संस्कृत ही मृत भाषा समजावी काय?

तात्यानु, विंग्रजीचं व्याकरण सुद्धा विंग्रजी न समजणार्‍याला अवघडच वाटतं. खरंतर संस्कृतातील व्याकरण हे आपल्या मायमराठीशी खूप जवळचं आहे (विंग्रजीचं अज्याबात न्हाई). हां, आता विसर्गाचे चमत्कारिक उच्चार वगैरे संस्कृताचे वैशिष्ट्य आहे, त्याच्याशी थोडं जुळवून घेतलच पाहिजे. आपण नाही का hour ला 'अवर' म्हणून विंग्रजीशी जुळवून घेतलं? संस्कृतात क्रियापदांची रूपं पुरुष आणि वचनाप्रमाणे बदलतात, मराठीतही बदलतात. संस्कृतात विभक्तीचे प्रत्यय आहेत, मरठीतही आहेत. फक्त मराठी लहानपणापासून कानावर पडल्याने आपल्याला ते एवढं व्याकरणाच्या दृष्टीने पाहायची सवय नसते. पण एकदा शिकायला लागलं की मला नाही वाटत संस्कृत मराठी पेक्षा फार काही अवघड आहे म्हणून. अहो उलट मजा येते, वेगेवेगळ्या स्तोत्रांचे नक्की अर्थ जरी नाही कळले तरी संदर्भाने अर्थ कळायला लागतात आणि मग आपण हे स्तोत्र/मंत्र का म्हणतोय, देवाची नक्की काय स्तुती/प्रार्थना करतोय हे समजतं आणि मग आपण ते जास्त जाणीवपूर्वक नीट करायला लागतो (अर्थात हा माझा वैयक्तिक अनुभव). --आपलेच (आणि घाटावरचे) भट... उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्य वरान्निबोधत ~ स्वामी विवेकानंद

समजत नाही म्हणून आवडत नाही. आवडत नाही म्हणून समजून घ्यायची इच्छा होत नाही. हे भेदण्यासाठी आपल्या आवडीच्या विषयावर संस्कृत लेखांची भाषांतरे वाचणे ही सुरुवात असु शकेल. उदा - तुम्हाला शास्त्रीय संगीतात रस आहे. शास्त्रीय संगीतावर संस्कृत मध्ये नक्कीच खूप लिखाण असेल. एकदम सामवेद वाचायला जाऊ नका पण इतर लिखाण तरी वाचता येईलच ना. राहिला व्याकरणाचा प्रश्न. भाषा शिकण्यासाठी व्याकरण येण्याची गरज नसते. मराठी शिकताना तुम्हाला तुमच्या आईने मी हे प्रथमपुरषी एक वचनी सर्वनाम आहे असे नक्कीच शिकवले नसेल.

तात्या,आपण माझी उपक्रमवरची प्रतिक्रिया वाचा.खरडवहीत उत्तर दिलेत तरी चालेल.

फक्त आणखी एकदा वाचलेत तरी कळेल एवढी ही भाषा सोप्पी आहे.खरच आपण त्याबद्दल बाऊ निर्माण केलेला आहे.

संस्कृतच्या बाबतीत कितपत झाले आहे याची मला माहिती नाही. पण ही प्रक्रिया चालू रहायला हवी. बहुतेक सर्व उपलब्ध (पुरातन) संस्कृत साहित्याचे जर्मन तसेच इंग्रजी भाषांतरे झाली आहेत. बाकी आपले मुद्दे उत्तम व मी सहमत आहे. नाना

आउटडेटेड आहे (मराठी शब्द ? ) कालबाह्य याच्या विरुद्धार्थी = कालातीत झोंबणार्‍या थंडीने तुम्ही गारठले जात नाही याचे आश्चर्य बाळगु नका. अशा थंडीतही तुम्हा उब देणारी कोणतीतरी आठवण तुम्ही जवळ बाळगताय. त्या आठवणीला लाख सलाम

आपण माझा मूळ चर्चाप्रस्ताव नीटसा वाचलेला दिसत नाही. आज मराठी, हिंदी, तमिळ, तेलूगू, बंगाली, इत्यादी भारतीय भाषांमध्ये जशी सर्रास नवनिर्मिती होते तशी संकृतमध्ये का होत नाही हा माझा प्रश्न आहे! जमल्यास त्याचे उत्तर द्या..

सर्रास म्हणजे किती? महाराष्ट्रात आदिवासींच्या ठाकर, गोंड, कोर्कू वगैरे भाषा आहेत. त्यांच्यात सर्रास नवनिर्मिती होते का? बहुधा वरील भाषांइतकी (म्हणजे मराठी, हिंदी, तमिळ, तेलूगू, बंगाली, वगैरेंच्या इतकी) नाही. त्या भाषांना मृत म्हणून कोणाला तरी हिणवण्यापेक्षा अधिक काय साध्य होते आहे? अगदी म्हणा, अहिराणीसारख्या गोड बोलीत "सर्रास" नवनिर्मिती होते आहे काय? बहिणाबाईंच्या कवितांच्या नंतर किती पुस्तकांची नावे लिहिता येतील? आता तुम्ही जर म्हटले, की संस्कृत, अहिराणी, ठाकर, कोर्कू भाषा १ लाखापेक्षा अधिक लोक व्यवहारासाठी वापरतात का (मराठी, हिंदी, तमिळ, तेलूगू, बंगाली, वगैरेंच्या इतकी म्हणजे कोट्यवधी लोक लागतील)? उत्तर : नाही. (मठूरमध्ये थोडेसेच लोक असतील - पण कुठल्याही ठाकर खेड्यापेक्षा खूप अधिक. मुंबईपेक्षा मठूरमध्ये आणि ठाकरांच्या खेड्यामध्ये - दोन्हीकडे कमी लोकसंख्या असेल.) संस्कृत, अहिराणी, ठाकर, कोर्कू भाषा १ हजारापेक्षा अधिक लोक नवनिर्मिती करतात का (मराठी, हिंदी, तमिळ, तेलूगू, बंगाली, वगैरेंच्या इतकी म्हणजे लक्षावधी लोक लागतील)? यांच्यात दिवाळी अंक निघू शकतात का? उत्तर : संस्कृतमध्ये - होय, पण लेखनाचा दर्जा निकृष्ट आहे. बाकीच्यांमध्ये बहुधा नाही. असे म्हणून अहिराणी, ठाकर, गोंड, कोर्कू भाषांना हिणवण्यापेक्षा अधिक काय साध्य होते? - - - - तुम्ही विचारता :

त्या आज त्या प्रदेशांत प्रचलित नाहीत -... देअर यू आर..! का नाहीत हे सांगू शकाल काय?

तुमचे अन्य प्रतिसाद वाचून असे दिसते की तुम्ही ज्ञानेश्वरीतील भाषेला आणि आजच्या नेवाशातील भाषेला एकच मानता - कारण भाषा प्रवाही असते. हे असे तुमचे मत असेल, तर ज्ञानेश्वराच्या आणि कालिदासाच्या भाषेला एकच मानायला काही हरकत नाही (कालिदास संस्कृत आणि प्राकृत मिसळून लिहीत असे.) आणि कालिदासाची भाषा आणि महाभारताची भाषा एकच म्हणायला हरकत नाही. तुमच्याच मताने ज्ञानेश्वरांची भाषा->प्रवाहाने->तुमची-आमची भाषा असे असेल, म्हणा. तर तुम्ही प्रवाही संस्कृत भाषाच बोलत/लिहीत आहात. (रामायणातली प्रवाही बोली -> कालिदासाची प्रवाही बोली -> महाराष्ट्रातील प्रवाही बोली -> ज्ञानेश्वरांची प्रवाही बोली -> मराठेशाहीची प्रवाही बोली -> आधुनिक ठाण्याची प्रवाही बोली). हे "पूर्वीच्या बोली आजकाल का प्रचलित नाहीत?" याचे उत्तर आहे. "पूर्वीच्या बोली" या आज कधीच प्रचलित नसतात. आज कित्येक मराठी लोकांना ज्ञानेश्वरी वाचून अर्थ लागत नाही. ज्ञानेश्वरांच्या वेळेला कित्येक मराठी लोकांना गीता वाचून अर्थ लागत नसे - हा सगळा एकच लांबलचक प्रवाह आहे. ज्ञानेश्वरांची भाषा जिवंत आणि कालिदासाची मृत म्हणण्याने काहीही हशील नाही. ज्ञानेश्वर तरी बरे - शब्द अर्धे-अधिक समजतात. महानुभावांची भाषा मला तर अर्ध्याहून अधिक समजत नाही! तर ती जिवंत म्हणायची की मृत? - - - ते तुमचे श्रद्धा वगैरे बद्दल विचार काय आहेत? मागे तुम्ही म्हणालात की तुमची हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत आणि वैद्यकाबद्दल "गुरूंनी/डॉक्टरांनी सांगितले म्हणून" श्रद्धा आहे. मी तुमचे म्हणणे वैयक्तिकरीत्या मानले होते - असे काही मानायला मी तयार असतो, याचा पुरावा घ्या. मी स्वतः संस्कृत व्यवहारासाठी वापरत नसलो, तरी जर मला कोणी सांगितले, की ते लोक गुरूने सांगितल्यामुळे गुरूने शिकवलेले संस्कृत वापरतात, तर मी तितपत तरी मान्य करावे, नाही का? - - - मी तुमच्या लेखाशी बरीच सहमती दाखवली हे पुन्हा लक्षात आणून देतो. संस्कृत भाषेचा व्यवहारातला अल्प उपयोग बघता शिक्षणखात्याने त्याच्यावर त्या प्रमाणात खर्च करावा असे माझे मत आहे. (म्हणजे मराठी, हिंदी, तमिळ, तेलूगू, बंगाली, वगैरेंच्या पेक्षा पुष्कळ कमी.) त्याच प्रकारे "सश्रद्ध पण सबळ प्रमाण नसलेल्या डॉक्टरकी"वर आरोग्य मंत्रालयाने फारच कमी प्रमाणात खर्च करावा असे माझे मत आहे. पण व्यक्ती म्हणून तुम्ही "डॉक्टराला हातगुण असतो" यावर श्रद्धा ठेवा की "आपण संस्कृत बोलतो" यावर. माझे काही म्हणणे नाही. ती तुमच्या श्रद्धेबद्दल वस्तुस्थिती असे मानायला मी तयार आहे.

वस्तुस्थिती मान्य न करता, काहितरी शाब्दिक शब्दच्छल करून मूळ प्रश्नाला पळवाट काढण्याच्या तुमच्या कसबाचे मी पुन्हा एकदा कौतुक करीन..!

ठीक. मी मिसळपावावर मान्य करतो की कोणीही "आपण संस्कृत बोलतो" अशी श्रद्धा ठेवू नये. तुम्ही उलट मान्य करा की कोणीही "आपल्या डॉक्टराला हातगुण आहे" अशी श्रद्धा ठेवू नये. बघा - मिसळपावापुरती तरी मी खुद्द पळवाट बंद करून घेतली आहे. (मिसळपावाबाहेरच्या आयुष्यात मात्र "अमुक भाषा मृत आहे" असे मी म्हणणार नाही. फारतर "अमुक भाषेवर सरकारी पैसे खर्च करताना व्यवहारातील फायदे-तोटे बघा" एवढेच म्हणेन. वैयक्तिक पैसे कोणी कितीही खर्च करावेत - मला त्याचे काही नाही.)