आपल्याला वृद्धाश्रम का आवडत नाहीत?

याच रक्ताचं पाणी इत्यादी केलेल्या आईबापांनी हा 'इत्यादी' हा शब्द फार खोचक भावनेतूल लिहील्या सारखा वाटतो. चर्चेतील असे अनावश्यक शब्द चर्चा भरकटविण्यास कारणीभूत ठरतात. असो. त्या शब्दाकडे दुर्लक्ष्य करून सांगावेसे वाटते की, एक असते रक्ताचे नाते. दुसरे असते मानलेले नाते, सासूसासरे हे कायद्याचे नाते आहे. ( in-laws). हे नाते थोडेफार 'लादलेले' नाते असेही म्हणता येईल. इथे मने जुळली नाहीत (कोणाच्याही चुकीने) तर ती आत्मियता, ते भावनिक संबंध निर्माण होत नाहीत. मने जुळली नाहीत तर अगदी रक्ताच्या नात्यातही हिच समस्या उद्भवते. कित्येक सासवा सुनेसमोर आपलेच चालवतात तसेच त्या आया मुलालाही भावनिक ब्लॅकमेल करतात, त्याचाही छळ होतो. तिथेही आई-वडीलांना वृद्धाश्रमात पाठविले जाते. कित्येक सासू-सासरे अति वृद्ध असतात. त्यांची मुलेही सेवानिवृती घेऊन पेन्शन वर जगत असतात. वृद्ध आईवडीलांच्या गरजा खूप वेगळ्या आणि सेवा करणार्‍याच्या शारीरिक क्षमतेची परिक्षा पाहणार्‍या असतात. अशा वेळी त्यांची देखभाल करण्यासाठी एक तर नर्स ठेवली जाते (कधी कधी २ नर्सेस ठेवाव्या लागतात.) किंवा त्यांना वृद्धाश्रमात ठेवलं जातं. इथे एक लक्षात घ्यायला हवं की कितीही झालं तरी या दोघांची जबाबदारी शेवटी सुनेवरच असते. मुलगा नामानिराळा असू शकतो. आणि जरा काही उन्नीसबीस झालं की सगळ्या पापाची धनीण सूनच असते. मुलगा नेहमीच बिचारा आणि चांगला असतो. असं कसं म्हणता येईल? एखाद दूसर्‍या केस मध्ये असे घडले असले तरी हे जनरलाईज करता येणार नाही असे मला वाटते. मुलावर संस्कार कसे झाले आहेत, त्याची मानसिक क्षमता काय आहे, त्याचे आपल्या पत्नी कडे पाहण्याचे दृष्टीकोन काय आहेत, ह्यावर त्याचे वर्तन ठरते. कित्येकांना दोघांचीही मने सांभाळावी लागतात. आई आणि बायको ह्या कात्रीत सापडल्यावर दोघींनाही रुचेल असा तोडगा काढणे ही तारेवरची कसरत असते. कारण दोघींनाही त्याने फक्त आपल्याबाजूनेच निर्णय द्यावा असे वाटत असते. त्याला जो मनस्ताप होत असतो तो कोण समजून घेतो? मनाविरूद्ध निर्णय झाला तर आई म्हणते, 'मेल्याला बायको काय आली , मी जड झाले' निर्णय बायकोच्या मनाविरूद्ध झाला तर बायको धुसफुस करून दाखवून देते, 'कितीही केलं तरी माझं मेलीच तुम्हाला पटायचंच नाही. लग्न कशाला केलं, करायची होती आईची सेवा श्रावण बाळासारखी, कोणी नाही म्हंटल होतं?' इ.इ.इ. तेव्हा आपल्यासाठी काहीही न केलेल्या, किंबहुना त्रासच दिलेल्या या दोन म्हातार्‍यांना सांभाळणे हे तिला त्रासदायक वाटले तर तिचं काय चुकलं? सुनेच्या मनात असा विचार येणे स्वाभाविक आहे. तिचे त्यात काय चुकले? काहीच नाही. पण त्याच बरोबर तिची भावजय आपल्या सासू-सासर्‍यांशी त्याच न्यायाने वागू पाहिल तर ह्या सुनेने तिलाही साथ दिली पाहिजे. स्वतःच्या आई-वडीलांना ठणकावून सांगितले पाहिजे की, 'तुमचे वागणे तुमच्या सुनेला पटत नाहीए. तुम्ही आयुष्यात तिच्या साठी काहीही खस्ता काढलेल्या नाहित तेंव्हा एक तर तिच्या तालावर नाचा नाहीतर वृद्धाश्रमात जाऊन राहा.' पण सहसा असे होताना दिसत नाही. ह्यापुढे जाऊन जेंव्हा ह्या सुनेला स्वतःची सुन येईल तेंव्हा तिचेही हिने आयुष्यात काहीच केलेले नसल्या मुळे तिला जर हिचा जाच वाटू लागला तर न बोलता गुपचुप वृद्धाश्रमात जायला हवे. असे होते का? नाही होत. विषय खूप गहन आहे. माणसाच्या (स्त्री-पुरूष) स्वभावाचे जितके रंग आहेत तितक्या नाते संबंधात समस्या आहेत. नुसते सासू-सासरे आणि सुन नाही, तर अगदी आईवडील आणि मुलातही. सामंजस्य (दोन्ही बाजूंनी) हितावह ठरतं. आता मुळ मुद्दा वृद्धाश्रम आवडत का नाही? तरूणपणी शारीरिक ताकद खूप असते. सहसा व्याधी नसतात. स्नायू, हाडं थकून उठसूट तक्रार करीत नसतात. 'तू आयुष्याचय उतरणीवर लागला आहेस' असे आडूनही सुचवत नसतात. म्हातारपणी सगळं ह्याच्या उलट होतं. स्नायू शिथिल झालेले असतात, हाडं ठीसूळ झालेली असतात, सांध्यांमधील कुर्च्या फाटलेल्या असतात, वंगण संपलेलं असतं, इतकी वर्ष शारीरीक, आर्थिक, भावनिक जबाबदार्‍या उचलून, पार पाडून शरीर पिचलेलं असतं. पैलतीर दिसत असतं. समवयस्क मित्र-मंडळी, नातेवाईक एक एक करून साथ सोडून चाललेले असतात. 'संध्याछाया भिवविती मजला' अशी मनाची अवस्था असते. 'आता आपला नंबर जवळ आला आहे' ही भावना मनांत घर करून असते. ह्या वेळी काय हवे असते? मुलांची, सुनेची, नातवंडांची साथ, काही प्रेमाचे शब्द, 'तुमची अजूनही ह्या घराला गरज आहे' असा आपलेपणा. हे सर्व वृद्धाश्रमात मिळत नाही. आपल्याला परवडणारे वृद्धाश्रम म्हणावे तितके 'प्रेमळ' नसतात. तुम्ही पैसे भरता तेवढी विकतची सेवा मिळते, तिथले नोकरचाकर तुसड्यासारखे वागतात. हिडीसफिडीस करतात. 'आता आपण कोणालाही नको आहोत' हाच विचार सतत मनात घोळत राहतो. 'मृत्यूची वाट पाहात जगणारे जीव' ह्या स्लॉट मध्ये आपण आता पोहोचलो आहोत. आता नुसती 'वाट' पाहायची. ही भावना सुखकारी नसते. सगळेच वृद्धाश्रम तसे नसतील पण 'आपल्याला परवडणारे' हे असेच आहेत. वृद्धाश्रमात सगळेच वृद्ध आणि म्हणून व्याधीग्रस्त असतात. प्रत्येकाच्या शारिरीक तक्रारी, मुलांविरूद्धच्या तक्रारी, सुनांविरुद्ध तक्रारी आणि हळू हळू मालवत जाणार्‍या ज्योती. सगळ्याच वृद्धांच्या मनात भीती निर्माण करतात. ह्या भीतीच्या वातावरणातच, दडपणाखाली आयुष्य अक्षरशः रेटावं लागतं. म्हणून मला वृद्धाश्रम आवडत नाहीत.