लक्ष ठेवतात. त्याला दर ६ महिन्यांनी नवीन डॉक्टर सापडतो त्यावेळेस तो आधीच्या डॉक्टरला शिव्या देतो 'he/she has ruined my health completely. But this doctor is really an angel' हे वाक्य नेहमीच ऐकायला मिळते. कुलदेवता स्वत: त्याला दर्शन देते आणि सांगते की भारत आणि चीन यांना सांधला जाणारा एकमेव दुवा तूच आहेस. एका काकाना मागे भेटले होते. ते न्यूटनचा कुलिंग कर्व कसा चुकीचा आहे हे समजावून सांगत होते. सुरुवातीला मी उत्सुकतेनी ऐकले. थोड्या वेळानी सगळे लक्षात यायला लागले. पण काहीच इलाज नव्हता. 'विचित्र माणूस आहे झाले.' असे म्हणून सोडून दिले.... मध्ये वाचण्यात आले, की अल्बर्ट आईन्स्टाएनच्या धाकट्या मुलाला देखिल असा मनोविकार होता आणि शॉक्स द्यावे लागले होते. यामध्ये भास- hallucinations होणे हा तर खूप पुढचा टप्पा झाला. पण त्यावेळेस बाकीच्यांच्या लक्षात येऊ लागते की काहीतरी बिघडलंय. पण तोपर्यंत वास्तवापासून हे लोक फार दूर निघून गेलेले असतात. या वर एक अतिशय ताकदीनी तयार केलेला मराठी सिनेमा आहे. देवराई. हा सिनेमा पर्यावरणाबद्दल आहे असेच खूपजणांना सुरुवातीला वाटले. घोर अज्ञान! ('रात्र आरंभ' देखील आहे. पण थोडा बटबटीत आहे. beautiful mind देखील आहे.) देवराईमधला अतुल कुलकर्णीचा अभिनय बघताना अंगावर काटा येतो प्रत्येक वेळेस. अश्या पाहिलेल्या खर्‍या व्यक्ती उभ्या राहतात डोळ्यासमोर. त्यातल्या 'शेष' हा मूळातला संवेदशील, बुद्धीमान मुलगा. तो जरा चिडका, विक्षिप्त आहे, त्याला जबाबदारीची जाणीव नाही, असे घरातल्या इतरांचे मत असते. तो जेंव्हा खात्रीपूर्वक त्याच्या बहिणीला सांगतो की गावाकडच्या पार्वतीचा तिच्या नवर्‍यानी- शंभूनी खून केलाय, तेंव्हा ती बहीण हादरते. दुसर्‍या दिवशी फोन करून ते दोघे खुशाल आहेत, हे कळल्यावर अजूनच हादरते.... मग कशीबशी भावाची सत्य परिस्थिती काय आहे हे जाणून घ्यायचा प्रयत्न करते. त्याला घरातली कामाची बाई पार्वती, देवळातली पार्वती आणि देवराई या तिन्ही एकच आहेत असेदेखिल वाटत असते! उपचार केंद्रात गेल्यावर दिसते की तिथल्या व्यवस्थापक बाईंचा मुलगा देखील याच रोगाचा बळी आहे. त्याला औषधोपचार सुरु असतात, पण तरीही गेली काही वर्षे तो सतत आईला शिव्या देऊनच बोलत असतो! वास्तवापासून इतकी दूर गेलेली माणसे पाहिली की अगदी कालवते पोटात. कुठलाही साधा सामाजिक, नैसर्गिक नियम त्यांना कळू शकत नसतो. फार कमी लोक यातून स्वत:ला सावरताना दिसतात. जालावरून मिळालेल्या माहितीनुसार जवळजवळ १% लोक या रोगाचा शिकार आहेत. आणि याची सुरुवात १५ वर्षाच्या आतबाहेर सुरु होते, कधीकधी फार लहानपणीच... नक्की कारण माहित नाही!! इतकेच कळतंय की.... there are neurological, biological, genetic, social factors involved. smiley औषधांनी फक्त लक्षणे नियंत्रित केली जातात. त्यामुळे फक्त पूर्वीच्या माणसासारखाच दिसणारा एक विचारशक्तीहीन, कल्पकताहीन माणूस डोळ्यासमोर उठता बसताना दिसतो. रोजच्या औषधांमुळे कल्पकता कमी होऊन भास व्हायचे बंद होतात. माणूस उत्तेजित होत नाही. पण त्यातला 'अर्क' संपतो, मंदपणा येतो. कठीण अवस्था होते, अशी माणसे सांभाळायची म्हणजे.... या सर्व रोग्यांना स्वत:चे रोजचे आयुष्य सोडून कुठल्यातरी भल्या मोठ्या प्रश्नाला हात घालायचा असतो. आणि आपल्याशिवाय हा प्रश्न सोडवणारे कुणीही नाही, याबद्दल खात्रीच असते. स्वतःला/ इतरांना कुणीतरी वेगळीच व्यक्ती समजू लागतात. पण अर्थातच त्यावर ते घेत असलेली अ‍ॅक्शन तर्काला/ शहाणपणाला धरुन नसते. beautiful mind सारखी केस फारच क्वचित निघते. कुणाला वाटते आपण आंतरराष्ट्रीय सहज प्रश्न सोडवू शकतो , कुणाला वाटते कि आपण पेट्रोलला पर्याय शोधला आहे. बघणार्‍याला वाटते की हा माणूस त्याला जे काम करायचं ते करता येत नाही म्हणून frustrate होतोय, चिडतोय, भांडतोय. वास्तविक, ही सगळी फक्त वरवरची निमित्त असतात. मेंदूतल्या स्त्रावांचा गोंधळ कधीचाच होऊन बसलेला असातो. टोकाच्या स्थितीत तर माणसाना स्वत:च्या कपड्यांचीदेखील शुद्ध नसते! देवराईतल्या 'शेष'ला वाटत होते कि तो पर्यावरणाची हानी थांबवू शकेल..... अजून एका ओळखीच्या मुलीला ११-१२वी पासून त्रास आहे, घरी बसल्या बसल्या अचानक तिला वाटायला लागले की क्लासमधले सगळे आपल्याभोवती जमून छी-थू करतायत. पण घरच्यांनी लगेच सायकोलॉजिस्ट्कडे नेले. त्यांचा काउन्सिलिन्गवर भर असतो. ६ महिन्यातून एखद्यावेळेस तिला औषधाची गरज पडते. तिला समजावलय की तिच्या भावाबहिणींसारखा खूप खूप अभ्यास करुन तिला मोठी डीग्री मिळवता येणर नाहीये. पण हातातल्या कलेचा वापर करता येइल. ती मुलगी सतत छान छान वस्तू बनवण्याच्या उद्योगात मग्न असते. ४-४ तास बसून मेंदी काढते. डी.एड. करुन जवळच नोकरी करते. मात्र जालावर शोधून, आणि प्रत्यक्ष बघण्यातही काही अश्याही केसेस दिसल्या की उपाययोजना करूनही कधीकधी एखाद्या फसव्या वेळेस, सगळेच हातातून निसटून जाते आणि पेशंट काहीतरी नाही ते करून बसतो... यातील सगळ्या केसेसमध्ये अकारण भिती, अकारण तीव्र स्वरुपाचा राग, संशय आणि सोशल सेन्स संपणं, कम्युनिकेशन गॅप हे महत्त्वाचे फॅक्टर्स आहे. बर्‍याचवेळेस अशा पेशंट्सना अगदी बाबापुता करुन डॉक्टरकडे न्यावं लागतं. कधीकधी कम्युनिकेशन गॅपमुळे तेही शक्य होत नाही. आयुर्वेदिक डॉक्टरांची चर्चा केल्यावर ते म्हणाले की, अती ताणामुळे/ विचारामुळे/रागामुळे 'पित्तप्रकोप' होउन हे असे बदल होउ शकतात मेन्दूमध्ये. सुरुवातीला तात्पुरते असतात, उपाय केला नाही तर वाढतात. जालावर मिळालेली थोडी माहिती इथे देतेय.. According to Medilexicon's medical dictionary: Paranoid schizophrenia is schizophrenia characterized predominantly by delusions of persecution and megalomania. Paranoid schizophrenia is a schizophrenia subtype in which the patient has false beliefs (delusions) that somebody or some people are plotting against them or members of their family. People with paranoid schizophrenia, as with most subtypes may also have auditory hallucinations - they hear things that are not real. The individual may also have delusions of personal grandeur - a false belief that they are much greater and more powerful and influential than they really are. An individual with paranoid schizophrenia may spend an extraordinary amount of time thinking about ways to protect themselves from their persecutors. What are the signs and symptoms of paranoid schizophrenia? The patient will have relatively stable, frequently paranoid delusions, which are usually accompanied by auditory hallucinations (hearing things that are not there) and perceptual disturbances. Some schizophrenia symptoms are not prominent, such as disturbances of volition, affect, speech and catatonia. Auditory hallucinations - hearing voices that are not there (they don't exist). Visual hallucinations are possible, but rare. Delusions - beliefs that are not real; false personal beliefs that are not subject to reason or contradictory evidence. The patient may firmly believe something, even though there is incontrovertible evidence that it is false. En example may be a belief that a neighbor is plotting to kill or poison the patient. Anxiety - a patient with paranoid schizophrenia will usually suffer from periods of high anxiety. Anger - this emotional state may range from mild irritation, which most healthy individuals sometimes have, to fury and rage. Anger may raise heart rate, blood pressure and levels of adrenaline and noradrenaline. Detachment - the patient may sometimes be physically or emotionally; reserved and remote (aloofness) Aggression and violence - aggression may reach levels in which violent outbursts occur. Quarrels Condescension - sometimes the patient may seem patronizing; perhaps they may feel they know stuff other people don't and subsequently assume such a manner. Suicidal thoughts and behavior - these may be noticeable by people around the individual, with statements such as "I wish I were dead", I am going to kill myself", or "I wish I had never been born". The patient may go further and obtain the means to kill himself/herself, such as getting a weapon or accumulating pills. People with schizophrenia are at increased risk of having a number of other mental-health conditions, committing suicide, and otherwise dying earlier than people without this disorder. Medications that have been found to be most effective in treating the positive symptoms of schizophrenia are first- and second-generation antipsychotics. Psychosocial interventions for schizophrenia include education of family members, assertive community treatment, substance-abuse treatment, social-skills training, supported employment, cognitive behavioral therapy, and weight management. Cognitive remediation, peer-to-peer treatment, and weight-management interventions remain the focus topics for research. बर्‍याच केसेस पाहून आणि वाचून, राहून राहून एक प्रश्न पडतोय.... साध्या सर्दीसाठी अपण ४-४ वेळा आल्याचा चहा करुन घेतो. मग मन रडत असताना 'आपोआप ठिकाणावर येइल', असे म्हणून सोडून का देतो? खरोखरच जग इतके वाईट आहे का की अतिसंवेदनशील माणसाना ते सामावून घेऊ शकत नाही? का त्यांना असे वास्तवाचे भान सोडून, वेगळ्याच जगात का पळून जावसे वाटत असेल? त्यातूनही पुन्हा जगातूनच का पळून जावसे वाटत असेल? हे खरोखरच थांबवता येईल का?